Arnasy tartylǵan ózender

Byltyr ekologııalyq zań­namany saqtamaǵandar úshin 162 qylmystyq is qozǵalǵan. Olarǵa shaǵyn aıyppul salynyp, quzyrly organdar bosatyp jibergen. Ekobelsendiler bul isti qatańdatpaı, tabıǵatty qorǵap qala almaımyz dep otyr. Kezinde Byjy ózeni sarqyrap aǵyp jatatyn. Aǵyny qatty bolsa da aýyl balalary balyq aýlap, shomylyp qaıtatyn edi. Qazir arnasy qurǵap qalǵan, tipti keıbir izin taba almaısyz. Al áıgili Qaratal ózeniniń arǵy betine ótý úshin jetisýlyqtar parom kútetin. Búginde jaıaý adam keship ótedi. Buryn toqishekteı tolyp aǵatyn ózender, qazir ashishekteı buratylyp qaldy. Mamandardyń aıtýynsha, Jetisýdaǵy shaǵyn jáne úlken ózenderdiń 60 paıyzy joǵalǵan.

Jetisýdyń aýmaǵynan ótetin ózen-kólderdiń bastaýy kórshi Qytaıdan keletindikten jyldan-jylǵa sý mólsheri azaıyp barady. Ekonomıkasy san salaly, demografııasy álemdi tolǵantqan derjava transshekaralyq ózen-kólderge ózi ıelik etip otyr. Sonyń kesirinen qurǵap qalǵan ózen ańǵarlary qoqys tógetin zańsyz polıgonǵa aınala bastady.

Oblystyq prokýratýra bas­pa­sóz qyzmetiniń málim­deýinshe, óńir­de radıobelsendi qal­dyq­tardy tereńge kómý men joıýǵa qatys­ty máseleler jyl saıyn aıtyl­ǵa­nymen, áli kúnge she­shimin tappaı keledi. My­sa­ly, Panfılov aýdanyna qa­rasty «Jar­kent – Arasan» shı­­pa­jaıynyń irgesindegi taý bet­keılerinde eski ýran kenishinen shyq­qan úıindiler men uńǵymalar radıobelsendi elementterge toly. Bir ózi oblystyń ekologııalyq qa­ýip­sizdigine úlken zalalyn tıgizip jatyr.

Ekobelsendi Qajet Andas ózen-kólderdiń tartylýynyń se­bebi áride jatqanyn aıtady. «Keńes odaǵy jaqyn mańǵa ushatyn ıadrolyq raketalardyń Qazaq­standaǵy shalǵaı eldi mekenderge jarý týraly qaýly shyǵarady. Bul úderis eki jyl qatarynan jalǵasady. Sol qujattaǵy elsiz jer qazirgi Kóksý aýdanyndaǵy «Tyr­naq» dep atalatyn jaılaý bolǵan. Oǵan qosa Alǵabas eldi me­keniniń mańynda paıdalanǵan. Eń ókinishtisi, sol ıadrolyq synaq alańyna aınalǵan mekenderge zararsyzdandyrý jumystary júrgizilmegen. Onyń zardabyn tabıǵat pen jergilikti turǵyndar tartyp jatyr», deıdi Q.Andas.

Osy tusta myna bir oqıǵa eske túsedi. Toqsanynshy jyldary Taldyqorǵandaǵy qorǵasyndy-akkýmýlıator zaýyty aýany las­tap jatqanyn jazyp, oblystyq aýrýhananyń dárigeri Ǵalııa Ári­nova sotqa júginedi. Aryz bo­ıyn­sha tekseris júrgizgen oblystyq SES-tiń qymetkerleri zaýyttyń quıý ýchaskesindegi aýadaǵy qorǵa­synnyń qalypty mól­sherden 150-200, qaıta quıý ýchaskesinde 250-300, kesý ýchas­kesinde 250-300 ese artyq ekendigin anyqtaǵan. Sonda jylyna taldyqorǵandyq árbir adam 700 gramǵa jýyq qorǵasyn jutady eken. Sodan keıin baryp kásiporyn qorǵasyn untaqtaryn aýaǵa ótkiz­beıtin arnaıy qon­dyrǵy ornatady. Búginde bul ba­ǵytta óńirde birneshe kásiporyn bar. Onyń syrtynda qaıta óńdeý sehtary jumys isteıdi. Olardan shyqqan qatty qaldyqtar zaýyt mańynda úıilip jatyr, keıbiri ózen-kólderge tógiledi.

