Komıtet ár qabyldaǵan sheshimge jaýapty

– «Zańsyz ıemdenilgen aktıvter­di memleketke qaıtarý týraly» zań qoldanysqa engeli shetelden qansha qarajat bıýdjet qarjysyna tústi jáne naqty qandaı maqsatqa jumsaldy?

– Zańsyz aktıvterdi qaıtarý elimiz­diń ádilettilik baǵytyn aıqyndaıdy. Bul saladaǵy jumys 2022 jyldyń basynan belsendi túrde júrgizile bastady. Sodan bastap quqyq qorǵaý jáne arnaýly memlekettik organdar, túrli mınıstrlikter men ulttyq bankterdiń birlesip keshendi túrde júrgizilgen jumysynyń nátıjesinde keıingi bir-eki jyldyń ózinde 1,5 trıllıon teńgege jýyq aktıvter qaıtaryldy. Onyń ishinde aqshamen qaıtqan, múlik jáne qundy zat retinde kelgeni de bar. Buǵan deıingi bergen aqparattarymyzda qaıtarylǵan qarjynyń kólemin 700-800 mıllıard dep júrdik, qazir trıllıonnan asty. Demek qylmystyq jáne azamattyq isterdiń aıasynda buzylǵan memlekettiń ekonomıkalyq múddeleri keshendi júrgizilgen jumystardyń arqasynda qorǵalyp otyr.

Byltyr shilde aıynda Parlament qabyldap, Prezıdent qol qoıǵan zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý týraly arnaıy zań bul saladaǵy jumysty júıelendirdi. Endigi is-áreket ýákiletti organdardyń jumysy aıasynda júzege asty. Memle­­ket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy bol­ǵan soń qyzmet aýqymy keńeıe tústi. Keıde kúrdeli máselelerdi qamtı­tyn uzaq ister qosymsha arnaý­ly tetikterdi talap etti. Qazir «shetel­den qansha qarajat keldi?» dep ha­lyq jumystyń qorytyndysyn surap jatady.

Qazaqstannyń ishindegi kez kelgen is-sharany erkin, ıaǵnı ózimizdiń ulttyq zańnamamyzdyń aıasynda atqara beremiz. Al shetel týraly áńgime qozǵalǵan kezde olarǵa ámirimiz júrmeıdi. Son­dyqtan aldymen kelisý kerek bolady. Bul el­derdiń óz zańnamasy men ulttyq múd­desi bar. Bizde qylmystyq is sanalatyn nárse ekinshi elde de zańnamasy boıyn­sha shara qoldaný úshin qyl­mystyq is bolýy qajet. Eger bizde azamattyq sot sheshimi shyqsa, onyń mindetti kúshi bizdiń aýmaqta ǵana bar. Basqa shetelge mindetti kúshi joq. Sondyqtan shetel týraly áń­gime qozǵalǵan kezde adamdardyń quqy­ǵyn qorǵaý salasyndaǵy basqa da kóp­tegen ámbebap konvensııalar men memle­ket­aralyq sharttar júredi. Shetel asqan ak­tıvterdi qaıtarýda halyqaralyq sharttarda kórsetilgen erejelerdi tolyq saqtaý kerek. Saqtaǵan kúnniń ózinde tıisti memleket pen uıymdarmen kelisimge qol jetkizýge tıis. Osyndaı keshendi júıeli jumysty talap etkendikten arnaýly zań qabyldandy.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»

