О́ńirdi ilkimdi ister ilgeriletedi

Prezıdent Nursultan Nazarbaev osydan bes aı buryn Jetisý jerine kelip, Almaty oblysynyń ákimi laýazymyna Amandyq Batalovty taǵaıyndaǵan kúni óńirge ınvestısııa tartý, bıznesti damytý kerektigin shegelep aıtyp, birqatar tapsyrmalar bergen edi. Arada birshama ýaqyt ótti. Memleket basshysynyń tapsyrmalarynyń qalaı oryndalyp jatqandyǵyn saraptap júrip túıgen oıymyz – ákimnen ákimniń artyqshylyǵy iskerliginde ekendigi, esh dabyrasyz atqarǵan sol jumysyn kez kelgen ýaqytta jýrnalısterge eki tilde múdirmeı aıta bilýinde ekendigi boldy. Dúıim jurttyń aldynda Elbasynan tapsyrma alý, ony memlekettik tapsyrysqa saı halyqtyń kóńilinen shyǵa otyryp, adal oryndaı alý kez kelgen ákimniń basyna buıyrmaǵan baqyt ekeni taǵy bar. Almaty oblysynyń ákimi Amandyq BATALOVPEN áńgime barysynda osy jáne basqa da máseleler týraly sóz bolady. – Amandyq Ǵabbasuly, Elbasynyń sizge tikeleı bergen tapsyrmasy boıynsha jańa ekonomıkalyq saıasatqa saı ne istelindi? – Elbasynyń basty tapsyr­ma­larynyń biri – jergilikti bıýd­jettiń kiris bóligin kóbeıtý bol­ǵany málim. О́kinishke qaraı, agrarlyq sektor men óndiriste áleýetimiz óte zor bolǵanymen áli kúnge dotasııaly óńirmiz. Son­dyqtan birinshi kezekte Jetisýdyń 16 aýdany men úsh qalasyn teń damytýymyz qajet. Negizi oblys bıýdjetiniń 60 paıyzdan astamyn Qarasaı men Ile aýdandaryndaǵy óndiris oryndary toltyrady. Salyq tólemderiniń 40 paıyzyn da sol Almaty óńiri quıady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn múltiksiz oryndaý úshin jańa jumys oryndaryn ashýymyz qajet. Sol úshin Almaty qalasynda bıznesmenderdiń basyn qosyp, kezdesý ótkizdik. Onda isker azamattar ózderiniń ınvestısııalyq múmkindikterin ashyq aıtty. Osy oraıda respýb­lıkada Almaty oblysynyń ınvestısııalyq múmkindiginiń mol ekendigine kózimiz taǵy da jetti. Osy basqosýda bıznesmenderge aýyl sharýashylyǵy salasynyń múmkindikterin aıtýmen ǵana shektelmeı, oblys aýmaǵynda óndiris oryndaryn ashýǵa ákimdik tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetiletinin jetkizdik. Naqtylaı tússem, qaı jerde júgeri, qant qyzylshasy, kókónis túrlerin ósirýge bolatyny, qaı jerden et-sút ónimderin daıyndaýǵa bolatyny, qaı jerde sol ónimdi óńdeıtin óndiris ornyn salyp, ashýǵa laıyqtylyǵy, tıimdiligi uǵyndyryldy. Nátıjesinde búgingi kúni bizge 49 ınvestısııalyq usynys kelip tústi. Birinshi kezekte osy óńirden shyqqan bıznesmenderdiń usynystaryn eksheı otyryp, jer telimderin bólip berýdemiz. Sol jerge ınfraqurylym – elektr qýaty jelisin tartyp, talapqa saı kólik jolyn salyp, sýyn jetkizip berýge qajetti qarajat qarastyrylýda. Kásipkerlerdi áýre-sarsańǵa salmaý úshin ár aýdannyń ákimine naqty tapsyrma berildi. Bul degenimiz, jańa jumys oryndaryn ashý jáne salyqtyq bazany nyǵaıtý qadamy bolyp sanalady. Osyndaı