Pavlodar munaı-hımııa zaýyty (PMHZ) – otandyq ekonomıkanyń qýatyn arttyrýǵa eleýli úles qosyp otyrǵan alyp óndiris ornynyń biri ǵana emes, ishki naryqty sapaly kólik otynymen qamtıtyn strategııalyq nysan. Keıingi jyldary óndiris ornynyń tehnologııasy aıtarlyqtaı jańara túsken. Nátıjesinde, zaýyt eýropalyq jáne EAEO-ǵa sáıkes sapadaǵy benzın men bıtým óndirisin aıtarlyqtaı ulǵaıtty.
Jarty jylda 5 mln tonna munaı óńdeldi
О́tken jyly kásiporyn naryqqa 4 mln 799 myń tonna daıyn munaı ónimderin jóneltti. Munaı ónimderiniń 95 paıyzy elde qalsa, ózgesi Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Qytaı elderine eksporttalǵan. Zaýyt munaı koksyn, tehnıkalyq kúkirt pen jaǵylatyn mazýt eksporttaıdy.
Otandyq munaı óńdeý isinde Energetıka mınıstrligi men jergilikti salyq organdary baqylaı almaıtyn birqatar erekshelik bar. Pavlodar munaı-hımııa zaýyty óńdeý isimen, ıaǵnı sútten qaımaq aıyratyn separator mashınanyń rólin ǵana atqarady. Al munaı shıkizatyna ıelik etetinder «óńdeýge munaı berýshiler» dep atalady. Oblysta mundaı 10-ǵa jýyq kompanııa bar. Munda munaıdan AI-92, AI-95, AI-98 markili benzın, dızel jáne reaktıvti qozǵaltqyshtarǵa arnalǵan otyn, mazýt, suıyltylǵan kómirsýtekti gaz, tehnıkalyq kúkirt, bıtým jáne munaı koksy shyǵarylady.
«Pavlodar munaı-hımııa zaýyty» JShS bas dırektorynyń korporatıvtik fýnksııalar jónindegi orynbasary Arman Shabanovtyń aıtýynsha, byltyr zaýytta 5 mln 433,5 myń tonna munaı óńdelgen. 1 mln 87 myń tonna AI-92 benzınin, 1,7 mln tonna dızel otynyn naryqqa jóneltken.
«Bıyl bizdiń kásiporyn 5 mln 450 myń tonna munaı óńdep, 1,5 mln tonna benzın, K4 klasyna jatatyn 1,7 mln tonna dızel otynyn shyǵarýdy josparlap otyr. Shamamen 195 myń tonna ushaq otynyn, 306 myń tonna suıyltylǵan gaz, 251 myń tonna munaı koksy, 280 myń tonna bıtým, 52 myń tonna kúkirt naryqqa jol tartýy kerek. Jyldyń alǵashqy bes aıynyń ózinde bizde 730 myń tonna benzın, 807 myń tonna dızel otyny, 113 myń tonna ushaq otyny shyǵaryldy. Osy ýaqytta 2,5 mln tonnaǵa jýyq munaıdy óńdedik», deıdi.
«QazMunaıGaz» AQ málimetine súıensek, 2023 jyly otandyq munaı óńdeý zaýyttaryna 12 mln 951 myń tonna munaı ónimderi shoǵyrlandyrylǵan. Onyń ishinde Atyraý munaı óńdeý zaýyty – 4,8 mln tonna, Shymkent munaı óńdeý zaýyty – 2,6 mln tonna, «Caspi Bitum» – 421 myń tonna, al pavlodarlyq zaýyt 5 mln tonnadan astam shıkizatty qabyldaǵan. Saıyp kelgende, eldegi munaı óndirisinde kerekýlik kásiporynnyń áleýeti zor ekeni baıqalady.
Bıyl bıtým óndirisi ósedi
PMHZ keıingi jyldary bıtým óndirisin ulǵaıtýǵa da zeıin qoıyp otyr. Jalpy, bıtým óndirý tehnologııasy – asa kúrdeli úderis. Zaýyt mamandarynyń aıtýynsha, 1 tonna munaıdan zaýyttaǵy bıtým bloginiń júktemesine jáne óndiris josparyna baılanysty 5-ten 9 paıyzǵa deıin bıtým óndiriledi eken. Iаǵnı 1 tonna munaıdan 90 kg bıtým alynady desek, 1 tonna bıtýmdy daıyndaýǵa 11 tonna shıkizat qajet. Bıtým óndirisi totyǵý kolonnasyndaǵy gýdrondardyń (munaı óńdeýdiń aýyr qaldyqtary) totyǵýy nátıjesinde júzege asady.