Qujatta zańnyń sýbektileri anyq­tal­dy, memleketke zańsyz ıemdenilgen aktıv­terdi qaıtarýdyń jańa tetikteri belgilendi. Memleketaralyq jáne halyqaralyq qarym-qatynas jasaýdyń negizgi tártibi anyqtaldy. Osynyń barlyǵy bir jolǵa qoıylǵan soń Bas prokýratýra janynan Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtet quryldy. Qazir biz sol qabyldanǵan jańa mehanızmder­di paıdalanyp, zańnyń sýbektilerin arnaıy tizilimge engizip jatyrmyz. Olarǵa turaqty taldaý jasalyp, tekserý júrgiziledi. Bul jumystyń da ózindik nátıjesi kórine bastady. Qazir Premer-mınıstr basqaratyn arnaýly komıssııa 325 mlrd teńgege memleketke aktıvterdi qaıtarý jónindegi sheshimder­di maquldady. Onyń ishinde erikti túrde jasalǵan kelisimder, sotqa talap-aryz berý men qylmystyq isterdiń aıasynda qaıtarý týraly ister bar. Bul – 2022 jyldan bastap qaıtqan qarjynyń ústine qosymsha istelingen jumystyń nátı­jesi. Aqshalaı túsken qarajat arnaý­ly memlekettik qorǵa túsedi, al múlik retin­de qaıtqanyna Qarjy mınıstrliginiń Aktıvterdi basqarý jónindegi arnaıy kompanııasy esep beredi. Zańǵa sáıkes, kompanııa qaıtqan múlikti satyp, odan túsken aqshany qaıtadan memlekettik arnaýly qorǵa quıady.

– Durys qoı. Biraq osy qaıtyp jat­qan qarjynyń kólemi men jum­salýyn­da ashyqtyq bar ma?

– Bizde ashyqtyq eki turǵyda qamtamasyz etiledi. Birinshiden, aktıvterdi qaıtarý jónindegi atqaryp otyrǵan jumysymyzdyń ishindegi túrli rásimdermen qabyldanyp jatqan sheshimderdiń obektıvtiligine mindetti túrde mán beriledi. Komıtet – mem­lekettik organ. Biz qabyldanǵan ár sheshim úshin jaýaptymyz. Budan bólek, aktıvterdi qaıtarý jónindegi árbir she­shim ko­mıssııa arqyly ótedi. Komıssııany Premer-mınıstr basqarady. Onyń qura­mynda tek memlekettik, quqyq qorǵaý organ­darynyń basshylary ǵana emes, halyq saılaǵan Parlamenttiń depýtattary,  bedeldi qoǵam ókilderi bar. Mysaly, bıyl komıssııanyń quramy jańadan tolyqtyrylyp, jumysymyzdy baqylaýǵa Qazaqstan Azamattar Alıansynyń basshysy da kirdi. Al onyń quramynda respýblıkadaǵy 500-ge jýyq úkimettik emes qoǵamdyq uıym bar. Osy komıssııanyń otyrystarynda qan­daı qujat qabyldanyp, sheshimderge ne enip jatqanyn ashyq kórsetemiz. Komıs­sııa músheleri bul qujattardy ózderi tal­qylap, sheshim qabyldaýǵa atsalysady. Barlyq qara­ǵan sharalarymyz ben sheshimderimiz tek ko­mıssııa múshelerimen tolyq maqul­dan­ǵanda ǵana ári qaraı iske kóshemiz. Tipti azamattardy tizilimge qoıý da komıs­sııanyń quzyretine kiredi. Sotqa talap-aryz beretin bolsaq ta komıssııanyń ma­qul­daýyn kútemiz. Eger qandaı da bir sýbek­tiniń aktıvterdi qaıtarý týraly sheshimi bolsa, osy kelisimniń jobasy da tolyǵymen sol komıssııanyń otyrysynda qaralyp, jan-jaqty maquldanady. Investısııalyq joba da komıssııa arqyly ótkiziledi. Biz ózimizdiń áreketterimiz ben sheshimderimizdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin depýtattar men qoǵam ókilderiniń aldynda árbir qadam týraly esep beremiz. Bul – rásimdik jaǵy.

Sondaı-aq kez kelgen aıqyndylyq esep­tilikti talap etedi. Kúndelikti aqparat qu­ral­darynan suraý túsedi. Biz olarǵa jazbasha da, aýyzsha da jaýap beremiz. Qazir arnaıy vedomstvoaralyq josparǵa sáıkes BAQ ókilderine jumystyń nátıjesi týraly turaqty habarlaýǵa kóshtik. Budan basqa júıeli túrde jyl saıyn komıtet byltyr atqarylǵan jumystardyń nátıjeleri men mazmuny týraly esep berý kerek. Ko­mıtet saıtyna da osy jyly qandaı shara qa­byl­dadyq, nendeı jetistikterge qol jetkizildi, qalaı isteldi, ne isteldi, osy týraly tolyq jyl­dyq esepti halyqqa habardar etemiz.

