Keıingi kezderi jıi qozǵala bastaǵan azyq-túlik tapshylyǵy men qaýipsizdigi jylyjaı naryǵy tóńireginde másele kóterýge jeteleıdi. Ásili, elimizde jylyjaı júıesin damytýǵa múmkindik kóp. Biraq sheshimin tappaı turǵan túıtkil qanshama. «Qazaqstannyń fermerlik jylyjaılar qaýymdastyǵy» dara kásipkerler birlestiginiń tóraǵasy Danııar Qaltaevtyń aıtýynsha, jylyjaı ónimderimen elimizdi qamtamasyz etip, onyń syrtynda eksportqa shyǵarýǵa da dıqandardyń qaýqary jetedi.
Qısynsyz talap – sharýaǵa qııanat
«Jylyjaıda kókónis óndiretin sharýaǵa, eń aldymen, energııa resýrsy qajet. Iаǵnı sapasy joǵary kómir kerek. Ondaı qatty otyn Shubarkólde bar. Ekinshiden, elektr qýaty turaqty túrde kelip turýy shart. Sosyn sarqylyp qala beretin sý máselesi sheshimin tapsa, naryq básekesinde bási bıik turatyn jylyjaı ónimderin úzilissiz shyǵarýǵa bolady», deıdi ol.
Shyndyǵynda, dıqandar ishki naryqta syrttan, alys-jaqyn shetelden keletin maýsymdyq azyq-túlik ekspansııasynan múlde qorǵalmaǵan. Sondaı-aq kásibin keńeıtip, salaǵa jańa tehnologııa engizgisi keletin fermerlerge nesıe alý muń. О́ıtkeni kredıt beretin qarjy uıymdaryndaǵy kúrmeýi berik bıýrokratııa kóp iske qolbaılaý bolyp otyr.
«Memlekettiń jylyjaı fermerlerin qoldaýynda alalyq baıqalady. Aıtpaǵym, memleket tarapynan sala sharýashylyqtaryna beriletin birqatar kómek bar. Máselen, kómir jetkizip berý men elektr energııasy boıynsha jeńildik qarastyrylǵan. Biraq ol kómekti belgili standarttan ótken, arnaıy sertıfıkaty bar jylyjaı fermerleri ǵana alady. Oǵan qosa ınvest sýbsıdııa beriledi. Ol – zamanaýı qural-jabdyqtarmen jasaqtalǵan jylyjaı ıelerine ǵana qoljetimdi. Al qarapaıym dıqandarǵa qoıylatyn talaby men mindettemesin oryndaý múmkin emes», deıdi dıqan Aıdarhan Aqberdıev.
Aıdarhannyń 1,5 gektar jylyjaıy bar. Bıyl bir gektaryna qııar, qalǵanyna qyzanaq otyrǵyzǵan. Jergilikti 8-9 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Aıtýynsha, ınvest sýbsıdııa alǵysy keletin sharýalarǵa qoıylatyn talap rasynda tym qatal kórinedi. Eger bir gektar jylyjaıyńyz bolsa, ony jaryqtandyrý úshin saǵatyna 0,6 kılovat toq jaǵatyn 1 100 dana jaryq sham ornatýyńyz kerek. Ony bultty kúnderi ǵana jaǵasyz. Bultty kúni az ońtústik úshin bul tehnologııa – artyq shyǵyn. Anyǵyn aıtqanda, jaryqtandyrý sharýasyna shyǵatyn shyǵyn gektaryna 100 mln teńgege jetip jyǵylady eken. Al beriletin ınvest sýbsıdııa – 80 mln teńge. Bul jaǵdaıda kim utysqa shyǵyp, kim shyǵynǵa batady? Sondyqtan kún sáýlesi mol túsetin ońtústikte tıisti talapqa basqa qyrynan qaraǵan jón sııaqty.
«Dıqan durys aıtyp otyr. Olarǵa qoıylyp jatqan talapta kereǵarlyq bar. Ár jaryq sham 0,6 kılovattan toq jaǵatyn bolsa, bir ǵana gektardaǵy 1 100 dana shamdy jaǵyp turýǵa qansha energııa qýaty kerek? Al bizde energııa qýaty onsyz da tapshy ǵoı. Qazirgi qajetimizge kerek energııanyń ózin tolyq taýyp bere almaı turǵan shaqta manaǵy shamnyń bárin jaqsaq ne bolady? Osyndaı kereǵarlyqqa qarasań, jemqorlyqtyń qulaǵy qyltııatyn tárizdi. Aıtpaqshy, ol ınvest sýbsıdııa jylyjaıǵa jumsalatyn qarajattyń 30%-yn ǵana beredi. Jylyjaıdy «damytýǵa» jasalǵan bul tetik týra jemqorlyqqa aparatyn júıe dep bilemin», dedi D.Qaltaev.
Túrikmen fermerlerimen teńesýge ne kedergi?
Maman sózinshe, irgedegi О́zbekstanda da jylyjaı fermerleriniń jaǵdaıy qıyndap tur. Keıingi jyldary energııa resýrsynyń jetispeýshiligi ótkir máselege aınalǵan. О́zindegi tabıǵı gaz qory kemip ketýine baılanysty, sondaı-aq kórshi elde qatty otyn – kómirdiń joqtyǵy ózbek dıqandaryna kádimgideı qolbaılaý bolyp tur. Sondyqtan ol jaqta da jylyjaı kólemi jyldan-jylǵa qysqaryp jatyr.
