Elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda da keıingi jyldary reformalyq ózgerister qolǵa alynyp jatyr. Sonyń arqasynda qarjylandyrý kólemi artyp, dıagnostıkaǵa aýadaı qajet joǵary tehnologııalyq apparattar kóptep alyndy. Degenmen el medısınasyn ýysynda ustap otyrǵan MÁMS qory júıesi keıingi kezderi synǵa kóp ushyrap júr. Jurtshylyqtyń aryz-shaǵymy da kóbeıip keledi. Bul qor jumysyna Memleket basshysynyń da kóńili tolmaı, júıeni qaıta qaraý kerektigin tapsyrǵan bolatyn. Odan bólek, dárigerler mártebesi máselesi de kúıip tur. Osy oraıda medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Májilis depýtaty Gúldara Nurymovamen suhbat quryp, saladaǵy ózekti máseleler týraly suraǵymyzǵa jaýap aldyq.
– Gúldara Aldanyshqyzy, uzaq jyl boıy medısına salasynda jemisti eńbek ettińiz. Bul salanyń jetistikteri men kenje qalǵan tustary ózińizge barynsha tanys. Májilistiń minberinen de medısına máselelerin kópten beri kóterip júrsiz. Jalpy, búginde medısınanyń talqylaýdy qajet etetin qandaı máselelerin aıta alasyz?
– Búginde elimizdegi medısına áldeqaıda ilgerilep, iri jáne progressıvti jetistikterge jetip jatqanyn kórip otyrmyz. Árıne, ony joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Zamanaýı aýrýhanalar ashylyp, joǵary tehnologııalyq ári quny qymbat qural-jabdyqtar satyp alynyp jatyr. Bul óz kezeginde naýqastardyń dertine naqty dıagnoz qoıý men emdeý isinde oń nátıje beredi. Degenmen áli de bolsa túıtkildi máseleler bar. Ásirese keıingi jyldary, ıaǵnı áleýmettik-medısınalyq saqtandyrý qory júıesi engizilgeli ózekti máselelerdiń qatary artyp, kúrdelene tústi. Ári olardy kún qurǵatpaı, kezek kúttirmeı tez arada sheshý kerek. Eń aldymen, densaýlyq saqtaýdyń jetekshi jáne negizgi bóligi retinde medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek kórsetý júıesine basymdyq berilýi qajet. Máselen, 1978 jyly álemniń júzden astam eliniń arnaıy ókilderi Almatyda bas qosyp, medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek týraly Almaty deklarasııasyn qabyldady. Ol jerde MSAK-ty damytýdyń negizgi qaǵıdalary kórsetilgen. Qujatqa Qazaqstan da qol qoıdy. Biraq qazir sol qujattaǵy talaptar tolyq oryndalmaı otyr. Halyq eń birinshi, medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek kórsetetin mekemelerge, ıaǵnı emhanalarǵa jáne otbasylyq dárigerlik ambýlatorııalarǵa júginedi. Kim qandaı em qabyldaý kerek, qandaı dárigerge qaralý kerek, aýrýhanaǵa jatqyzý kerek pe, barlyǵyn solar baǵyttap otyrady. Sondyqtan bul salaǵa erekshe kóńil bólý kerek.
– Jýyrda Densaýlyq saqtaý mınıstriniń onkologııalyq naýqastardy emdeýge bólinetin qarjynyń qysqaratyny týraly jańa buıryǵy jarııalandy. Májilistegi áriptesterińiz óz qarsylyǵyn bildirdi. Osy máselede sizdiń maman retindegi pikirińiz qandaı?