Ko­mıtettiń jumys shekarasy belgi­lengen. Buǵan sáıkes bizdiń qyzmet aktıvterdi memleketke qaıtarýmen shekteledi. Al onyń ári qaraı paıdalanýy men maqsatty jumsalýy Úkimettiń quzyryna ótedi. Qarjy mınıstrligi bar, onyń ishindegi mú­likti basqaratyn kompanııasy, olardyń óz esepshoty bar. Olar áleýmettik-ekono­mıkalyq múddelerdi qorǵaý, tıisti jobalardy irikteý, júzege asyrýǵa baqylaý júrgize alady. Biz zańsyz aktıvti jetkizip berdik, alaıda Prokýratýra men komıtet túsken qarajattardyń jumsalýyna esep bere almaıdy, basqarýmen aınalyspaıdy.

– Qazir qoǵamda shetelden shekara asyp kelgen zańsyz aktıvterge qatysty suraq kóp. Máse­len, osy kúnge deıin qaıtqan qara­jat óz elimizdiń ishinen qaıtarylǵan degen áńgime bar. Qanshalyqty ras?

– Joq, bul – burys aqparat. Bizdiń jyl saıyn, aı saıyn, apta saıyn berip jat­qan aq­parattarymyzda aktıvterdiń qaı­­dan kel­geni, kólemi de kórsetiledi. 2023 jyl­dyń sońy men osy jyldyń basynda 1 trıllıon teńgege jýyq aktıv qaıtarylsa, sonyń 500 mıllıon dollardan astamy shetelden qaıtty. Onyń ishinde BAÁ, Aýstrııa, Sıngapýr, taǵy da basqa birneshe elden qaıtarylǵan aktıvter keltirilgen.

Komıtettiń bıylǵy atqaryp otyrǵan jumysyn qosa alǵanda 700 mıllıon dollar­dyń ústindegi aktıvter shetelden qaıt­ty. Onyń ishinde shetelden aqsha qara­jat­tary da qaıtyp jatyr. Búginniń ózinde Reseı, Túrkııa men Fransııa, BAÁ, taǵy birneshe memleketpen jumys júrip jatyr. Sondyqtan jumysymyzda eshqandaı burmalaý joq. 

– Zań qabyldap, halyqaralyq konven­sııalardy ratıfıkasııalaýdan, qaý­ly­lar daıyndaýdan kende emespiz. Keıingi jyldary zań­syz ak­tıv­terdi qaıtarýda shetelmen qan­sha kelisim jasaldy? Tıimdi nátıjesi bar ma?

– Halyqaralyq yntymaqtastyq – jumysymyzdyń basym baǵyttary­nyń biri. О́ıtkeni aktıvterdi qaıtarý – Memleket basshysynyń tapsyrmasy. Zańnyń aıasy aktıvterdi qaıtarý, onyń ishinde shetelderge zańsyz shy­ǵarylǵan aktıvterdi qaıtarýdy qam­tıdy. Sondyqtan shet memleketter­men, halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynas jasap, olarmen senimdi seriktes­tik ornatý mańyzdy.

Komıtet byltyr qazanda quryl­dy. Osy ýaqyttyń ishinde zańsyz shyǵaryl­ǵan aktıvterdi qaıtarý jónindegi negizgi halyq­aralyq uıymdardyń barlyǵy­men yntymaqtastyq ornattyq. Mysaly, BUU – halyqaralyq mańyzdy uıym. Uıym­nyń ishinde osy qylmyspen kúres sala­syndaǵy qyzmet atqaratyn Esirtkimen kúres jáne qylmysqa qarsy basqarmasy Venada ornalasqan. Osy jeti aıdyń ishinde olarmen birneshe birlesken is-shara ótkizdik. Onyń ishinde qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý, shet memleketterdiń tájirıbesin baryp kórý, bolmasa olardy bizge shaqyrý sekildi kóptegen birikken baǵdarlama men jospar quryldy. Sondaı-aq BUU men Álemdik banktiń «Star» degen naq­ty aktıvterdi qaıtarýǵa baǵyttalǵan joba­sy bar. Onyń aýmaqtyq úılestirýshisi Tash­kentte otyrady. Sol úılestirýshimen birge yntymaqtastyq ornatyp, qazir bir­lesken is-shara ótkizip jatyrmyz. Ja­qyn­da Tashkentte bizdiń qyzmetkerler bir­qatar pikirtalasqa qatyssa, kelesi aıda Al­matyda úsh kún konferensııa ótkize­miz. Onyń eki kúni aktıvterdi qaıtarý jó­nin­degi suraqtarǵa qatysty bolady. Aldaǵy ýaqytta da shetelden mamandar shaqy­ryp, aktıvterdi qaıtarý jónindegi mekemelerdiń qyzmetkerlerimen túrli talqylaý ótkizý josparlanyp otyr. Bul da yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń tetikteri.