Sózimizge dálel bolsyn, byl­tyr Qaratal aýdanyndaǵy me­dısınalyq qaldyqtar Bastóbe aýyl­dyq okrýgindegi qatty tur­mystyq qaldyqtardy saqtaý polıgony mańyna tastalǵan. Budan Jetisý oblysynyń ǵana emes, burynǵy Almaty oblysynyń da densaýlyq saqtaý mekemeleriniń medısınalyq qaldyqtary tó­gilgen eken. Muny aýdandyq prokýratýra qyzmetkerleri anyq­taǵan.

О́ńirlik ekologııa departa­mentiniń baıandaýynsha, atalǵan máselelerdi sheshý úshin sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerdi qa­daǵalaý, jasyl jelekterdi otyr­ǵyzý jáne eldi mekenderdi gazdan­dyrý jumystary júrip jatyr. Byltyr atmosferalyq aýaǵa shekti ruqsat etilgen shyǵaryndylar naqty kólemi 13,5 myń tonnany, tógindilerdiń naqty sany 7,3 myń tonnany, al qaldyqtardy ornalastyrýdyń naqty sany 107,2 myń tonna bolǵan.

Oblys boıynsha lastaý­shy zattardyń 45 paıyzy kom­­­mý­naldyq qyzmet ká­sip­oryn­daryna, 20 pa­ıyzy taý-ken óner­kásibi kásip­oryn­daryna, 20 paıy­zy qurylys nysandaryna, 15 paıyzy qalǵan kásip­oryndarǵa tıesili. О́tken jyly ekologııalyq zań­namanyń saqtalýy boıynsha 4 tekserý júrgizilgen. Tekserý jáne AEK materıaldardy qaraý nátı­jelerinde 162 ekologııalyq zańnamasyn buzý anyqtalǵan. Zań buzýdy joıý týraly 7 nusqama berilip, tolyǵymen oryndalǵan. Jalpy somasy 2 282 773 241 myń teńge bolatyn 147 ákim­shilik aıyppul salynǵan. Odan bólek «Qazaqstan ǵarysh sapary» AQ-nyń Jerdi qashyqtyqtan zondtaý júıesi – Geoportal arqyly 149 qal­dyqtardy stıhııalyq ornalastyrý oryndary tabylǵan. Soǵan saı 145 koordınat joıylypty.

Departament tarapynan prokýratýra organdarynyń usynysy jáne polısııa basqarmalarynyń AEK materıaldary negizinde ákimshilik sharalar qabyldaǵan. Atap aıtqanda, ÁQBtK 324-baby jáne 344-baby boıynsha 38 laýazymdy tulǵaǵa 5 106 000 teńge aıyppul salǵan.

«Elimizde turmys qaldyq­taryn óndeıtin tehnologııa joq­tyń qasy. Sonyń kesirinen ózen-kólderge me­dısınalyq jáne úı qal­dyq­ta­ryn tógedi. Ol – bir. Ekin­shiden, Je­tisý – agrarly óńir bolǵandyqtan sý­dy aýylsha­rýa­shylyq salasyna da qol­danady. Al qazaq sýdyń da su­raýy bar demeı me, ózen-kólderdi beı-be­reket paıdalanýdyń saldary­nan qurǵap barady. Egin sharýasyna jańbyrlatyp, tamshylatyp sýa­rý tehnologııasyn tolyq paıdalaný qajet. Balqash kóline quıar ózen­der sırep barady», deıdi geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qa­ýym­dastyrylǵan professor Nurjan Kerimbaı.

Onyń aıtýynsha, taýdan tolassyz aqqan ózender arnasyn retke keltirý qajet. Dıqandar sýdy qajetine saı paıdalanady da, qalǵanyn dalaǵa aǵyzyp jiberedi. Burynǵy arnasy túspegen ózen kólge barar joldy taba almaıdy. Bulaq basynda otyrǵan eldi mekender sýdy bógemeı, eski arnasyna salyp otyrý mindetti.

Búginde óńirde orman órti de tolastamaı tur. Byltyr Jetisýda 217 dala órti tirkelgen. Materıaldyq zazal kólemi – 1,9 mln teńge. Orman órtteriniń basty sebebi aýyl shar­­­­­ýashylyǵy tehnıkala­rynan týyndaıdy. Sondaı-aq tý­rıs­terdiń ot shoǵyn sóndirmeı ketýi de tabıǵatqa zııanyn tıgizip jatyr.Máselen, Qaratal, Kóksý, Lepsi jáne basqa da sý qoımalarynyń ja­ǵasyn­da stıhııalyq týrıstik oryn kóp. Demalýshylar qoqys qal­­dyqtaryn sol sý qoımalaryna tas­­taıdy. Osy baǵytta da ekolo­gııa­lyq aǵartý sharalaryn júzege asyrý qajet.

Jetisý oblysy