– О́kinishke qaraı, búginde onkologııalyq qyzmettiń ózine qoıylǵan talaptardyń tıisti údesinen shyǵa almaı otyrǵanyn aıta ketken jón. Memleket basshysy onkologııalyq qyzmetti keshendi jańǵyrtý úshin tıisti mindetterdi belgilep berdi. Osylaısha, elimizde onkologııalyq aýrýlarmen kúres jónindegi 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar ázirlendi. Maqsaty – erte dıagnostıkany jaqsartý, múgedektikti azaıtý jáne onkologııalyq naýqastardyń ómir súrý sapasyn jetildirý. Onkologııalyq qyzmetti qarjylandyrý kózi ulǵaıdy. Biraq, ókinishke qaraı, kóńilden shyǵa qoıatyn nátıjelerdi kórmeı otyrmyz. Bizdiń qoǵamdyq qabyldaýymyzǵa qaterli isikke shaldyqqan naýqastar túrli máselesin aıtyp keledi. Kóbine onkologııalyq naýqastar aqyly negizde dıagnostıkalyq tekserýden jáne emdeýden ótýge májbúr. Tipti basqa elderden em izdep, óz qarajattaryna jeke klınıkalarǵa barýǵa jáne qyzmetterdi aqyly túrde alýǵa májbúr bolatyny kóńildi qynjyltady. Osy rette bólinip jatqan álgi mıllıardtar qaıda ketip jatyr degen zańdy suraq týady.
Búkil álemde tıimdi ınnovasııalyq ımmýndyq terapııanyń dárilik preparattary qoldanylady. Men bul máseleni depýtattyq saýalymda kótergenmin. Bul preparattardyń kóptegen artyqshylyǵy bar: olardyń toksındiligi (ýyty) tómen, pasıentter jeńil kóteredi, ómir súrý uzaqtyǵy 8 jylǵa deıin, táýlik boıy stasıonarda jatýdyń qajeti joq, ımmýndyq preparattarmen emdeý ambýlatorııalyq negizde júrgiziledi, naýqas qoǵamnan alshaqtamaıdy, eńbekke qabilettiligi men belsendiligi joǵalmaıdy. О́ıtkeni táýlik boıǵy stasıonarda emdelý memleket úshin qymbatqa túsedi. Bile bilsek, osy preparattardy oılap tapqan ǵalymdar Nobel syılyǵyn alǵan. Búkil álemde ımmýndyq terapııanyń dári-dármekterimen emdeýdiń qarqyndy zamanaýı ádisi qoldanylady, alaıda bizdiń elde bul tásilder keń aýqymda qoldanylmaıdy. Bizde tek 3 preparat qana tirkelgen. Emdeýge tıimdi bul dárilerdi tirkeýge jáne ony kádege jaratýǵa ne kedergi? Bul – óte úlken suraq. Qymbat aýrýhanada emdelý qajettiliginiń joqtyǵy men naýqastardyń janyna da, tánine de qatty batatyn aýyr hımııaterapııany salystyrmaly túrde esepteıtin bolsaq, álemdik emdeý tásilimen emdeý qunynyń aıyrmashylyǵy asa úlken emes. Biraq eń bastysy – dáriniń tıimdiligi jáne azamattarymyzdyń densaýlyǵy mańyzdy.
Taǵy bir úlken suraq: jyl sońynda onkologııalyq dıspanserlerdiń esepshotynda nelikten qomaqty mıllıardtaǵan soma qarajat qalyp qoıady? Mysaly, Almaty onkologııalyq dıspanseriniń esepshotynda ótken jyldyń sońynda 6 mıllıard teńgeden astam qarajat qalǵan. Respýblıka boıynsha jalpy somasy 32 mlrd teńgege jýyq. Iаǵnı onkologııalyq dıspanserlerdiń jyl aıaǵynda alǵan qarjysy jınala kele mıllıardtaǵan somany qurap otyr. Eń aldymen, bul jerde medısınalyq uıymdardyń aqshasyn sońǵy sátke deıin jibermeı ustap otyratyn MÁMS qorynyń jaýapkershiligi tóńireginde suraq týady. Nelikten medısınalyq mekemeler qarjynyń jetispeýshiliginen jyl boıy zardap shegip keledi jáne nege atalǵan qor qarajatty jyl sońynda ǵana beredi? Dári-dármek satyp alýǵa qatysty da osyndaı kóptegen suraq týyndap otyr. Qysqasy, qorǵa aýdıtorlyq tekserý júrgizý qajet dep esepteımiz jáne biz depýtattar Mindetti medısınalyq saqtandyrý qoryn, onyń ishinde onkologııalyq qyzmettiń jumysyn Joǵarǵy esep palatasynyń tekserýine bastamashylyq etip jatyrmyz. Bıýdjetti 20 paıyzǵa qysqartý qanshalyqty oryndy ekenin de tereń taldaý qajet. Árıne, biz ishki jaǵdaıdy, ondaǵy ishki úderisterdi bilmeımiz. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi máseleni qaıta qarap, bir pysyqtap, durys sheshim qabyldaýǵa ýáde berdi.