múmkindikterdi paıdalana bilsek, bizge jyl saıyn memleketten bólinetin dotasııany 10-15 paıyzǵa azaıtyp otyrýǵa múmkindigimiz bolady. Sondyqtan bıýdjettiń kiris bóligin kóbeıtý úshin tynymsyz ári utymdy eńbek etip, qarajat tabýymyz qajet. Basa aıtar jaıt, Elbasy bekitken «Agro­bıznes-2020», «Bıznestiń jol kar­tasy-2020», «Jumyspen qamtý-2020», «Qoljetimdi bas­pana-2020» memlekettik baǵdar­lamalaryn tıimdi júzege asyryp, bólinetin qarajatty óz maqsatynda jumsaı alsaq, jańa jumys orny da ashylady, salyqtyq baza da nyǵaıady. Bul qadam nátıjeli bolady dep oılaımyn. – Memleket basshysy ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń durys oryndalmaýynyń saldarynan aport, qant qyzylshasy, júgeri ósirýdegi olqylyqtardy, sol ónimdi óńdeıtin óndiris oryndarynyń talapqa saı emestigi týraly da birqatar kemshilikterdiń betin ashqan-tyn. Nátıje qalaı? – Elbasy qant qyzylshasyn ósirýdi qaıta jandandyrý týraly tapsyrma bergeni málim. Bul qajettilikti óteý úshin bıýdjetten qarajat qarastyrylyp, qyzylsha ósirýshi sharýalarǵa 4000 gektar jer bólindi. Biz osyǵan oraı qant qyzylshasyn ósiretin sharýalarmen kezdestik. Barlyq jaǵdaıyn jasap, mashına-traktor sekildi aýylsharýashylyq tehnıkalaryn satyp alýlaryna «Jetisý» áleýmettik korporasııasy arqyly kómektesýdemiz. Sondaı-aq, sharýalardyń ónim ósiretin jer telimderin daıyndaýlaryna jáne tuqym sebý, tyńaıtqysh sekildi qajettilikterine memleket tarapynan sýbsıdııa alýlaryna kómektesip jatyrmyz. Sóıtip, ár gektarynan 300 sentnerden ónim alý jóninde jospar qoıyp otyrmyz. Bul kórsetkish odan ári de joǵarylaıtyn bolady. Sóıtip, alǵashqy ýaqytta 120 myń tonna qant qyzylshasyn jınasaq, zaýyttan biz 12-15 myń tonna qant alý múmkindigine ıe bolamyz. Al oblystyń suranysy 10 myń tonnany artyǵymen jabatyn bolamyz. Birinshi qajettilik qant qyzylshasynyń tuqymyn rettep qoıdyq. Osy oraıda aıta keter jaıt, ýaqyt talabyna saı qant qyzylshasyn óńdeıtin jańa zaýyt salamyz degendi estisimen osyǵan deıin shama-sharqynsha jumys istegen qant zaýytynyń basshylary jańa tehnologııamen sapaly ónim shyǵara alatyn qondyrǵylardy ózderi satyp ákeletindikterin ashyq aıtyp, tek óndiris ornyn tátti túbirmen toltyrýymyzdy ótindi. Bile-bilsek, bul básekelestiktiń paıda bolǵandyǵyn bildiredi. Sonymen qatar, oblysymyz júgeri ósirýmen de erekshelengen. Bul másele boıynsha Jarkentke baryp, sharýalarmen kezdeskenimde olar jyldar boıy sheshimin tappaı jatqan birqatar máselelerdi kóterdi. Ondaǵy birinshi másele alqaptardy ýaqtyly sýarý bolǵandyqtan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovpen kezdestim. Ortaq múddege túsinistik tanytyp, mınıstr óte úlken kómek kórsetýde. Bizdiń óńirde 16,5 myń shaqyrym ırrıgasııalyq júıe bolsa, sonyń 5,7 myń shaqyrymy ıesiz qalyp, bos jatyr. 