Bıtým óndirisiniń negizgi apparattary – totyǵý kolonnalary. Munaıdan alynatyn bıtým jol salasyna, rýbemast, rýberoıd, mastıka, bıtým qaǵazy jáne basqa da ónimderdiń óndirisine paıdalanylady. Deı turǵanmen, keıingi eki jylda zaýytta bıtým óndirisi tómendedi. Bul – óńdeýge munaı berýshilerdiń suranysyna saı týyndap otyrǵan jaıt. Zaýyttaǵy jańarǵan tehnologııalar bıtým óndirisin kez kelgen ýaqytta ulǵaıta alady. Bıyl óndiriste jańadan bıtým peshteri salynyp, iske qosyldy. Nátıjesinde, bıtým óndirisi 15 paıyzǵa artady degen boljam bar.
Joba 2025 jyly tolyqtaı aıaqtalady dep kútiledi. Ázirshe PMHZ-dan «QazAvtoJol» kompanııasyna 85 myń tonna daıyn bıtým jiberilgen. 95 paıyzy ózge óńirlerdegi jol qurylystaryna jiberilip, 5 paıyzy Pavlodar oblysynda qalady.
«Kásiporyn jumysyn odan ári jaqsarta túsý jáne ónim sapasyn arttyrýdy maqsat etken orta masshtabtaǵy jobalarymyz bar. Eń áýeli tómengi temperatýraǵa tózimdi dızel otynyn shyǵaratyn reaktordaǵy gıdrotazartý qondyrǵysyn rekonstrýksııalaımyz. Ekinshi jobamyz «SENIM-D» dep atalady. Bul – jóndeýaralyq ýaqytty ulǵaıtý. Iаǵnı jabdyqtarymyzdy jańasyna aýystyrý arqyly jyldyq avtobenzın óndirisin qosymsha 124 myń tonnaǵa, dızel otynyn 225 myń tonnaǵa ulǵaıta alamyz degen tujyrymǵa keldik. «Meridium APM» ádisi arqyly óndiris tehnologııasyn taldap, onyń nátıjesine oraı toza bastaǵan jabdyqtar men júıeler jańarady. Al sońǵy joba – suıyltylǵan kómirsýtekti gaz qondyrǵysyn salý. Bul jerde munaıdy bastapqy óńdeý kezinde gaz quramyndaǵy markaptan kúkirtiniń quramyn ulǵaıtý kózdeledi. Esesine ónim túrin kóbirek óndirýge, aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardy azaıtyp, ónerkásiptik jáne ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik týady», dep áńgimeledi Arman Shabanov.
Qaldyqtardy kómip tastaýdan bas tartady
Kezinde aýtsorsıngke jiberilgen tehnıkalyq qyzmet servıs bólimsheleri ótken jyldyń jeltoqsan aıynda zaýytqa qaıtaryldy. Nátıjesinde, zaýyttaǵy negizgi shtatqa 1 232 adam qaıtyp oralyp, búginde óndiris ornynda jalpy sany 2 702 adam eńbek etedi. Kásiporyn tóleıtin salyq tólemderi Pavlodar qalasyndaǵy bıýdjettiń 60 paıyzyn qurap otyr. Máselen, byltyr jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjet kózderine quıylǵan salyq tólemderiniń, sonyń ishinde aksızdik tólemderdiń jalpy somasy 139 mlrd teńgeden asyp ketti. Onyń 127 mlrd teńgesi óńir ıgiligine jumsaldy.
О́ndiris orny qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryn da nátıjeli júzege asyryp, mazýtty tehnologııalyq peshterdi kádimgi peshterge aýystyrǵan. Bul jaǵylatyn gaz kólemin aıtarlyqtaı azaıtty deıdi mamandar. Keıingi úsh jylda atmosferaǵa shyǵarylatyn gazdyń jalpy kólemi 21,2 myń tonnadan 19,6 myń tonnaǵa deıin kemigen. Keler jyly bul kórsetkish 19,2 myń tonnaǵa deıin túsedi. Buǵan qosa zaýyt qaldyqtardy kómip tastaý ádisinen birtindep bas tartyp jatyr. Jyl saıyn arnaıy qondyrǵyda 25 myń tonna munaı shlamy qaıta óńdeledi. Sondaı-aq aǵyndy sýlardy tazartyp, qaıta paıdalaný, tehnıkalyq sýdy súzgiden ótkizýdiń jańa tehnologııalary úzdiksiz engizilip keledi. Kásiporyn aınalasynda jasyl beldeý qurý is-sharasy da umyt qalmaǵan. Sanıtarlyq-qorǵanysh aımaǵynda keler jylǵa deıin 17 myń túp aǵash egý qarastyrylǵan. Keıingi tórt jylda munda 12,4 myń jasyl kóshet otyrǵyzyldy.
17 maýsymnan ýaqytsha jóndeý jumysyn júrgizý úshin zaýyt jumysy toqtatyldy. «QazMunaıGaz» kompanııasynyń basshylyǵy josparly jóndeý jumystary bir aıǵa sozylatynyn málimdedi. Eldegi mol janar-jaǵarmaı qorynyń qalyptasýyna baılanysty zaýyttyń ýaqytsha toqtaýy óńirlerdi munaı ónimderimen qamtamasyz etýge áser etpeıdi degen boljam bar.
Pavlodar oblysy