Sarapshylar el ekonomıkasynyń jyl sanap ınvestorlar úshin básekege qabiletti jáne tartymdy bolyp kele jatqanyn aıtady. BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferensııasynyń (UNCTAD) málimetine sáıkes, elimiz taza sheteldik tikeleı ınvestısııa tartý boıynsha postkeńestik keńistikte, Ortalyq Azııada jáne teńizge shyǵatyn tikeleı joly joq 32 damýshy el arasynda kóshbasshy bolyp sanalady. 2019 jyldan bastap elimizge 117 mlrd dollar kóleminde tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy dedi bizben suhbattasqan Syrtqy ister mınıstrligine qarasty Investısııa komıtetiniń tóraǵasy Ǵabıdolla Ospanqulov.
– Áńgimeni eldiń ınvestısııalyq áleýetinen bastasaq. Aldymyzda qandaı mindet pen maqsat tur?
– 2029 jylǵa qaraı qosymsha keminde 150 mlrd dollar sheteldik ınvestısııa tartýdy qamtamasyz etý strategııalyq mindeti tur. Elimizdiń toǵyz joldyń torabynda ornalasqanyn eskersek, bul – biz úshin utymdy múmkindik. Álemdik saýda baǵyttaryn qaraıtyn bolsaq Eýropa men Qytaı saýda qarym-qatynasynda tıimdi logıstıkalyq baǵyt bolý múmkindigin tolyǵymen paıdalaný kerek. Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý nátıjesinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty mańyzdy saýda joldarynyń birine aınalyp jatyr. Osy tıimdi geografııalyq ornalasýymyz ınvestorlar qyzyǵýshylyǵyn arttyryp keledi. Ekinshiden, mıneraldy shıkizat resýrstary, onyń ishinde, álemde depozıtarııasy az qalǵan materıaldar qory elimizde jetkilikti. Qazir álemde tehnologııalyq progresstiń órshýine baılanysty tabıǵı sırek qazbalarǵa degen suranys erekshe artyp keledi. Osy múmkindikterimizge oraı ınvestorlar búginde Qazaqstanǵa ınvestısııa quıýǵa múddeli. Eger bizdiń elde óndiris ashyp, taýar shyǵarsa onda bizdegi shıkizat olarǵa arzan ári jetkilikti mólsherde beriledi. Bul da utymdy tusymyz. Úshinshiden, qolaıly ınvestısııalyq ahýal bar. Zańnamada kózdelgen salyq, kedendik tólem jaǵynan, sondaı-aq jer telimi, vızalyq súıemeldeý sııaqty preferensııalar beriledi. Investor qazaq eline taban tiregennen-aq, olarǵa qajetti servıstik qyzmet kórsetiledi. Bul qyzmetti «Kazakh invest» UK» AQ júzege asyrady. «Bir tereze» qaǵıdaty aıasynda ınvestorlarǵa túrli deńgeıde kezdesýler uıymdastyrý, jobalaryn súıemeldeý, barlyq artyqshylyq pen múmkindikti túsindirý, quqyqtyq jaǵynan qoldaý kórsetý qyzmetteri usynylady. Investısııadan keıingi kezeńde tıisti monıtorıng júrgizilip, bul árbir ınvestor jáne jobamen dálme-dál, barlyq kezeńde jumys isteýge múmkindik beredi. Sonymen qatar týyndaǵan problemany jyldam sheshý úshin Investısııalyq shtab ta tıimdi jumys atqaryp jatyr. Mysaly, jýyrda álemdik deńgeıdegi tanymal «PepsiCo» kompanııasynyń 160 mln dollar turatyn ınvestısııalyq jobasy nátıjeli bastalyp, 2026 jyly alǵashqy ónimin shyǵarmaq.
– Otandyq jáne sheteldik ınvestorlarǵa memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýlardy tarqata aıtyp berińizshi?
