Qorshaǵan ortany qorǵaýǵa ǵylymı kózqaras qajet

Jasyl jelektiń qorshaǵan orta men salamatty ómir salty úshin paıdaly aktıv ekeni árkimge aıan. Tal-terek aınalanyń ajaryn kirgizip, adam aǵzasyna ońtaıly mıkroklımatty qalyptastyrady, aýa­ny oń ıondarmen qanyqtyryp, sanı­tarlyq-qorǵaý fýnksııalaryn atqarady. Iri qalalarda parnıktik gaz shyǵa­ryn­­dylaryn azaıtý, keńistikti sal­qyn­datatyn kóleńkeli jerlerdi qamta­ma­syz etý kógaldandyrýdyń ekolo­gııa­­­lyq, áleýmettik jáne estetıkalyq basym­dyqtarymen baılanystyrylady. Biraq aǵash otyrǵyzýdyń durys, saýatty josparlanǵan jobalary ǵana ekologııa men turǵyndardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa qyzmet ete alatyny aıqyn. Bul maqsatqa qol jetkizý kóshetterdi otyrǵyzatyn qunarly jerdi tańdaý, egýdiń ońtaıly merzimin anyqtap, saqtaý, jer jumystaryn oryndaý kezinde qatelikke jol bermeý, aǵashtardyń ár túriniń úılesimdiligin eskere otyryp, jıyntyǵyn irikteý, barlyq kezeńde aǵashtardy kútip ustaý men turaqty monıtorıngteý syndy kópjyldyq mindettemeni talap etedi.

Munyń qatarynda tıisti bilimi, daǵdysy men jumys tájirıbesi bar mamannyń aralasýynsyz aǵash otyr­ǵyzýdy josparlaý oıdaǵydaı júzege aspaıtynyn eskergen jón. Qazirgi kezde eldi mekenderde jańa aǵashtar otyrǵyzyp, eskilerine kútim jasaýmen aınalysatyndardyń kóbiniń bul ju­mystan habary joq. Keıde allergendi nemese ınvazıvti tuqymdar otyrǵyzylyp, zııankester juqtyrylyp jatady nemese aǵashtar beıbereket kesiledi. Nátı­jesinde, ósimdiktiń ómiri qysqa bolady. Al kógaldandyrýdy botanıkter, dendrologter, topyraqtanýshy agronomdar, entomologter, fıtopatologter, landshaft dızaınerleri jumys isteıtin mamandandyrylǵan kásiporyndar júr­gizýi kerek. Sonymen birge aǵash otyr­ǵyzý jobalaryn botanıkalyq baqtar qadaǵalaýǵa tıis. Ár aımaqta tuqymnan kúrdeli kóshetter ósiriletin óz tálimbaǵy (pıtomnıgi) bolýy da mańyzdy.

Qalalar men eldi mekenderdi kógal­­dandyrý barysynda týyndap otyr­ǵan problemalar men olardy sheshý jol­dary jýyrda Almatyda ekologııa jáne tabıǵı re­sýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń qatysýymen ótken dóńgelek ústelde qarastyryldy. Is-sha­raǵa qatysqan birqatar kór­shiles elderdiń ǵylymı-zert­teý ınstı­týttarynyń belgili ǵalym­dary, sondaı-aq jergilikti atqarýshy or­gandardyń ókilderi, memlekettik bo­tanıkalyq baqtardyń basshylary, jetekshi landshaft sáýletshileri jáne osy sa­ladaǵy basqa da mamandar elimizdiń qala­lary men eldi mekenderindegi kógal­­dandyrýdyń qazirgi jaı-kúıin baǵa­lap, jasyl jelekterdi túgendeý jáne sıfr­landyrý úderisimen tanys­ty. Sondaı-aq jıynda qazirgi ýaqytta josparlaý qurylymynyń barlyq ele­mentterin teńgerimdi jáne ózara baılanysty damyta otyryp, kógaldandyrý jáne jaıly tirshilik ortasyn qurý úshin ósim­dikterdi tańdaýdyń ǵylymı tásiline negizdel­gen túbegeıli jańa ádiste­melerde qalalyq kógaldandyrýdy uıym­dastyrý qaǵıdattaryn qaıta qa­raý­dyń shuǵyl qajettiligi týyndaǵany atap ótildi.

