Qoǵamdyq keńestiń yqpaly qandaı?

Búginde qoǵamdyq keńester jumysy Memleket basshysy usyn­ǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasymen úılesim taýyp, olar memle­ket pen qoǵamdy baılanystyrýshy kópirdiń birine aınalyp otyr. Muny «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń qyzmeti týraly Ult­tyq baıandama – 2023» resmı qu­jatynda keltirilgen derekter aıǵaqtaıdy. Mysaly, ótken jyly «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy júrgizgen áleýmettik saýalnamaǵa qaraǵanda, qoǵamdyq keńesterge júginýdiń nátıjeliligi týraly suraqqa respondentterdiń 87,8 paıyzy oń jaýap bergen. Bul elimizde qoǵamdyq keńester jobasyn iske asyrý tıimdi ekenin kórsetedi. Buǵan qosa, qoǵamdyq keńester qyzmetin teris baǵalaıtyn azamattar sany jyldan-jylǵa azaıyp keledi. 2022 jyly res­pondentterdiń 43,8 paıyzy qoǵamdyq keńester qyzmeti formaldy sıpatqa ıe dep sanaǵan bolsa, byltyr bul kórsetkish 21,7 paıyzǵa deıin tómendegen. Degenmen qoǵamdyq keńesterdiń jumysyn buqaralyq aqparat quraldarynda jazyp-kórsetip, tanymaldylyǵyn arttyrý isi kemshin soǵyp turǵany anyq. Sebebi respondentterdiń 49,9 paıyzy ǵana qoǵamdyq keńester qyzmeti týraly habardar bolyp shyqty. Halyqtyń 19,9 paıyzy qoǵamdyq keńester qyzmeti týraly eshteńe bilmeıdi. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 82,1 paıyzy mańyzdy áleýmettik máselelerdi talqylaý úshin ártúrli deńgeıdegi qoǵamdyq keńesterge júginbegen. Azamattardyń tek 15,8 paıyzy ǵana áleýmettik mańyzdy má­selelerdi sheshý úshin ózderi tu­ratyn eldi mekenderdegi qoǵamdyq keńestermen birlese jumys istegen.

Azamattardyń qoǵamdyq keńes­terdiń músheleri týraly habar­darlyǵy da kóńil kónshit­peıdi. «Erkindik qanaty» qoǵam­dyq qory júrgizgen áleýmettik saýalnama nátıjesine súıensek, barlyq respondenttiń 52 paıy­zy qoǵamdyq keńesterdiń bir­de-bir múshesin ataı almaǵan. So­nyń ishinde Astana qalasy tur­ǵyndarynyń 84 paıyzy jáne Almaty qalasy turǵyndarynyń 69 paıyzy qoǵamdyq keńester músheleriniń eshqaısysyn bil­meıdi eken. Al Aqtóbe oblysynda respondentterdiń 36 paıyzy jergilikti qoǵamdyq ke­ńes­ter­diń kem degende bir múshesin tanı­tynyn málimdegen.

Áleýmettik saýalnamaǵa qatys­qan qoǵamdyq keńes múshe­le­ri halyqtyń áleýmettik qorǵal­maǵan toptaryn qoldaý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, eldi mekenderdi abattandyrý máselelerin sheshýde anaǵurlym tabysqa jettik degen pikir bil­dir­gen. Sondaı-aq óndiristi damytý, memlekettik qyzmetterdiń sapasyn jaqsartý, nashaqorlyq, maskúnemdik, qańǵybastyq sııaq­ty teris áleýmettik quby­lys­tarmen kúres, qala quryly­sy, etnosaralyq jáne konfes­sııa­aralyq kelisimdi saqtaý, turǵyn úımen qamtamasyz etý, mádenıet jáne demalys, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, quqyqtyq tártip pen qaýipsizdik, azyq-tú­lik baǵasyn retteý, adam quqyn qorǵaý, qorshaǵan ortany qorǵaý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, jol salý jáne jóndeý, bilim berý máselelerin sheshýge oń yqpalymyz tıdi dep sanaıdy.

Qoǵamdyq keńesterdiń sybaı­las jemqorlyqtyń aldyn alý­daǵy rólin kúsheıtý máselesi ózekti bolyp otyr. Qoǵamdyq ke­ńester músheleri ózderiniń osy baǵyttaǵy jumysynyń tıim­diligi tómen bolýynyń mynadaı sebepterin kórsetken: satyp alýdy uıymdastyrý jáne ótkizý úderisine aralasýǵa nemese sheshim qabyldaýǵa zańdy ókilettilikteriniń bolmaýy, bıýdjetti josparlaý kezinde naqty bılikteriniń bolmaýy, satyp alýdy jáne tapsyrystardy oryndaýdy naqty baqylaý múmkindigi berilmegeni.