5,9 shaqyrymy kommýnaldyq, ózgesi respýblıkalyq menshik bolyp sanalady. Ony ıgerýge qarajat jetkiliksiz. Sondyqtan ınventarızasııa jasap, ıesiz jatqan jerdiń bárin memleket menshigine alyp, paıdalaný kerek. Osy máselege oraı respýblıkalyq tıisti oryndarmen kelisimshart jasasyp, jumysqa kirisip kettik. Osynyń bárin qalpyna keltirip, sharýalarǵa suraǵan ýaqytynda alqaptaryn nárlendiretin sý jekizip bersek, ónim kórsetkishi bir-eki emes, 3-4 esege artady. Qazir Panfılov aýdanynda 25 myń gektar jerge júgeri tuqymyn seýip, ósiredi. Ras olar alqapty keńeıte alady, biraq odan túsken ónimdi durys baǵada ótkize almaıdy. Qudaıǵa shúkir, bıyl júgeri ónimi dalada qardyń astynda qalǵan joq. Der kezinde jınap, talapqa saı qoımaǵa saqtaýǵa kómektestik. Negizi, keńes dáýirinde Golovaskıı jasatqan qyrmanda qara jerge asfalt tóselip, ónim degditilip, arasyndaǵy tas pen qumdy tazartý úshin elekten ótkizilip, elektr qýatymen keptirilgen eken, qazir onyń bári joq. Sol qyrmandy qalpyna keltirip, qaıta jasatyp berýdi «Jetisý» áleýmettik korporasııasy arqyly josparlap otyrmyz. Osy oraıda Jarkent krahmal-sirne zaýytyna respýb­lıkadan 320 mln. teńge bólinýine kómek kórsetildi. Endi zaýyt basshylary 35 myń tonnaǵa deıin ónim qabyldaýǵa ýáde berdi. Osyndaı azǵantaı ǵana kómegimizge sharýalar qýanyp, kóktem shyǵysymen júgeri alqaptaryn keńeıtýge qulshynyp otyr. – Aport she? – Jer uıyǵy – Jetisý kezinde almanyń aport sortymen áıgili bolǵany belgili. Aport taýly aımaqtardaǵy 950-1300 metrge deıingi bıiktikte ósedi. Jalpy, oblysymyzda 13 300 gektar jerde alma baǵy, onyń ishinde 2000 gektar taza aport baǵy bar. Elbasymyz bizge aportty jańǵyrtý, qaıta qalpyna keltirý jóninde naqty tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan sáıkes biz ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birlese jumys júrgizýdemiz. Osy kóktemde qosymsha 2000 gektardan astam jerge aport aǵashynyń kóshetteri otyrǵyzylady. Baǵban­darǵa sýbsıdııa bólip, túrli kómekter kórsetýdemiz. Biz búginde Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimovpen bir­lesip, jumys júrgizýdemiz. Múmkindigimiz mol ári jetkilikti. Maǵan Soltústik Qazaqstan ob­ly­synyń ákimi Erik Sultanov habarlasyp, jemis-jıdek jáne kókónis ónimderin satyp alýǵa kelisimshart jasasý týraly usy­nysyn bildirdi. Bul tapsyrys­ty biz tolyǵymen qanaǵattandyra alamyz. Sondyqtan ózge oblystar suranys túsirip jatqanda, Almaty qalasyn jemis-jıdek, kókónis jáne aýyl sharýashylyǵynyń ózge ónimderimen qamtamasyz ete almaý­ymyz uıat. Almatynyń irgesindegi Úlken Almaty aınalma avtokólik jolynyń boıyn aınaldyra, qoımalar salyp, tońazytqyshtar ornatyp jáne logıstıkalyq ortalyq ashýdy josparlaýdamyz. Sóıtip, ónim óndirýshiler men kásipkerlerdiń ózara kezdesip, óz qajettilikterin birlesip sheshý­lerine múmkindik týdyramyz. Ná­tıjesinde kelisimshart jasalyp, logıstıkalyq ortalyq arqyly barlyq ónimder eshqandaı deldal­syz ońtústik megapolıstiń sura­nysyn qanaǵattandyratyn bolady. – Elbasy úsh aýysymdaǵy jáne apattyq mektepter máse­lesin beker kótermegen shyǵar? – Bıyl oblystaǵy 59 mektepte 55 457 oqýshy úsh aýysymda oqýda. Bul máseleni neǵurlym tezdetip sheshý maqsatynda 51 jańa mektep salý josparlandy. 