Qoǵam derti oılandyrady

Jarnamasy jer jaryp, zańdyq turǵyda eshqandaı tosqaýyl bolmaǵan soń eldegi eresekter ǵana emes, balalar da qumaroıynǵa táýeldilerdiń qataryn kóbeıtip keledi. Eli­mizde qazir 700 myńnan asa oqýshy qumar­oıynǵa táýel­di retinde tirkelgen. Statıs­tıkalyq málimetterge súıensek, kompıýterlik jáne býkmekerlik keńselerdiń jyldyq qarjylyq aınalymy ótken jyly 500 mıllıard teńgege jetken. Eldegi býkmekerlik keńseler, kom­pıýterlik klýbtar men kazı­nolardyń birkúndik qarjy­lyq aınalymy 3,5 mıllıard teńge bolsa, jyldyq qarjy­lyq aınalymy 1 trıllıon teń­geni quraıdy. Onlaın qu­mar oıyndy jarnamalaǵan eki myńǵa jýyq ınternet resýrs buǵattalǵan. Qumar­oıynǵa qunyqqan bir adamdy emdeýge keminde 5 aı ýaqyt ketedi eken. Emine aıyna 600 myń teńge jumsalatyn kórinedi. Qarap otyrsańyz, qumar­oıyndardyń kórigin qyzdyryp otyr­ǵan­dar qanshama adamnyń taǵdyryna balta shaýyp, ómirmen qosh aıtysýyna sebep bolyp jatyr.

Oıynnyń jeteginde ketip, qaryzdan kóz ashpaıtyn adam kez kelgen ýaqytta qylmysqa barady nemese onyń óz-ózi­ne qol salmaýyna kepildik joq. Sebebi oıynqumarlyq – psı­hologııalyq aýrý. Táýeldilikke ushyraǵan adamdar kóp jaǵdaı­da óz áreketine esep bere almaıdy. Mundaı adamdar qoǵamǵa qaýipti.

Túrkistan qalalyq emhana­sy­nyń psıhologi Baǵıla Bı­men­dıeva oıyn­qumarlyq ta nashaqorlyq pen ishimdik­ke qumar­lyq sekildi táýel­diliktiń bir túri ekenin aıtady. Psıho­logtiń sózine qaraǵanda, lýdomanııadan emdelgen adamnyń tolyqtaı saýyqqanyna 100 paıyz kepildik berilmeıdi. О́ıtkeni qumaroıynǵa qumarlyq – daýasy joq dert. Mamannyń sózine sensek, emdelýshilerdiń kóbi bir ret oınap kórgen soń ári qaraı oıyndy toqtata alatynyna óz-ózine senimdi bolǵandar. Alaıda alǵashqy bás tigýden keıin óz áreketine esep bere almaı, sońynda nesıe alyp, qaryzǵa batyp, bastaryn joǵaltyp alady eken. Psıhologtiń kómegine júginetinderdiń basym bóligi 25-35 jas aralyǵyndaǵy naý­qas­­tar bolsa, onyń ishinde 15-18 jastan bas­tap qumar­oıynǵa qumartqandar da jıi kez­desedi. Sebebi elimizde qu­mar oıyndardyń naryǵyna baqylaý joqtyń qasy.

– Elimizde 21 jastan bastap zańdy túrde bás tigip, oınaýǵa shekteý qoıylmaǵan. Al álemdik tájirıbede bás tigýge belgili bir deńgeıde shekteý qoıatyn elder bar. Máselen, ekonomıkasy kósh ilgeri ketken Ulybrıtanııanyń ózinde 25 jastan bastap qana bás tigýge ruqsat beredi. Bul jas­ta adamnyń fızıologııalyq jáne psıhologııalyq turǵyda damýy tolyq jetilgen bolyp esep­teledi. Jıyrma bes jasqa deıin­gi jastarǵa kez kelgen nárse qy­zyq. Olar ómirdiń oń-terisin to­lyq baǵamdap úlgermegen jasta bolǵandyqtan, jastyqtyń býymen shalys basýǵa beıim turady. Iаǵnı óz áreketin tolyq tejeı almaıdy. Jalpy, kez kelgen jastaǵy oıynqumarlarmen jumys isteý – óte qıyn jáne óte uzaq úderis. Olarmen te­reń ári úzdiksiz jumys isteý kerek. Qaýiptiń betin qaı­tarǵa­nymyzben, emdelýshi kez kelgen ýaqytta syrtqy jáne ishki faktorlardyń áserinen qaı­tadan oıynǵa salynyp ketýi múmkin, – deıdi Baǵıla Rahmanberdiqyzy.

Iаǵnı jarnamasy jarqyrap turǵan oıyndy taǵy bir oınap kóreıin dep, burynǵy ádeti­ne qaıta basady. О́ıtkeni álgin­de aıtqandaı, elimizde quma­r­oıyndarǵa qarsy kúres pármendi emes. Jarnama ja­saý­ǵa kedergi joq, kez kelgen sporttyq oıyndarda býk­me­ker­lik keńselerdiń ókilderi kelýshilerdi quryǵyna ilindirip, arbap alady. Bul naýqastardyń oıynqumarlyqtan arylýyna múmkindik bermeıdi. Kerek deseńiz, áleýmettik jeli arqyly rýletka oıynyn oınatqyzyp, aqsha taýyp júrgen pysyqaı­lar da bar. Internet arqyly aqyly oıyn oınap, ata-anasy­nyń kartasyndaǵy aqshasyn utys­qa salyp jibergen bala­lar da kezdesedi. Aqyly oıyn­ǵa qumartatyn 10-15 jas ara­lyǵyndaǵy balalar. Al Túr­kistan oblysynda lýdomandardy emdeıtin ortalyq ta joq.

Eger lýdoman úlken somaǵa utylyp qalsa, ol toqtamaıdy, kerisinshe, qaı­taryp alamyn dep, qosymsha aqsha izdeı bas­taıdy. Jalpy, lýdomanııanyń qoǵamǵa tóndiretin qaýpi ora­san zor. Sondyqtan jas urpaq­ty qumar­oıynnyń zııandy yq­palynan qalaı da qorǵaý kerek. Qazaq jastarynyń quma­roıyndardy emes, sportty serik etetin jigerli, jalyndy azamat bolýy­na qaıtkende yqpal etýimiz qajet.

Raýshan NARBEK, jýrnalıst