– Taǵy bir ózekti másele, keıingi jyldary múdegektigi bar balalardyń sany artyp barady. Munyń sebebi nede?
– О́kinishke qaraı, biz bala múgedektik alǵan kezde onyń saldarymen kúresip álekpiz, biraq onyń sebebimen jumys isteý kerek. Onyń basty sebebi – balalardyń, ásirese jańa týǵan nárestelerdiń densaýlyǵyna baılanysty dıagnozdardy erte anyqtaý problemalary. Jańa týǵan nárestelerdi baqylaýdy perzenthanada skrınıngtik tekserýden bastaý kerek. Pedıatrııalyq kómek standartynda barlyq perzenthanada jańa týǵan nárestelerdi neonataldyq, oftalmologııalyq jáne aýdıologııalyq skrınıngten ótkizý mindetti bolýy kerek dep kórsetilgen. Tájirıbede aýdıologııalyq jáne oftalmologııalyq skrınıngter negizinen shala týǵan náresteler úshin táýekel toptaryna sáıkes tańdamaly túrde júrgiziledi. Jańa týǵan nárestelerdi erte tekserý úshin elimizdiń barlyq óńirinde genetıkalyq analız jasaıtyn zerthanalar bolýy kerek. Búginde ol Astana, Almaty sekildi úlken qalalarda ǵana bar.
Men jańa týǵan nárestelerdi skrınıngtik tekserý qajettigin ózimniń depýtattyq saýaldarymnyń birinde kóterdim. Erte anyqtaý kóp jaǵdaıda naýqasty emdeýge kómektesedi, al eger em qonbasa, onda derttiń ári qaraıǵy órshýin tejep, aýyr saldary men múgedektik deńgeıin tómendetedi.
– Qazirgi tańda synǵa jıi iligetin júıeniń biri – MÁMS. Munyń tıimsizdigi qoǵamda jıi kórinis taýyp jatady. Jalpy, Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý halyq úshin tıimdi jumys isteýi úshin qandaı ózgerister engizý qajet?
– MÁMS júıesinde kemshilik kóp. Qor medısınalyq mekemelerdi úlken kredıtorlyq qaryzǵa batyryp, olardyń damýyn tejedi, sonyń saldarynan halyqqa kórsetiletin medısınalyq kómektiń sapasynyń tómendeýine áser etti. Qazir kóp jaǵdaıda naýqastar dárigerlerdiń qabyldaýyna jazyla almaıdy, qajetti tekserýlerden ótý úshin qarjylandyrýdyń jetkiliksizdiginen josparly operasııalarǵa jatý úshin amal joq kezek kútedi, al bul kezde basqa uıymdardyń esepshotynda mıllıardtaǵan aqsha jatady. Kemshilikterdiń tolyq jaýapkershiligi «Áleýmettik-medısınalyq saqtandyrý qory» KeAQ-nyń moınynda. Sebebi ÁMSQ monopolıst retinde ózine josparlaý, tarıfterdi belgileý, tender ótkizý, qarjy bólý, monıtorıng, taldaý, tekserýler, aıyppul salý syndy shekteýsiz ókilettikterdiń bárin óz qolyna alyp alǵan. Munda sybaılas jemqorlyq táýekelderi óte joǵary.