«О́zbek aǵaıyndardyń osyǵan deıin jylyjaı ónimderin eksporttap otyrǵan alys-jaqyn elderdegi bosaıtyn naryǵyn budan bylaı bizdiń dıqandar ıgerýge kúsh salýy kerek. О́ıtkeni ol naryqtardy kórip turyp, múmkindikti paıdalana almaı qalsaq, eldigimizge syn. Sebebi bizdiń elde jylyjaıdy taǵy eselep damytýǵa jaǵdaı bar. Tek Úkimette qulyq bolsa. Máselen, qyrǵyz elinde jylyjaı joq dese de bolady. Aıyr qalpaqty aǵaıynnyń kókónis bazary qazir bizdiń naryq bolyp tur. Al jylyjaı salasy boıynsha Túrikmenstannyń jylyjaı dıqandaryna kórsetip otyrǵan kómegi men jasap jatqan jaǵdaıy adam qyzyǵarlyq. Onda tabıǵı gaz jylyjaılarǵa arnaıy baǵamen beriledi. 1 000 kýb gazdyń baǵasy 1 dollarǵa jetpeıdi. Bizdiń elde 1 000 kýb gazdyń quny 80 dollardyń ústine shyǵady. Sondaı-aq Túrikmenstanda bir jumysshyǵa beriletin aılyq jalaqy – 50 dollar. Oǵan qosa jylyjaıǵa kerekti qural-jabdyqtyń bári kedendik baj salyǵynan bosatylǵan», dedi qaýymdastyq jetekshisi.
Aıtýynsha, úlken jeńildikke qol jetkizip otyrǵan túrikmenstandyq jylyjaı dıqandarymen naryqta básekege túsý múlde múmkin emes. Al mundaı arzan ónimniń bizdiń elge kelgeni jaqsy, árıne. Biraq olar otandyq jylyjaı sharýalaryn ishki naryqtan túgel yǵystyryp shyǵarsa, odan keıin de shekara asyryp ákelgen ónimin sol arzan baǵamen sata beretinine qandaı kepildik bar? Osyny da eskerip, únemi qaperde ustaǵan quba-qup.
Jumysqa múddeli halyq ta, naryq ta bar
«Aldaǵy 50 jylda jer betinde bar tyńaıtqyshtar qory taýsylýǵa taqaıdy. Odan keıin ne bolady? Azyq-túlik óndirýge tyńaıtqyshty qaıdan alymyz? Búginde sala ǵalymdary osy suraqtardyń sheshimin izdep jatyr. Al bizde shúkir. Shubarkól kómirdiń ústińgi qabatyndaǵy shirindisi, ıaǵnı natrıı gýmatynyń quramy tyńaıtqyshtarǵa óte baı. Ony erte kóktemde kompanııanyń kásiporny men laboratorııasyna barǵanda óz kózimizben kórip, tanystyq. Biz mundaı baılyqty qasqaldaqtyń qanyndaı qorǵap, talapqa saı saqtap, barynsha únemdep, ysyrap qylmaı kóp jylǵa jetkizýimiz kerek. Deni saý urpaq ósirý úshin tabıǵı túrde óndirilgen óz tyńaıtqyshymyz bolǵany abzal», dedi A.Aqberdıev.
Búginde Túrkistan oblysynda 1 620 gektar jylyjaı bar. Olar orta eseppen ár gektardan bir jylda 160 tonnadan ónim alǵannyń ózinde, jalpy 260 myń tonna ónim shyǵarady eken. Munyń úsh birdeı artyqshylyǵy bar. Birinshiden, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi qamtamasyz etiledi. Ekinshiden, el qarajaty syrtqa ketpeıdi. Úshinshiden, aýyl halqy jumyspen qamtylady.
«Ońtústiktiń jylyjaı ónimderi elimizdiń barlyq óńirine taraıdy. Áıtkenmen, negizgi tutynýshylarymyz Reseıde. Ásirese Sibir aımaǵynda jylyjaı ónimderi úlken suranysqa ıe. О́ıtkeni Sibirge bizden jaqyn eshqandaı óńir joq. Sol úshin logıstıkasy tıimdi, jol baǵasy qatty qymbat emes. Ol jaqqa ónimdi turaqty jetkizip turamyz. Biraq olardyń suranysyn áli tolyq qanaǵattandyra almaı otyrmyz. Keıde jylyjaı ónimi ózimizge jetpeı qalyp jatady», deıdi D.Qaltaev.
Qara topyraǵy qaımaqqa bergisiz qazaq jeri jylyjaı sharýashylyǵyn óristetip, damytýǵa eń qolaıly jahandyq jolaıryqtyń ortasynda tur. Topyraq qunaryna qosa, jylyjaı isindegi eń zárý zat – kómir qory mol. Organıkalyq tyńaıtqyshy taǵy kóp. Al jylyjaıda óndirgen ónimin shyǵaratyn naryq bárinen úlken. Reseı men Qytaıdyń ózi nege turady. Qulashty keńge sermeýge eresen múmkindik bar. Dıqandy estıtin qulaq pen kóretin kóz tabylsa, jylyjaımen jahan naryǵyn jaýlar edik qoı.