«Interpol» uıymy qashyp júrgen qylmysker­lerdi anyqtaýmen, ustaýmen, qylmys jasa­ǵan elderge qaıtarýmen aınalysyp kele­di. Endigi jerde osy uıym alǵash ret tek adam emes, aktıvterdi izdeýmen de aına­lys­paq. «Interpol» «Kúmis bıýlleten» degen aktıvterdi qaıtarýǵa arnalǵan joba bastap otyr. Buryn olar adamǵa belgi qoıyp, sony izdeıtin bolsa, endi naqty aktıvke bıýlleten qoıyp, zańsyz shyǵaryl­ǵan aktıvterdiń izine túsedi. Osy jobanyń ju­mys tobyna bizdiń komıtet qyzmetkerleri de kirip, shetelde otyrystary bolǵan kezde baryp tikeleı qatysyp jatyr. Jyl sońyna qaraı joba júzege asa bastaıdy. Sol kezde bizdiń komıtet te jobaǵa qatysýshy bolady. Qandaı da bir zańsyz shyǵarylǵan zańsyz aktıv anyqtalsa, «Interpoldyń» kómegimen izdep taýyp, tárkileýge de qol jetkizetin kúnniń aýyly alys emes.

Budan basqa birneshe eldiń ofıser­leri­niń basyn biriktiretin álemdik kanaldar jumys isteıdi. Jalpy qaǵazben másele sheshý óte uzaq ári qıyn. Máselen, jazǵan hatyńa mór bastyryp, alys shetelge jiberý, barǵan memlekettiń ishinde kóptegen qurylymnyń aldynan ótkenshe biraz ýaqyt joǵaltamyz. Al suraqqa tez jaýap alyp, máseleni dereý sheshý úshin álemde birneshe negizgi degen quqyq qorǵaý organdarynyń ózara qarym-qatynas jasaý kanaldary bar. Oǵan ár elden birneshe ofıser baılanysqa shyǵady. Ortaq kanalǵa shyǵyp, qajet­ti aqparatyn surata alady. «Sizdiń elderi­ńizde osyndaı kompanııa tirkelgen be? Qandaı aqparat bere alasyz?» dep jazamyz. Ol saǵat nemese kúnderdiń ishinde tez qa­rap, kompanııanyń bar ekenin aıtyp, bi­raq qaǵazdaryn alý úshin saýal jiberý qajet­tigin jetkizedi. Negizgi aqparatty tez alý­ǵa múmkindik alýdyń joly týady. Qazir mun­daı ózara aqparat almasý uıymdaryna ki­retin elder sany júzden asady. Biz qysqa ýa­qyt­tyń ishinde osyndaı júıelerdiń bar­ly­ǵyna derlik baılanys ofıseri re­tin­de bir-bir oryn alyp kirdik. Odan keıin «Bamın» degen aktıvterdi tárkilep, bas­qarý­ǵa mán beretin halyqaralyq júıe ju­mys isteıdi. Oǵan da baqylaýshy retinde kirdik.

Sheteldiń sheshimderine 100 paıyz kepildik bere almaımyz. Degenmen halyq­aralyq qarym-qatynastar shetelge shy­ǵarylǵan zańsyz aktıvterdi tıimdi, meı­linshe tezirek qaıtarýǵa múmkindik beredi dep senemiz.