2014 jyldyń sońynda Talǵar aýdany, Jańalyq aýylyndaǵy 180 oryndyq mektep aıaqtalyp, qoldanysqa berildi. Bıyl qurylysy júrgizilip jatqan 9 mek­tepti paıdalanýǵa berip, taǵy 17 mekteptiń qurylysyn bastaı­myz. Al 2016 jyly barlyǵy 24 mek­tep salynady. Osylaısha 2017 jyly oblysymyzdaǵy úsh aýy­sym­da oqıtyn 59 mekteptiń máse­lesi tolyq sheshimin tappaq. Sonymen qatar, apatty jaǵ­daı­daǵy mektepterdi joıý maqsatynda 2015-2016 jyldary jańa 6 mektep salý josparlanyp, ol jumys bıyl aıaqtalady. Elbasy áleýmettik máseleler jóninde bizge naqty tapsyrmalar berdi. О́kinishke qaraı, bizde balabaqshamen qamtý máselesi 64 paıyz bolyp, durys sheshimin áli taba almaı otyr. Tutastaı alǵanda, oblys boıynsha 245 balabaqsha salý kerek. Onyń barlyǵyn bıýd­jet esebinen salý múmkin bolma­ǵan­dyqtan 142 balabaqshany bıznesmender esebinen salmaqpyz. Oǵan bizde múmkindik bar. Tek bız­nesmenderge jaǵdaı jasap, bos turǵan ǵımarattardy berip, jer telimderin bólýimiz qajet. – Tól mindetińizdi atqarý barysynda tynym tappaı, Hantáńiri men Alakóldiń, Qorǵas pen Almatynyń arasynda shap­qylap, ıgilikti isterdiń uıyt­qysy bolyp júrgenińizdi halyq buqaralyq aqparat quraldary arqyly oqyp ta, kórip te tara­zylap otyr. Onyń tóreshisi – ýaqyt. Al qazir memlekettik saıa­sat­qa saı atqarylǵan sol jumys­tar­dy retimen aıtyp bere alasyz ba? – Memleket basshysynyń aldymyzǵa qoıǵan tapsyrmalaryn oryndaý úshin ýaqytpen sanaspaı nátıjeli eńbek etýimiz qajet. Elbasynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda aıtylǵandaı, jańa ekonomıkalyq saıasat boıynsha respýblıkamyzdy elektrlendirý jelisi Taldyqorǵan arqyly ótedi. Bul bizdi qýantyp, úlken múmkindikter jolyn ashatyny anyq. Elbasynyń tapsyrmasymen «Qazaqstan temir joly» aksıonerlik qoǵamy Panfılov aýdanyndaǵy Qorǵas mańynda iri transulttyq joba – qurǵaq port qurylysyn júrgizýde. Ol jerde búgingi kúni jumys óte qyzý júrýde. Atqarylyp jatqan jumystardyń kólemi óte aýqymdy. Osyǵan baılanysty «Qazaqstan temir joly» AQ prezıdenti Asqar Mamın ekeýmiz jumys alańynda bolyp, josparlardyń oryndalý barysymen tanystyq. Bolashaqta qurǵaq portta 10 myńǵa jýyq jumys orny ashylady dep jos­parlanýda. Ol jerde shaǵyn qala boı kótermek. Sondyqtan búgingi kúni qurǵaq port aýmaǵynda boı kóteretin jańa qalanyń bas jos­pary daıyndalýda. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik damý baǵdarlamasy aıasynda bizdiń oblysymyz arqyly Batys Eýropa – Batys Qytaı kólik dálizi ótedi. Qurylys jumystary bastaý alýda. Sóıtip, bolashaqta Uly Jibek joly qaıta jańǵyrady. Taǵy da erekshe toqtalar jaıt, Elbasynyń tapsyrmasymen eldi mekenderdi gazdandyrý jumystary da júzege asyrylýda. Qalaı esepteseńiz de, suıyq otynnan góri gazdy paıdalaný arzan ári tıimdi ekeni ras. Sondyqtan óndiris oryndary kóp­tep ashylýda. Mysalǵa, jaqynda Qarasaı aýdanynda óte qýatty eki óndiris orny iske qosyldy. Aýdan ákimderine qoıyp otyrǵan bir talabym – ındýs­trııa­lyq alańdar ashý. Taldyqorǵanda 600 gektar jer ındýstrııalyq alań bolyp belgilengenimen, biz sol jerdiń 100-150 gektaryn bó­lip alyp, ınfraqurylym – elektr qýatymen, sý qubyrymen, taǵy basqa qajettiliktermen qam­ta­masyz etip, qandaı da bir zaýyt, fabrıka salamyn degen bıznesmenderge berýdemiz. Týrızmdi damytý úshin basa aıtar másele – jol. Aldaǵy ýa­qytta Almaty – Taldyqorǵan – Úsh­aral – Dostyq joly jasa­lyp, qudaıdyń bizge bergen quty – Alakól múmkindikteri tolyǵymen paıdalanylady. Alakóldiń aınalasyn talapqa saı qalpyna keltirý jumystarymen tolyqtaı aınalysýdamyz, josparymyz da bar. Osy óńirde týyp-ósken tanymal bıznesmenderdiń kómegimen Alakóldiń jaǵalaýynda 5 juldyz­dy qonaq úı salynǵaly jatyr. Úki­mettiń qoldaýy arqasynda avto­kólik joldaryn jóndeýden ótkizip, áýejaı qatynasyn qal­py­na keltirsek, týrızmdi damytýdyń jarqyn joly ashylatyn edi. – Amandyq Ǵabbasuly, 2001 jyly Almaty oblysynyń orta­lyǵy Taldyqorǵan qalasy bo­lyp bekitilgende Qaratal óze­nin boılaı shyǵystan batysqa qaraı birneshe shaqyrymǵa so­zyla tartylǵan jýandyǵy túıe­niń belindeı qubyrǵa tańyr­­­qaǵan jýrnalısterge memle­­kettik tapsyrysqa oraı sol qu­byrdy boılaı záýlim ǵımarat­tar, turǵyn úıler salynaty­nyn aıtqansyz. Bul – fakt. Endi?.. – Bul máselege toqtalmas bu­ryn biz oblys ortalyqtaryna abat­tandyrý, kórkeıtý máse­lesinde Asta­naǵa qarap, boı túzeýimiz kerek dep esepteımin. Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Astanany qalaı kórikti, ásem etip turǵyzdy. Árbir ǵımarattyń qurylysy Elbasynyń jiti nazarynda. Sondyqtan biz Astanadan úlgi alýǵa tıispiz. Al Jetisýdyń kindik qalasy Taldyqorǵannyń tabıǵaty ásem, kórgen jannyń kózin toıdyratyn ǵalamattyǵy taǵy bar. Osyndaı kórkem qala óziniń tabıǵı sulýlyǵyna saı bolýy qajet dep esepteımin. Sondyqtan, Taldyqorǵan týraly erekshe aıtqym keledi. Qazir qalamyzda halyq sany da ósip keledi. Qalanyń bas josparyna sáıkes, júıeli túrde jumys júrgizý úshin jaǵdaıymyz da, múmkinshiligimiz de jetkilikti. Qazir zaman talabyna saı Almaty – О́skemen avtokólik joly salynýda. Birinshi kezekte Jetisýdyń ortalyǵyna kele jatqan adamdar qalaǵa kireberisten úlken bir áserge bólenýi tıis. Osyǵan oraı biz Taldyqorǵan qalasyna kireberistegi qaqpadan bastaý alatyn 3,5 shaqyrym joldy qaıta jańǵyrtý, jol alańyn keńeıtip, ony abattandyrýǵa kóńil