– Bul – mýltıplıkatıvtik áser beretin sala. О́ıtkeni ınvestorlar belgili bir jobaǵa qarjy quıý arqyly aralas salalarda jumys ornyn ashýǵa muryndyq bolady. Sheteldik ınvestısııa úshin damýshy elder ǵana emes, damyǵan memleketter de saıysqa túsip jatyr. Qazir ınvestorlar úshin kúres zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Memleket tarapynan kórsetiletin negizgi qoldaýdyń biri – ınvestorlyq kelisimshart. Bul baǵyttaǵy jumystarǵa Investısııa komıteti jetekshilik etedi. Keıingi 5 jylda 347 ınvestısııalyq kelisimshart jasaldy, qarjy kólemi 3 trln teńgeni qurady. Kelisimshart aıasynda ınvestısııalyq jobany iske asyratyn zańdy tulǵalarǵa ınvestısııalyq preferensııalar (kedendik bajdan 5 jylǵa deıin bosatý, shıkizat jáne (nemese) materıaldar ımportyna qosylǵan qun salyǵynan 5 jylǵa bosatý, memlekettik zattaı grant, 8 jáne 10 jylǵa arnalǵan salyqtar boıynsha artyqshylyqtar) beriledi. Máselen, kásiporyn Qazaqstanda óndirilmeıtin qondyrǵyny ákelse, ol tıisinshe baj salyǵynan bosatylady. Budan bólek kásiporyn ónimdi shyǵarý úshin elde óndirilmeıtin shıkizat pen materıaldardyń keıbir túri tirkelgen aktıv paıdalanýǵa berilgen jaǵdaıda 5 jylǵa deıingi merzimde kedendik salyqtan bosatylady. Bul múmkindik te kásiporynnyń aıaqqa turyp ketýine úlken jaǵdaı týǵyzady.
– Olardyń kelisimshart boıynsha jumysyn qanshalyqty adal atqaryp jatqany baqylana ma?
– Investorlyq kelisimshartqa qol qoıylǵannan bastap ınvestor ár jyl saıyn 2 ret aqparat berip otyrýy shart. Onyń ishinde, jobaǵa qansha qarajat quıǵany, ony qaı deńgeıde ıgergeni týraly turaqty túrde tıisti aqparat alyp otyramyz. Eger olar bastapqy ýádesin oryndamaı, jerdi bos ustap otyratyn bolsa, alǵashynda habarlandyrý jiberemiz, odan keıin barlyq ereje sheńberinde ınvestısııalyq kelisimshart buzylady. Investor bastapqy jospar boıynsha kásiporyn jumysyn alǵa jyljytyp, belgilengen merzim ishinde qajetti jumystardy aıaqtap, kásiporyn talapqa saı salynǵan jaǵdaıda ǵana ınvestordyń mindettemesi tolyq oryndaldy dep rastaımyz.
Jaqynda ınvestorlardyń qyzmetin baqylap otyrý jáne olardyń jobalaryn súıemeldeý maqsatynda Ulttyq sıfrlyq ınvestısııalyq platforma iske qosyldy. Onda ınvestısııalyq jobalar pýlyna kiretin 32 trln teńgeden asatyn 704 ınvestısııalyq joba engizildi.
– Bizge qaı elder kóp ınvestısııa quıady? Olar jobaǵa kirispes buryn qandaı máselelerge mán beredi?
– Kóshti Nıderland memleketi bastap tur. Olar 34 mlrd dollar saldy. Odan keıin tizimdi AQSh, Shveısarııa, Reseı, Qytaı jalǵaıdy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, atalǵan memleketter kóp jaǵdaıda taý-ken salasyna qarjy quıýǵa yqylasty. Sebebi álemdik ekonomıka ósken saıyn shıkizatqa suranys artyp keledi. Sonymen birge, qarjy, saýda-sattyq jáne óńdeý ónerkásibin ilgeriletýge de qyzyǵýshylyq bar. Investorlar birinshi kezekte kapıtaldyń saqtalýyna, zań ústemdigine, ashyq ári qolaıly bıznes ortaǵa kepildik beretin memleketterdi tańdaıdy. Qazir sheteldik ınvestordy kóptep tartý maqsatynda Qazaqstannyń sheteldik mekemeleriniń ınvestısııalarmen jumys isteý tásilderin tolyq qaıta qaradyq. Osy rette sheteldegi elshilikterimiz úshin eldik ınvestısııalyq baǵdarlamalar ázirlendi. Onyń aıasynda biz naqty kútetin ınvestısııa kólemin, sol memlekettegi qandaı sheteldik kompanııalarmen naqtyly jumys isteý kerek ekenin jáne qandaı salalardy qamtý qajettigin belgileımiz. Jaqyn arada oblystarda ınvestısııaǵa tapsyrys retinde óńirlik baǵdarlamalar ázirlenedi. Iаǵnı ár óńirdiń ereksheligi eskeriledi – ınfraqurylymnyń bolýy, bos jer telimderi jáne basqa da málimetterden turatyn óńirlik ınvestısııalyq baǵdarlamalar negizinde bizdiń elshilikter shetelden ınvestorlardy izdeıdi.
– Buǵan deıin elde erekshe ınvestorlyq vıza engizilgeni habarlanǵan edi? Ol qandaı múmkindikter beredi?