Almatynyń jasyl qoryn saqtaý men kóbeıtýdiń mańyzdylyǵyna toqtalǵan qala ákiminiń orynbasary Álisher Ábdi­qadyrovtyń aıtýynsha, jalpy aýmaqta tórt mıllıonǵa jýyq aǵash bar jáne bıyl taǵy 320 myń aǵash otyrǵyzý jos­par­lanyp otyr. Byltyr aǵash otyr­ǵyzýǵa jańa talaptar qabyldanǵan. Kó­shetterdiń sapasyna qoıylatyn talap ta ózgerip, sýarý júıesin mindetti túrde uıymdastyrý týraly norma engizilgen. О́temdik otyrǵyzý normalary qazir 1-den 50-ge deıin jáne mindetti úshjyldyq kútimdi qamtıdy. Jańa uńǵymalar men sý qabyldaǵyshtar salyndy. Jasyl aımaqtardy kútip ustaý boıynsha ákimdik úshjyldyq sharttarǵa kóshti. Sondaı-aq kóshetter tizilimi júrgizilip, ár aǵashqa elektrondyq tólqujat jasaý kózdelgen.

Al Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń basshysy Amangeldi Sadanov ákimdikter jyl saıyn myńdaǵan jańa aǵash otyr­ǵyzatynyn, biraq olardyń qanshasy tamyr alatynyn, qanshasy aýyratynyn, túrli tuqymnyń qalaı beıimdeletinin esepke almaıtynyn aıtady. Sol sekildi qatysýshylar elge sanıtarlyq nor­malarǵa, jergilikti jaǵdaılarǵa sáıkes kel­­meıtin kóshetterdiń ákelinetinin synǵa aldy. Klımattyq erekshelikter qaper­ge alynbaı syrttan ákelip egilgen qyl­qan­japyraqtylardyń jaǵymsyz áseri sóz boldy.

Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń bas dırektory Gúlnár Sıtpaeva úlken qalalar eldi mekenderdi kógaldandyrý úshin ǵylymı negizdelgen ósimdikter jıyntyǵynyń bolmaýy, aǵashtardyń aýrýlary, zııankestermen zaqymdanýy, sapasyz otyrǵyzý materıa­ly sııaqty jaıttarǵa nazar aýdardy. Jasyl qordy jónsiz sanıtarlyq kesý jáne jańartý, sondaı-aq otyrǵyzý men kútimniń agrotehnıkalyq normalaryn saqtamaý – ǵalymdardyń alańdaýyna sebep.

Is-shara qorytyndysy boıynsha qaty­sýshylar qalalyq kógaldandyrý máselelerin sheshýde, ósimdikterdiń jıyntyǵyn tańdaýda, olardy baqylaý men kútýde ǵylymı tásil boıynsha usy­nystar ázirledi. Ekologııa mınıstri ǵy­lymı toptardyń ókilderine jú­ginip, Almatynyń úlgisi boıynsha kó­galdandyrýmen aınalysatyn merdiger uıym­dardyń jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda úshjyldyq sharttar engizýdi usyndy. Atap aıtqanda, ekpe­lerdiń tuqymdyq quramy, otyrǵyzý jospary, kútip-baptaý jumystary men aǵymdaǵy orman-patologııalyq jaı-kúıi (aýrýlar men zııankesterdiń bolýy) boıynsha málimetterdi kórsetetin aq­parattyq júıeni qura otyryp, jasyl-jelekke túgendeý júrgizý qajet. О́temdik otyrǵyzý normalary men júıelerin qaıta qaraý bóliginde zańnamalyq bazaǵa ózgerister engizý, jalpyǵa ortaq paıdalanylatyn jasyl-jelektiń jaı-kúıi men qýraǵan jerlerdiń bolýy úshin jaýapkershilikti belgileý ózekti. Jasyl jelekti qorǵaý boıynsha monıtorıng jáne usynymdar ázirleý máselesin sheshý kerek. Sýarý júıesine sýdy únemdep qana qoımaı, sýarý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beretin únemdeý teh­nologııalaryn engizý usynyldy. Antropogendik áserdi azaıtý maqsatynda magıs­traldar men qala kósheleriniń boıynda otyrǵyzýǵa qatty aǵashtar engizilýge tıis. Sonymen qatar nashar topy­raqtardaǵy jasyl jelekke kútim jasaý jumystaryna erekshe nazar aýdarý qajet.

Eldi mekenderde sapaly jasyl je­lek qurý boıynsha kúsh-jiger men bilim­di biriktirý mańyzdy. О́ıtkeni bul –ekologııalyq ahýaldy ǵana emes, qolaıly orta qurýdy, sondaı-aq azamattardyń densaýlyǵyn, ómir sapasyn qozǵaıtyn mańyzdy másele. Erlan Nysanbaev mınıstrliktiń bul is-qımylǵa úlken mán beretinin jáne túıtkilderdi sheshýge baǵyttalǵan ǵylymı zertteýler men praktıkalyq jobalardy qoldaýǵa daıy­n ekenin jetkizdi.