• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Mádenıet 14 Tamyz, 2024

Ábikenniń «Qońyry»

82 ret
kórsetildi

Shertpe kúı degende Ábiken Hasenulynyń esimin jıi eske túsedi. Alaıda kóp aıtyla bermeıdi. Ol kisiniń ǵalamat kúıshiligimen qatar, kisilik kelbeti ári óte talantty ártis bolǵany týraly derekter keıin de shyǵyp jatyr. Buryndary ashyq derekkózderde ­teatrda ártis bolǵany jóninde jáne basty rólderdi somdaǵany týraly derekter kóptep ushyrasar edi. Al kúıshi Janǵalı Júzbaıdyń bertindegi jazbasyna úńilgen adam Ábiken Hasenuly zamanynda Qazaq drama teatrynda (Qazirgi M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama ­teatry) mańdaıaldy akterdiń biri bolǵanyn biledi.

«1934 jyly Sáken Seıfýl­lınniń kómegimen teatrǵa ju­mysqa qabyldanǵanda, Ábi­­ken­niń baǵyna qaraı teatr dırektory Orynbek Bekov edi, bul ekeýi aýyldas ári burynnan múdde­les jandar bolatyn. Orynbek Bekov (1898-1938) «Alash» par­tııasynyń múshesi bolǵan, 1930 jylǵy «Shet qozǵalysyna» Ábi­kenmen birge qatysqan. Ke­ıin qyzyl ókimettiń quzyryna ótip, baspasóz, mádenıet salasynda eńbek etken. Jazýshy, dramatýrg, synshy. Jumysqa qabyldanýyna Muhtar Áýezov te tilektestik tanytqan, ol Ábi­­kenniń kúıshilik ónerin er­te­rekten, Semeı kezeńi­nen jaq­sy biletin, sondyqtan teatr ákim­shiligine jazýshy sóziniń de sal­maǵy ótken se­kildi. Dalalyq týma daryny ar­qasynda ol ­teatr­ sahnasyna, akterlik sheber­­lik­ke tez beıimdeledi. Qazaq ­drama teatry sahnasynda Qu­nan­baı (M.Áýezov. L.S.Sobolev. «Abaı»), Qaramende (M.Áýezov. «Eńlik-Kebek»), Qodar (Ǵ.Mú­sirepov. «Aqan seri-Aqtoq­ty»), Musa (S.Muqanov. «Sho­qan Ýálıhanov»), Taıman (Á.Táji­baev «Maıra»), Balqy (M.Aqyn­janov. «Isataı men Ma­ham­bet») obrazdaryn somdap kó­rer­­men qaýymnyń rıza­shy­ly­ǵyna bólenedi», deıdi kúıshi J.Júzbaı.

Talanttyń aty – talant. Ta­lant­ty adam qaı jerde ne istese de, ultqa, kóptiń upa­ıyna, sapa­ǵa qyzmet etedi. Bu­ǵan deıin kúı­shi Ábikenniń el ishin­de kóshe­li azamat bolǵany týra­ly áńgimelerdi qulaq shalatyn. El men jerdiń namysy de­gende qarap qalmaıtyn azamat­tyǵy týraly derekterdiń birsypyrasy keıin de kórinip, shyǵa bastaǵany sonyń dáleli.