– Iá, el aýmaǵynda ınvestısııalyq jobalardy júzege asyratyn sheteldik kompanııalardyń basshylary men olardyń otbasy úshin «A5» sanatyndaǵy ınvestorlyq vıza berý tetigi tabysty jumys istep jatyr. Bul vızalar 5 jylǵa beriledi. Ekonomıkaǵa 300 myń dollardan astam ınvestısııa salǵan sheteldik bıznesmender úshin «A6» ınvestorlyq vızasynyń jańa sanattaryn engizýge qatysty jumystar aıaqtalyp keledi. Atalǵan sanat sheteldikterge elde 10 jylǵa deıin turý quqyǵyn beredi.
– Álemde saýda-ekonomıkalyq úderister jyldam ózgerip jatady. Bul turǵyda zańnamalyq talaptardy da qolaıly etý suranysy týady. Osy ispen aınalysatyn ınvestısııalyq shtab qyzmeti qalaı júrip jatyr?
– О́tken jyldyń sońynda Prezıdent Jarlyǵymen Investısııalyq shtabtyń jumysy kúsheıtildi. Ony Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar basqarady. Al men shtabta hatshylyq qyzmet atqaramyn. Investısııalyq shtab quramyna mańyzdy salalyq mınıstrlikter basshylarynyń orynbasarlary, Bas prokýratýra jáne basqa da quqyq qorǵaý organdardyń orynbasarlary jáne óńir ákimderiniń orynbasarlary kiredi. Investısııalyq shtab otyrystarynyń kún tártibinde árbir ınvestordyń kótergen máselesi men olardyń jobalardy iske asyrýdaǵy kedergiler birinshi kezekte qaralyp, ony tıimdi sheshý maqsatynda memlekettik organdarǵa naqty tapsyrmalar júkteledi. Atap aıtsaq, Investısııalyq shtab shyǵarǵan sheshimder buǵan deıin usynym retinde qaralyp kelse, Prezıdent pármeninen keıin oryndalýy mindetti sanatqa kóshti. Keıbir zańdar eskirip jatady. Eger zań ınvestorlarǵa kedergi keltirse, Investısııalyq shtab sheshim qabyldap, memlekettik organ oryndaıdy. Keıinirek sol zańnamaǵa ózgeris jasalyp, áreket zańdastyrylady. Osylaısha, keıde bir jylǵa deıin sozylyp qabyldanatyn sheshimder Investısııalyq shtab arqasynda jyldam qabyldanyp, nátıjesinde ınvestısııalyq jobalar ýaqytynda ónim shyǵarýǵa kóshe bastaıdy.
– Taıaýda Koreıa Prezıdenti Iýn Sok Iol memlekettik saparmen Qazaqstanǵa keldi. Osy sapar aıasynda qandaı utymdy ınvestısııalyq kelisimder jasaldy?
– Koreıa Prezıdentiniń sapary aıasynda eki el arasyndaǵy ınvestısııa boıynsha bıznes forým ótti. Sol jerde quny 430 mln dollar bolatyn 20-dan astam qujatqa qol qoıyldy. Jobalar energetıka, metallýrgııa, avtomobıl ónerkásibi, IT jáne kólik ınfraqurylymy salalaryn qamtıdy.
Ásirese avtokólik ónerkásibi salasyna salynǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi – shamamen 200 mıllıon dollar. Almatyda «Hyundai» kólikterin qurastyrý jobasy jolǵa qoıylyp, Qostanaıda «KIA» zaýyty iske qosylmaq. Aıta ketý kerek, «Kia» tarıhta alǵash ret birlesken kásiporynǵa tikeleı ınvestısııa salyp, Koreıa Respýblıkasynan tys jerde zaýyt salyp jatyr. Avtomobıl ónerkásibinen bólek, «Samsung», «LG», «Lotte», «Posco», «Doosan» sııaqty iri korporasııalar, jalpy bizde ońtústikkoreıalyq kapıtaldyń qatysýymen 700-den astam kompanııa tabysty jumys istep jatyr. Ekijaqty kelisimder elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa tyń serpin beretinine senimdimin.
Jalpy, ol elden keletin tikeleı ınvestısııanyń jalpy aǵyny shamamen 9,6 mlrd dollardy qurady. Ulttyq ınvestısııalyq sıfrlyq platformada baıqaǵanymyz, jyl basynan eseptegende Ońtústik Koreıa TOP ondyqtan TOP bestikke kóterildi.
Sóz sońynda Qazaqstan úshin ár ınvestor mańyzdy ekenin eske salǵym keledi. Bizdiń elge ınvestısııa quıýǵa qolaıly jaǵdaılar jasalǵan jáne bul úrdis jalǵasady. О́z tarapymyzdan elimizge ınvestısııanyń kóptep tartylýyna, sol arqyly el ekonomıkasyn damytýǵa bar kúsh jigerimizdi salamyz.
Áńgimelesken –
Dana Myrzaqadir,
«Egemen Qazaqstan»