Memleket basshysy ÁMSQ jumysynda tártip ornatýdy tapsyrǵan bolatyn. Áriptesterim densaýlyq saqtaý salasyn jáne Qor jumysyn qarjylandyrý máselesin birneshe ret kótergen. Alaıda jaǵdaı ońalar emes, kerisinshe qıyndap barady. Jaǵdaıdy jaqsartýdyń bir joly – júıeni sıfrlandyrý jáne medısınalyq saqtandyrý naryǵy úshin básekege qabiletti orta qurý. Sonymen qatar búkil bılikti «Áleýmettik-medısınalyq saqtandyrý qory» KeAQ-nyń ýysyna ustatyp qoımaı, sheksiz ókilettikterdi alyp tastaý qajet.
Máselen, medısınalyq uıymdar jyl basynan beri qarjysyz, az ǵana avanspen jumys istep keledi. Sebebi olarǵa qańtar aıynyń qarjysy maýsym aıynda ǵana aýdaryldy. Áli aqpan, naýryz, sáýir, mamyr, maýsym aılarynyń aqshasyn alǵan joq. Sonyń saldarynan medısınalyq mekemeler tolyqqandy jumys isteı almaı, sharýashylyq jumystaryn júrgize almaı, dári-dármek, azyq-túlik, kommýnaldyq qyzmet, turmystyq kerek-jaraqtar úshin aqysyn tóleı almaı, tipti jalaqyny da ýaqytynda bere almaı otyr. Ashyǵyn aıtqanda, aqshasyz jumys istep jatyr. Al halyqtyń barlyq shaǵymy eń aldymen emhana men aýrýhanaǵa aıtylady. Biraq bul máseleniń basy áleýmettik-medısınalyq saqtandyrý qorynda jatyr. Osydan keıin medısınalyq uıymdar qalaı jumys isteı alady? Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý jyl saıyn kesheýildeıdi. Sebebi – sıfrlandyrý júıesin jetildirmegen, ony ÁMSQ-nyń ózi tejep otyr.
– Pandemııadan keıin densaýlyq saqtaý salasyn jetildirýdiń mańyzdylyǵy artty. Biraq dárigerlerdiń jetispeýshiligi áli de ózekti bolyp tur. О́ńirlerdegi dáriger tapshylyǵyn qalaı joıýǵa bolady?
– Bul másele oblystarǵa ǵana emes, qalalarǵa da qatysty. Dárigerler tapshylyǵynyń bir sebebi – medısınalyq joǵary oqý oryndarynda oqytý merziminiń uzarýymen baılanysty. Dárigerlerge shekten tys talap qoıý, naýqastardyń syılamaýy, óktem qarym-qatynasy, áleýmettik jelilerdegi qaralaýlar, dárigerlerge shabýyl jasap, tipti kúsh qoldaný, olardyń qorǵalmaǵandyǵy, sot shyǵyndary – osynyń bári bul mamandyqtan irgeni aýlaq ustaýǵa ıtermelep, tipti oqý ornyn bitirgennen keıin de keıbir túlekter medısınalyq jumysqa barmaıdy. Demek dárigerdiń mártebesin odan ári kóterý qajet.
Qazir «Amanat» partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasy aıasynda aýyldyq jerlerge jumysqa barǵan medısına qyzmetkerlerine 100 aılyq eń tómengi jalaqy deńgeıinde bir rettik kómek beriledi. Bul búgingi 8,5 mln teńge. Ári bul soma jyl saıyn kóbeıip turady. Sonymen qatar jýyrda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn basqarýǵa jańa mınıstr taǵaıyndaldy. Aqmaral Sháripbaıqyzynyń osy salada naǵyz maman ekeni daýsyz. Aldaǵy ýaqytta kóptegen kúrdeli máseleniń oń sheshimin tabatynyna senim bildirgim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»