Mamandar jyl saıyn elektr energııasyn tutyný mólsheri 3%-ǵa ósedi dep otyr. Al atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttik málimetine kóz tastasaq, 2050 jylǵa qaraı barlyq eldiń AES-inen óndiriletin elektr qýaty 792 GVt-qa deıin, ıaǵnı 2 ese artady. Búginde dúnıejúzinde 416 reaktor bar. Olardyń jalpy qýaty – 347 641 MVt.
Álemde qansha AES bar?
«Álemniń birneshe elinde 61 637 MVt qýatty quraıtyn 59 reaktor salynyp jatyr. Qytaıda – 25, Úndistanda – 7, Túrkııa, Mysyr jáne Reseıde – 4, Ulybrıtanııa, Koreıa, Japonııa, Ýkraına men Bangladeshtiń árbirinde 2 reaktordyń qurylysy bastalǵan. Fransııa, Slovakııa, Brazılııa, Argentına, Iran eli bir-bir reaktor salýdy qup kórgen», deıdi Energetıka mınıstrligi Atom energetıkasy jáne ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Mursalova.
Buǵan deıin eń kóp atom elektr stansasy AQSh-ta salynǵan. Qazir bul elde AES-tiń júregi sanalatyn 94 reaktor jumys istep tur. Qytaı men Fransııada – 56, Reseıde – 36, Ońtústik Koreıada – 26, Úndistanda – 20, Kanadada – 19, Ýkraınada – 15, Japonııada 12 reaktordan qýat óndirilip jatyr. Japonııa 21, Úndistan 4 reaktordy ýaqytsha toqtatyp tur. Onyń óz sebebi bar. Mundaǵy aıtpaǵymyz, órkenıetti elderdegi keıbir AES qoǵamdyq orynnan, tipti jurt kúndelikti tamaqtanatyn jerden 100-150 metr ǵana qashyqta oryn tepken. Odan at tonyn ala qashqan pende joq. О́ıtkeni atom bombasy men beıbit maqsattaǵy atom ónerkásibi – múlde bólek baǵyttar.
«Baıtaq» jasyldar partııasynyń apparat basshysy Bekbergen Kereıdiń aıtýynsha, jahandyq klımattyń ózgerýi – shuǵyl ári syndarly sharany talap etetin adamzattyń eń ózekti máselesiniń biri bolyp qala beredi.
«Elimiz 2015 jyly Parıj kelisimine qol qoıdy. Kelisim boıynsha kómirtek beıtaraptyǵyna qaraı naqty qadamdar jasaýǵa tıis. Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Taza nólge jetý úshin jahandyq taza elektr energııasyn óndirý 7 ese artýy kerek. Búkil álemde Net Zero-ǵa qol jetkizý úshin 2050 jylǵa deıingi kezeńde jan basyna shaqqanda 200 kVt/saǵattan astam taza elektr energııasyn jyl saıyn qosyp otyrý qajet. Al atom energııasy ózin ekologııalyq taza jáne turaqty óndiris negizi retinde kórsete bildi», deıdi B.Kereı.
Jahandyq deńgeıdegi zertteýler jasalady
Qazir atom energetıkasynyń qaýipsizdik máselesine erekshe nazar aýdarylady. Oǵan Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) qyzmetimen tolyq tanysqanda kóz jetti.
«Bizdegi basty quzyrettiń biri – keleshekte jáne qazir paıdalanylatyn ıadrolyq energetıkalyq reaktorlardyń qaýipsizdigin arttyrý jumysy. Búginde UIаO jylý neıtrondaryndaǵy jeńil sýly ıadrolyq reaktorlardaǵy aýyr apatty basqarý prosedýrasyn jetildirýde biregeı zertteýler keshenin oıdaǵydaı júrgizdi. Osy kezde onyń úlesi álemde qoldanylatyn reaktordyń barlyq túriniń 80%-dan astamyn quraıdy. Japondyq seriktesimiz – «Toshiba Corporation» men «Marubeni Utility Services» kompanııalarymen birlesip birneshe iri ǵylymı zertteý jobasy iske asyryldy. Bul zertteýlerdiń nátıjesi Japonııanyń qoldanylyp júrgen jáne jobalanyp jatqan reaktorlarynda naqty qoldanys tapty», deıdi Ulttyq ıadrolyq ortalyq bas dırektory Erlan Batyrbekov.
Ortalyqtyń zertteýinde suıyq metall salqyndatqyshy bar shapshań neıtrondardaǵy keleshektegi IV býyn reaktorynyń qaýipsizdigi boıynsha atqarylǵan jumystar erekshe oryn alady. Japonııanyń Atom energetıkasy agenttiginiń tapsyrysymen kópjyldyq «EAGLE» halyqaralyq zertteý baǵdarlamasynyń eksperımenttik bóligi sátti aıaqtalǵan. Osydan 5 jyl buryn UIаO Fransııanyń Atom energetıkasy jáne balamaly energııa kózderi jónindegi komıssarıatymen (CEA) SAIGA jobasy boıynsha kelisimshartty iske asyrýǵa kiristi. Onyń maqsaty – jylý tasyǵysh shyǵyny saldarynan bolǵan apat jaǵdaıynda jobalanatyn shapshań neıtrondardaǵy IV býyn «ASTRID» reaktorynyń otyn jınaǵynyń jaı-kúıin zertteý. Úsh jyl ilgeri reseılik BREST-OD-300 shapshań neıtrondardaǵy jańa reaktordyń ınnovasııalyq aralas nıtrıdtik ýran-plýtonıı otynyn (ANÝP) reaktorlyq synaý baǵdarlamasy sátti oryndaldy.