– Bizde jalpyhalyqtyq deklarasııa áli de joq. Zańdy oryndaý barysynda ak­tıv ıesiniń múligine tekseris qalaı júrgiziledi?

– Qoldanystaǵy zańda eki uǵym bar. Birinshisi, tulǵanyń aktıvi burynǵydaı tek óziniń atyna tirkelgen aktıvter emes, sol adamnyń baqylaýyndaǵy kez kelgen aktıvterdi sýbektiniń aktıvi retinde qaraımyz. Zańda «baqylaýynda» degen sózdiń uǵymy bar. Máselen, qandaı da bir aktıvtiń tikeleı nemese janama taǵdyryn anyqtaı alsańyz, ıaǵnı bul Sizdiń baqylaýyńyzdaǵy aktıv bolyp sanalady. Ekinshiden, tek áıeli men kúıeýi, balasy ǵana emes, jaqyn týǵan-týystary, jubaıy nemese burynǵy jubaıy, kez kelgen seriktesi, shopyry, synyptasy, dosynyń dosyna tirkep qoıǵan múlikter men aqshalaı aktıvter de anyqtalady. Tekserýimizdiń nátıjesinde belgili bir adam nemese aktıvterge kúmán týsa, biz óz sharamyzdy atqara beremiz. Bul zańnyń negizgi jańalyǵy sonda, shyǵý tegi túsiniksiz aktıv túbi ashylady. Osy uǵymǵa sáıkes azamattyq sotqa talap-aryz berip, májbúrlep aktıvti memlekettiń kirisine aınaldyramyz. Shetelderde «túsiniksiz baılyq» degen uǵym bar. Iаǵnı qaıdan paıda bolǵany túsiniksiz baılyq. Bizdiń zańda bul «paıda bolýy túsiniksiz aktıvter» dep aıtylady. Eger biz negizsiz aktıv kórsek, onyń zańdy shyǵý tegi joq, shyǵý kózderi kúmándi bolsa, sol kúmánderimizdi alǵa tartyp, azamattyq sotqa talap-aryz beremiz. «Osyndaı adamnyń mynandaı somada aktıvi bar, shyǵý tegi belgisiz, zańsyzdyqtyń belgileri bar» dep kórsetemiz. Al jaýapker sol aktıvteriniń qalaı, qaıdan kelgenin dáleldep berýge tıis. Zańdy paıda bolǵanyn jigin jiktep, salyq tólegenin saǵattap qujatpen kórsetýge tıis. Eger sotta obektıvti túrde dáleldeı almasa, onda «paıda bolýy túsiniksiz aktıv» retinde tanylyp, memlekettiń kirisine aınaldyrylady. Qazir osyndaı talap-aryzdyń biriniń negizinde 11 mıllıon dollarǵa jýyq aqsha qarajaty memlekettik kiriske aınal­­dy. Sondaı-aq túrli múlikter, onyń ishinde qymbat áshekeı buıymdar, brend sómkelerden bastap mádenı, tarıhı jádi­gerler quny jarty mıllıardqa jýyq mú­lik­terdi sotta jaýapkerler dáleldeı alma­dy. Bul tetik buryn bolǵan joq. Álem­dik tájirıbeniń ózinde endi qoldanyp jatyr.

– Álemdik tájirıbe dep qaldyńyz ǵoı, sheteldik tájirıbeden úlgi retinde qol­danysqa engizip jatqan tetikter bar ma?

– Qazirgi qoldanystaǵy negizgi úlginiń ózi je­­misti boldy. О́ıtkeni bizdiń tájirıbege uq­­sas zańdy bes, on jyl buryn qabyldaǵan el­­­der­­diń úlgisin qarap, nátıjesin kórgimiz kel­di. Biraq olardyń nátıjesi bizben salys­tyr­ǵan­da saıaz. Qaıtarylyp jatqan qarjy az.

– Qoǵam qazir sýbektilerdiń tizili­mi­ne qyzyǵýshylyq tanytady. Aktıvti qaıtarýda isterdiń eskirý mer­zimi bolmaıdy delingen edi. Endeshe qol­da­nys­taǵy zańnamaǵa sáıkes, egemen­dik alǵan jyldardan beri qaraı el qar­jy­syn jep, shetel asqan jemqorlardyń zańsyz aktıvteri qaıtarylyp jatyr ma?