«1930 jyly qazirgi Qara­ǵandy oblysy Shet aýdanynda keńes ókimetine qarsy áıgili Betpaqdala kóterilisi bastalady. Kóterilistiń kósemderi, Alash qaıratkerleri – Jaqyp Aqbaev, Álimhan Ermekovter edi. Áskerı qozǵalystyń bas sardary bop Erkebek Dúıse­nov saılanady. Tarıhshylar Turǵan­bek Allanııazov pen Aman­geldi Taýkenovtiń «Shet­skaıa tragedııa» atty kitabynyń «Delo Dıýsenova» bóliminde Erke­bek Dúısenov pen Jaqyp Aq­baevtyń eski dostar ekendigi jazylady. Osy kitapta Alash qoz­ǵalysyn basyndaǵy 40 kisi­niń ishinde Ábikenniń de aty atalady: «...Iz Shetskogo raıona: Ospanov Kaırberlı, Ibyshev Maýlen, Norbaev Mýkash, Dıýsenov Erkebek, Hasenov Abekan, Balgojın Jýnýsbek, Bodýkov Karymbek» (Allanııazov.T.K. Taýkenov A.S.Shetskaıa tragedııa. Iz ıstorıı voorýjennyh vystýplenıı v Sentralnom Kazah­stane v 1930-1931 GG. Almaty: Fond «XXI vek», 2000 g.164 str.  26-bet).

Bul jerde hattama tolty­rýshynyń jazýymen kúıshiniń aty-jóni «Hasenov Abekan» dep qate jazylyp ketken, solaı bola tura «ábikentanýda» bul asa mańyzdy qujat bo­lyp tabylady», deıdi Janǵalı Júzbaı.

Ábiken Hasenulynyń ómir jolyna oı kózimen úńilgen­der qazaq halqy basynan keshken qaıǵy-qasirettiń bári kúı­shini aınalyp ótpegenin jáne ómiri­ne tereń iz salǵanyn jú­re­gimen sezedi. Tipti kúıshi­niń tiri qal­ǵanynyń ózi tań­ǵa­­­larlyq jaıt. Ol 1930 jyl­­dar­­daǵy ujymdastyrý ke­zin­­­degi áperbaqandyqqa kýá bo­­­lyp qana qoıǵan joq, us­ta­zy Ábdı syndy kúı­shiler­diń jazyqsyzdan ja­zyq­syz atyl­ǵanyn kórdi. Ábdı ózin ke­­­ńestik jendetter ataıyn­ dep­­ turǵanda, «keýdemde kúı­ ke­tip barady, jal­ǵyz-aq ti­le­­gim – Ábiken degen ba­la­ny shaqyryńdarshy, úı­renip alyp qalsyn» dep aq­tyq ti­le­ýin aıtady. Ábdı bir tar­typ bolǵanda, Ábiken ekinshi ret tartýyn ótinip, ekeýi jylap aıyrylysqan. Mundaı sum­dyqty kórgeni azdaı kúıshi­niń otbasy bul aıdaýda júrgen­de ashtyq­tan qyrylyp qala­dy. Kelip múr­delerin qushyp qalady. Osylaısha, keńes óki­metiniń zulymdyǵyn jan-jú­ıe­simen sezingen Á.Hasenuly ustazy Ábdıden qalǵan álgi kúı­di tek bertinde, soǵystan ke­ıingi jyldary ǵana tartyp, taspaǵa jazǵan. El ishindegi osynshama qubylysty jan-júreginen ótkizip, aqylynda qorytqan Ábikennen qalǵan jal­ǵyz-aq kúı – «Qońyr». Kúı­di qadirlegen Ahmet Baıtur­syn­uly, Sáken­ bastaǵan serke­ler atylyp ketip jatqanyn bil­gen Ábikenniń bul kúıinde kúlli qazaq dalasynyń qaıǵy-qasi­reti men ókinishti, azaly zary tur­­ǵan joq pa? Ahmet Baı­tursyn­uly bastaǵan Alash arystarynyń ­aldynda Táttim­bet­tiń «Jantelim» kúıin shertkende, Aqań «óz aty da jaman emes, alaıda kókeıdi tesip tur­ǵan kúı eken. Budan bylaı «Kó­keıkesti» dep tartshy» dese kerek. Demek Alashtyń osyndaı qaıratkerlerinen bata alyp, yqylasyna jaryp, keıin olar­dyń ornyn sıpap qalǵan Ábi­kenniń «Qońyry» qazaq tur­ǵan­sha tyńdala beretin kúı. Ony tek kóńil kózin ashyp tyńdaý kerek.  

Sońǵy jańalyqtar