Arnaıy krıterııler qalyptasty
Ortalyqtyń 30 jyl boıy júrgizip kele jatqan ǵalamat ǵylymı mehnaty men tolaǵaı tabysyn el-jurt jaqsy bilmeıdi.
«Búginde UIаO elde AES qurylysyna daıyndyqqa ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý kórsetýdi qamtamasyz etedi. Bul baǵytta bizdiń kásiporyn negizgi qatysýshylardyń biri bolyp sanalatyn jumystar men zertteýlerdiń úlken kólemin oryndady. Zertteýlerde AES ornalastyrýda basymdyq berilgen aýdandar kórsetildi. Ol – Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Úlken kenti jáne Abaı óńirindegi Kýrchatov qalasy. Qazaqstan jaǵdaıynda salýǵa arnalǵan reaktor qondyrǵysynyń ońtaıly túri anyqtaldy. AES qaýipsizdiginiń qajetti aspektileri qaraldy, qolda bar jáne qajet etiletin ınfraqurylymǵa, radıoaktıvti qaldyqtarmen jáne paıdalanylǵan ıadrolyq otynmen jumys isteýge, qurylystyń yqtımal shemalaryna, jobany basqarý jáne taǵy basqa kóptegen máselege taldaý jasaldy», dedi bas dırektor.
Otandyq jetekshi ıadrolyq fızıkter bolashaq atom elektr stansasy reaktorlarynyń krıterıılerin qalyptastyryp boldy.
«Birinshiden, reaktor etalondyq bolýy kerek. Iаǵnı burynnan qurastyrylǵan úlgisi jáne oń tájirıbesi bar operasııa. Ekinshiden, qarastyrylǵan reaktor negizindegi atom elektr stansasy III nemese III+ urpaǵyna tıesili bolýy shart. Úshinshiden, reaktor eki kontýrly, sý-sý termııalyq neıtrondy reaktor bolǵany lázim. О́ıtkeni ol álemdegi eń keń taralǵan jáne jaqsy dáleldengen. Tórtinshiden, reaktor qondyrǵysynyń qýat dıapazony 1 000–1 400 MVt dıapazonynda bolýy kerek», dedi E.Batyrbekov.
Zertteý reaktorlaryn konversııalaý mańyzdy
Búginde ortalyqta ıadrolyq qaýipti azaıtý jónindegi álemdik bastama sheńberinde zertteý reaktorlaryn tómen baıytylǵan otynǵa konversııalaý jumystary júrgiziledi. Maqsat – joǵary baıytylǵan ýrannyń (JBÝ) jınaqtalǵan qoryn joıý jáne zertteý reaktorlaryn tómen baıytylǵan ýran (TBÝ) otynyna aýystyrý arqyly ıadrolyq materıaldardy taratpaý. Byltyr mamyr aıynda Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń IVG.1M zertteý reaktoryn konversııalaý jáne barlyq ruqsat beretin qujatty resimdeý jumystary aıaqtalǵannan keıin TBÝ otynymen jumys isteı bastady. Reaktor berilgen qýat deńgeıine shyǵaryldy, reaktor qondyrǵysynyń barlyq júıesi shtattyq rejimde jumys istedi.
Bul ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtý isindegi elimizdiń kezekti mańyzdy jetistigi deıdi mamandar. Joba – Qazaqstan men AQSh-tyń JBÝ-dy paıdalanýdy azaıtý jáne jappaı qyryp-joıý qarýyn jasaýda paıdalanylýy múmkin bólinetin ıadrolyq materıaldardyń zańsyz taralý qaýpin azaıtý jónindegi birlesken kúsh-jigeriniń bir bóligi.
UIаO Atom energııasy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Erbolat Qoıanbaevtyń paıymynsha, AES pen atom qarýyn salystyrýǵa múlde bolmaıdy.
«Bizde salýǵa qarastyrylǵan reaktorlar – III jáne III+ býyndy, zamanaýı, referentti reaktorlar. Bul reaktorlar AES tarıhynda bolǵan barlyq kemshilik pen apattyq jaǵdaılardy eskere otyryp jobalanǵan. Oǵan qosa tereń eshelondalǵan qorǵanys júıelerine ıe. Ǵylymı dálelge júginsek, III+ býyndaǵy reaktorlarda aýyr apattyń bolý yqtımaldylyǵy – 10 mln, jylyna 1 oqıǵa», deıdi maman.