bólýdemiz. Oıymyzǵa alǵan jumystarymyz aıaqtalǵan kezde, qala jurtshylyǵynyń kóńilinen shyǵady dep oılaımyn. Sonymen qatar, qalaishilik kóshelerdi keńeı­tý, olarǵa kúrdeli jóndeý jumys­tary júrgiziletin bolady. Taldyqorǵan qalasy jastar­dyń mekeni deýge bolady. Birinshi kezekte osy jastardyń máselesine de kóńil bólýdemiz. Máselen, eki jastyń qol ustasyp, jańa ómirge qadam basqan kezindegi qýa­nyshtary máńgi este qalatyn bolsyn degen nıetpen qalamyzda Neke saraıyn salý jumystaryna kirisip kettik. Al buryn neke qııý saltanaty eski ǵımaratta ótetin. Onyń ózi yńǵaılastyrylǵan eski ǵımarat bolatyn. Sondyqtan eki jas shańyraq quryp, qýanyshtaryn bólisken kezde máńgilik esterinde qalatyn keremet Neke saraıyn salýdy jón kórdik. Ekinshiden, Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵanda halyqaralyq baıqaýlar jáne taǵy basqa úlken sharalar ótkizetin ǵımarat – kórme pavılony boı kóteredi. Bul kórme pavılonynyń da jumystary bas­talý ústinde. Bul tól mindetimizdi kórsetetin qajettilik dep sanaımyn. Úshinshiden, kishkentaı ǵana Taldyqorǵannan elimizge belgili ártister shyqqan. Artyq aıtqandyq emes, túsirilip jatqan tarıhı-kórkem fılmderdiń kópshiliginde basty rólderdi bizdiń ártisterimiz oınaıtyny aqıqat. Sondyqtan «El ishi – óner kenishi» degendeı, rýhanı baılyǵymyzdy odan ári baıytyp, eldi rýhtandyrý úshin ýaqyt talabyna saı jańa tea­tr salýdy da qolǵa aldyq. Búgingi kúni bul úsh ǵımarattyń eskızdik jobalaryna elimizdiń tanymal arhıtektorlary arasynda baıqaý jarııalanyp, oǵan onnan astam joba usynyldy. Endigi maqsat – osy usynylǵan jobalardyń arasynan qalamyzdyń klımatyna jáne arhıtektýralyq kelbetine yńǵaıly degen jobany tańdap alýymyz qajet. Tórtinshiden, Taldyqorǵannyń tórinen keremet bir qonaq úı boı kóterse qandaı jarasymdy bolar edi. Sondyqtan qalamyzǵa kelip jatqan qonaqtar demalatyn 5 juldyzdy qonaq úı salýǵa Almaty qalasynyń bıznesmenderin tartyp otyrmyz. Olarǵa qajetti jer telimderi de berildi. Sondaı-aq, Elbasynyń tapsyrmasymen Taldyqorǵan áýejaıynyń ushyp-qoný jolaqtary halyqaralyq talaptarǵa sáıkes, kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Ústimizdegi jyly Taldyqorǵanǵa úlken áýe kompanııalarynyń ushaqtary qatynaıtyn bolady dep jos­parlap otyrmyz. Sóıtip, qala turǵyndarynyń ushyp-qonýyna da yńǵaıly jaǵdaı jasalmaq. Bul turǵydaǵy másele basty nazarymyzda. Sóz reti kelgende san-alýan aǵash óspeıtin Qyzylorda, Aqtaý óńirlerindegi áriptesterime Jetisý jeriniń taǵy bir artyqshylyǵy – ne ekseń de jaıqala ósetindigin aıta ketkim keledi. Sóıtip, bir sózben aıtqanda, Jetisýdyń bas qalasy bolashaqta elimizdiń ásem de, kórikti qalalarynyń birine aınalary sózsiz. Jáne Almaty oblysy elimizdiń ekonomıkalyq damýyna ózindik súbeli úlesin qosady dep esepteımin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.