Osyǵan oraı «Qoǵamdyq keńes­ter týraly» zańǵa mem­le­kettik organdar basshylaryna QK usy­nymdaryna ýájdi jaýap berý úshin jaýapkershilik júkteý, sybaılas jemqorlyq faktilerin jáne múddeler qaq­tyǵysyn boldyrmaý maqsa­tynda qoǵamdyq keńester mú­she­lerine satyp alý rásimine qatysýǵa baılanysty quqyq be­rý, jergilikti deńgeıde quqyq qor­ǵaý organdarynyń basshyla­ryn tyńdaýdy uıymdastyrý jáne onyń qorytyndysy boıyn­sha quqyq buzýshylyqtar men sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske baǵyttalǵan sheshimder men usynymdar qabyldaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýákiletti organǵa normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń jobalaryna sybaılas jemqorlyqqa qarsy sarap­tama júrgizý úderisine qoǵam­dyq keńester múshelerin qatys­tyrý máseleleri boıynsha tolyq­tyrýlar engizý usynylyp otyr. Qoǵamdyq keńester músheleri zańnamany jetildirý qoǵamdyq keńester qyzmetin jetildirýdiń eń basty sharty dep sanaıdy.

Qoǵamdyq keńester sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­­myldy jandandyrýǵa da erek­she nazar aýdaryp otyr. My­saly, О́skemen qalasynyń qoǵam­dyq keńes otyrysynda qa­lalyq ákimdiktiń bólimderinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi qyzmet máselesi qyzý talqylanǵan. Ási­rese turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń jumysyna shaǵym kóp ekenine basa kóńil bólinip, merdiger uıymdardyń atqarǵan jumystarynyń sapasyna jáne kepildik mindettemeleriniń saqtalýyna baqylaýdy kúsheıtý jóninde usynystar berilgen.

QQDI júrgizgen áleýmettik zertteýge sáıkes «Qoǵamdyq keńes mú­shesi bolǵyńyz kele me?» degen saýalǵa respondentterdiń 61,2 paıyzy oń jaýap bergen. Bul – qoǵamdyq sana jańǵyryp, azamattyq qoǵamnyń belsendi­ligi artyp kele jatqanynyń aıǵa­ǵy. Sonymen qatar «Qazaqstan­nyń Azamatt­yq Alıansy» zańdy tul­ǵa­lar birlestigi qoǵamdyq ke­­ńes­ter músheleri arasynda júr­gizgen saýalnama qoǵamdyq keńes­ter jumysyna bıýdjet qar­jysy jetkilikti qarastyryl­maǵandyqtan, ony qajetti resýrs­tarmen qamtamasyz etý qajettiligi týyndaǵanyn kórsetken. Res­pondentterdiń kópshiligi qoǵam­dyq keńester jumysyna kásibı sarapshylardy tartý úshin bıýd­jetten qarajat bólýdiń mańyz­dylyǵyn atap ótken. О́ıtkeni qazir qoǵamdyq keńester jumy­syna saraptamalyq bilimi bar belsendi azamattardy tartý qıyn­ǵa soǵyp tur. Bul rette sarapshylar memlekettik organdardyń qoldaýy arqyly qoǵamdyq keńes­ter men úkimettik emes uıym­dardyń resýrstary men áleýet­te­rin biriktirý mańyzdy dep esepteıdi.

Qoǵamdyq keńesterdiń zań­dy mártebesiniń naqty aıqyn­dalmaǵany da  – ózekti másele­niń biri. Bul onyń jeke móri men elektrondyq sıfrlyq qol­tańbasynyń jáne ózindik bıýd­jetiniń bolýyna kedergi keltirip otyr. Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, óz jumysyn jolǵa qoıa bilgen qoǵamdyq keńester bar. Mysaly, «Erkindik qanaty» QQ júrgizgen saýalnama Aqtóbe oblysynyń QK-sine mańyzy bar máselelerdi sheshý úshin respondentterdiń 22 paıyzy jú­gingenin anyqtaǵan. Bul Almaty qalasymen salystyrǵanda 7 ese jáne respýblıka boıynsha ortasha kórsetkishten 5,5 ese artyq. О́tken jyldyń birinshi jartysynda Aqtóbe oblysynyń qoǵamdyq keńesi 64 otyrys ótkizip, onda memlekettik organdar men uıymdarǵa qatysty 90 usynys shyǵarylǵan, 13 qorytyndy usynysy bar 10 qoǵamdyq tyńdaý, 50 qorytyndy usynysy bar 55 qoǵamdyq monıtorıng ótkizilgen, barlyq deńgeıdegi 96 ákimniń esebi tyńdalǵan, kelip túsken 12 ótinishtiń barlyǵy derbes, ıaǵnı memlekettik organdardyń ustanymyn kútpeı-aq qaralǵan. Atalǵan qoǵamdyq keńester óz múshelerin áleýmettik jelide azamattar synǵa alǵan máseleler­di jedel sheshýge belsendi túrde jumyldyrý, sondaı-aq memlekettik organdardan ja­ýap alýda tabandylyq kórsetý nátıjesinde jurtshylyq arasynda aıtarlyqtaı bedelge ıe bolǵan.

Túıindeı aıtqanda, elimizdegi qoǵamdyq keńester qalyptasyp, damý kezeńin bastan ótkerip jatyr. Olardyń jumysyna qolbaılaý bolyp otyrǵan qarjylandyrý, is-saparlar úshin aqy tóleý sııaqty túıindi máseleler sheshimin tapsa, qoǵamdyq keńesterdiń yqpaly arta túsetini sózsiz.