– Rasynda da, qoldanystaǵy zańda eshqan­daı shekteý joq. Eger sýbekt zań­nyń talaptaryna sáıkes kelip tursa, zańsyz ıemdenilgen dúnıe-múlik ýaqytyna qaramastan qaıtarýǵa jatady. Tipti eldiń ishinde me, basqa elge shyǵarylyp ketti me, zańsyz aktıvteri memleketke tıesili. Biraq komıtet zańnyń negizinde jumys isteıdi. Sondyqtan tizilimde kim bar, kim joq ekenin aıta almaımyz.

– Múlikti ıesi óz erkimen qaıtarsa, qylmystyq is qozǵalmaýy múmkin dep júrmiz. Sonda memleket múlkin zańsyz jolmen alǵan adam, ıaǵnı jemqor jaýapkershilikten bosap kete me?

– Bizdiń elde qylmys tórt sanatqa bóli­nedi. Jeńil, ortasha, aýyr jáne asa aýyr. Zań tek jeńil, ortasha jáne aýyr qyl­mystardy ǵana qamtıdy. Onyń ózinde qylmys­tyq is qozǵalady, qozǵalmaıdy degendi de tikeleı qaramaıdy. Eger adam ózi taǵylǵan aıypty moıyndap, keltiril­gen zalaldy qalpyna keltirip, zańsyz ıem­denilgen aktıvterdi qaıtarsa ǵana jańaǵy úsh sanattaǵy qylmys boıynsha qylmys­tyq jaýapkershilikten bosatylýy múmkin delingen.

– Sonda aktıvterdi óz erkimen qaıtarý zań sýbektilerine de memleketke de áldeqaıda tıimdi bolyp shyǵady, durys pa?

– Aktıvterdi qaıtarý týraly zań kúshtep qysym kórsetýdiń quraly emes ekenin túsiný kerek. Bul – ádilettilikti qalpyna keltirý úderisi. Sol sebepten erikti qaıtarýdy yn­ta­landyrý basym ádis. Bul – zańnyń negizgi qaǵıdattarynyń biri. Erikti qaıtarýdyń artyqshylyǵy – múlik­tiń bir bóligi zań boıynsha sýbektide saq­talý múmkindigi. Budan basqa, erikti túrde qaıtarý týraly kelisim aktıvterdi memleketke berýdi ǵana emes, ózge de áleýmettik-ekonomıkalyq mindettemelerdi qarastyrýy múmkin. Mysaly, qarajat Qazaqstanǵa qaıta ınvestısııalanýy múmkin. Iаǵnı sýbekt bul qarajat azamattarymyzdyń ál-aýqa­tyn arttyrýǵa tikeleı áser etetin elge qajet­ti jobalarǵa sala alady. Eń bastysy, bul aqshanyń Qazaqstanda jumys isteýi, munda salyq tólenýi, jumys oryndary qu­rylýy degen sóz. Budan bólek, erikti túrde qaı­tarý kezinde sýbekt birqatar qu­qy­q­tyq múm­kindikter men kepildikter alady, so­nyń ishinde joǵaryda aıtylǵandaı jaýap­ker­shi­likten bosatylady. Oǵan qaıtadan qu­qyq­­tyq talaptar qoıylmaıdy. El ıgi­ligi úshin bız­nesti odan ári júrgizý úshin jaǵ­daı­lar ja­sa­lady. Sýbekt aktıvterdi óz erki­men qaı­tarmasa, onda zańsyz kapıtaldy máj­búr­lep qaıtarý tetikteri paıdalanylatyn bolady.

– Qarajatty qaıta ınvestısııalaý dedińiz, zań sýbektileri el ekono­mıkasy­na ınvestısııa salǵan mysaldar bar ma?

– Zań komıtetke emes, memleketke, jalpy qoǵam men jeke adamdarǵa arnal­ǵan. Qujattyń negizgi qaǵıdattaryn­da aktıvter­di erikti túrde qaıtarýdy yntalan­dyrý­dyń basymdyǵy bar. Biraq erikti túrde qaıtarýdyń da óz sharttary bar. Erik­ti túrde aktıvterdi qaıtarýmen qatar ınves­tısııalyq, áleýmettik jobalardy iske asyrý, onyń ishinde jańa jumys oryn­daryn ashý, ekologııalyq modernıza­sııalaý, óndiristerdi jańartý, ekologııa­lyq talaptarǵa saı keshendi mindetter­di qabyldaýy kerek. Bizdiń jasasyp jatqan kelisimderdiń ishinde de osyndaı mysal­dar kezdesedi. Aqshalaı jáne múlikteı zatty qaıtarǵanyna qaramastan ınvestısııa­lyq jobalardy júzege asyrý jóninde mindetteme alyp jatqan adamdar bar.

Sońǵy komıssııa otyrysynda osyndaı birqatar ınvestısııalyq joba maquldandy. Osy mindettemeler jemisti júzege asyrylsa, elimizde úsh júzden asa jańa jumys orny ashylady. Olar jylyna bir mıllıardtan astam salyq tóleıdi. Budan basqa áleýmettik mindettemeler bar. Búginniń ózinde komıtet naqty nátıje kórsetetin jobalardy komıssııa otyrysyna shyǵaryp keledi. Osy jobalar júzege asqan soń túrli áleýmettik toptar bara alatyn ártúrli mádenı-áleý­mettik ortalyqtardyń sany arta túsedi. Sol sekildi mektep, aýrýhana, balalarǵa arnal­ǵan mekemeler, ınklıýzıvti ortalyq sekil­di áleýmettik jobalardyń sany da kóbe­ıedi. Sońǵy otyrysta komıssııa 235 mlrd teń­gege memleketke zańsyz aktıvterdi qaıtarý jónindegi sheshimderdi maquldady. Onyń 230 mlrd teńgesi aqshalaı qarajat. Bes mlrdqa jýyǵy múlikpen eseptelip otyr. Bul qarajat arnaıy esepshotqa túsedi. Ári qaraı Qarjy mınıstrliginiń esebi­nen zań­da kórsetilgen tártippen memleketke eń qajet­ti degen mańyzdy áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jobalarǵa jumsalady. Taǵy bir aıta ke­tetini, aktıvterdi memleketke erikti de, máj­­búr­li de qaıtaryp jatqandar bar. Onyń ishinde erikti túrde qaıtaryp jatqandar kóp.

– Aktıvterdiń shoǵyrlanýy bar negizgi elderdi ataı alasyz ba? Qazir bul elderdegi aktıvterdi qaıtarýda qandaı máseleler bar jáne ony sheshýdiń qandaı joldary qarastyrylyp jatyr?

– Aktıvterdi qaıtarý geografııasy óte keń. Qazir biz kóptegen eldegi aktıvter týraly málimetterdi zerttep jatyrmyz. Olar Reseı, BAÁ, Ispanııa, Sıngapýr, taǵy basqa da el­der. Biz naqty ıýrısdıksııalarmen shektelmeı­miz. Zańsyz shyǵarylǵan aktıvter kez kelgen elde bolýy múmkin. Áıtkenmen, shyn­dyǵynda da aktıvter kóbinese alý jáne tabý qıyn elderge shyǵarylǵan. Bul zańsyz aktıvterdi, olardyń sońǵy bene­­fı­­sıarlaryn jasyrýǵa, sondaı-aq salyq­­tan jaltarýǵa múmkindik beretin elder. Ko­mı­tet shemalardy anyqtaý jáne túpki­lik­ti be­ne­­fısıarlardy ashý jónin­degi ju­m­ysty júrgizip jatyr. Olar ashyl­ǵan­­nan keıin qamtamasyz etý shara­laryn qol­danýǵa, tyıym salýǵa jáne keıin­nen ak­tıvterdi tárkileýge baılanysty halyq­ara­lyq rásimder qoldanylady. Aktıvterdi qaı­tarý­daǵy jumysta qandaı da bir josparly kór­setkishter men shekteýler joq. Zańsyz shyǵa­ryl­ǵan aktıv anyqtalsa, mindetti túrde olar­dy qaıtarý jóninde sharalar qabyldaımyz.

Áńgimelesken –

Jadyra MÚSILIM,

«Egemen Qazaqstan»