Bolashaq boljamy bulyńǵyr

Dúnıe júzin dúrkin-dúrkin dúrliktirgen daǵdarys bıylǵy jyly jahandyq ekonomıkany jańa qyrynan taǵy da qaýsatatyn sııaqty. Ásirese, daǵdarys Eýropalyq odaqty tizerletpeı tynbaıtyn sekildi. Sonaý HIH ǵasyrda Karl Marks: «Eýropany belgisiz bir eles kezip júr – ol kommýnızm elesi», dep adamzat tarıhynyń HH ǵasyrdaǵy uly tóńkerisin dál boljaǵan edi. Endi, mine, HHI ǵasyrda Eýropany taǵy da bir jahandyq joıqyn eles tolassyz kezip ketti. Onyń aqyrynyń qaıda aparyp soǵaryn kim boljapty. Degenmen, búginge deıingi bir anyq másele, Eýropanyń ozyq oıly aqylynyń jemisi – Eýropalyq odaq bıylǵy jyly ne kúıreý, ne kúızelý qarsańynda tur.

Eýropalyq odaqtaǵy toqyraý

Iá, jańa jyldan beri Eýropalyq odaqtyń (EO) bolashaǵy bulyńǵyr ekeni týraly máseleniń ótkir qoıylyp otyrǵany anyq. Álem saıasatshylary men ekonomıkalyq sarapshylaryn birtutas Eýropanyń erteńi erekshe alańdatýda. Eýropalyq odaq búgingi kúıinde saqtalyp qala ma, ekonomıkalyq tyǵyryqqa tirelgen EO-ǵa múshe memleketterdiń taǵdyry ne bolmaq? Mine, sanany silkindirgen osyndaı sansyz suraq búginde keleshekti boljaıtyn dýaly aýyz sarapshylardyń ózin jer shuqytyp otyr. Osy rette Eýropalyq odaq degenimiz ne ekenine qysqasha toqtalyp ótken artyq bolmas. Kári qurlyqtyń damyǵan memleketteri osydan 40 jyldan astam ýaqyt buryn EO-nyń irgetasyn qalady. Aldymen bul odaq alty memlekettiń (Belgııa, Germanııa, Italııa, Lıýksembýrg, Nıderland jáne Fransııa) basyn biriktirse, búginde bul ıntegrasııalyq qurylymǵa kári qurlyqtyń 28 memleketi múshe bolyp tabylady. Sonymen birge, 6 memleket EO-ǵa múshelikke úmitker dárejesine ıe. Olar: Albanııa, Islandııa, Makedonııa, Serbııa, Túrkııa jáne Chernogorııa. Quramyna kiretin memleketterdiń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń ártúrli bolýyna qaramastan, EO 500 mıllıonnan astam adamdy biriktiretin álemdegi eń baı ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady. Onyń birikken IJО́ kólemi 15 trıllıon dollardan astam qarjyny quraıdy. Bul álemniń eń iri ekonomıkasy – AQSh-tyń ishki jalpy óniminiń kólemimen para-par. Sonymen birge, EO-ǵa múshe memleketterdiń basym bóligi aınalymǵa biryńǵaı valıýta – eýrony engizip, eýroaımaq quryp otyr. Ekonomıkalyq odaq 1992 jyly Maastrıht sharty boıynsha zańdy túrde bekitilgen. Soǵan sáıkes ortaq rynok jáne ortaq valıýta jumys isteıdi. Odaqqa múshe memleketterdiń is júzinde ekonomıkalyq táýelsizdigi shektelgen. EO-nyń ekonomıkalyq saıasatyn bir ortalyqtan Brıýssel júrgizip otyrady. О́kinishke qaraı, sońǵy ýaqyttaǵy EO-ǵa múshe kóptegen memleketterdegi toqyraýǵa ushyraǵan áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal Brıýsseldiń bul ekonomıkalyq qaýymdastyq boıynsha aldaǵy ýaqytta júzege asyrylýǵa tıis josparlaryna tosqaýyl qoıýda. Tipti, jaqynda álemniń eń iri bankteri Gitigroup jáne Goldman Sachs ústimizdegi jyly 25 qańtarda Grekııada ótetin saılaýdan keıin eýroaımaqtyń ydyraý úderisine boljam-test jasaı bas­tady. Bıylǵy jyly Eýropalyq odaqtyń toqyraýdan ydyraý úderisine kóshetindigi jónindegi áńgimege bul ıntegrasııalyq qurylymǵa sońǵy jyldary oryn alǵan eren ekonomıkalyq kúızelister sebep bolyp otyr. Máselen, ótken jyldyń sáýir aıynda Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) EO-nyń ishki jalpy óniminiń 2014 jylǵy ósimi týraly boljamdy kemitti. EO-ǵa múshe 22 memlekettiń 2014 jylǵy IJО́ ósimi 2,7 paıyzdan 1,9 paıyzǵa kemitilgen. Osy memleketterdiń 2015 jylǵa arnalǵan IJО́ boljamy 3,3 paıyzdan 2,6 paıyzǵa tómendetilip otyr. Sonymen birge, ótken jyldyń qarasha aıynda EO-nyń makroekonomıkalyq boljamy da eń tómengi deńgeıge túsirildi. Bıylǵy jyly EO-nyń ishki jalpy óniminiń ósimi 2014 jylǵy mamyr aıyndaǵy 1,2 paıyzdan 0,8 paıyzǵa tómendetilse, 2015 jyly bul kórsetkish 1,7 paıyzdan 1,1 paıyzǵa tómendetilip otyr. Jańa jylǵa boljanǵan ekonomıkalyq jetistikterge qol jetkizý úshin EO-ǵa ekonomıkasy resessııaǵa ushyraǵan Grekııa, Ispanııa, Portýgalııa sııaqty memleketter qolbaılaý bolyp otyr.

Grekııanyń erteńi ekiudaı

Kóptegen sarapshylardyń aıtýynsha, EO-nyń ydyraý úderisi Grekııadan bas­talatyn sııaqty. Bul elge sarapshylar áldeqashan «Eýropadaǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń júregi» degen aıdar da taǵyp qoıǵan. Grekııanyń bul ıntegrasııalyq birlestikke kirý joly da naǵyz «tar jol, taıǵaq keshý» bolǵan edi. Solaı bola tursa da 2001 jyldyń 1 qańtarynda Grekııa eýroaımaqqa tolyqqandy múshe boldy. Bastapqyda ekonomıkalyq ıntegrasııa Grekııaǵa tıimdi bolyp kóringenimen, álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysy qordalanǵan barlyq kemshilikterdi sýdyń betine qalqytyp shyǵardy. Ásirese, biryńǵaı valıýta keńistigi Afınany devalvasııa jasaý arqyly óz ekonomıkasyn qoldap otyrý múmkindiginen aıyrdy. Buryn ulttyq aqshasyna devalvasııa jasaý arqyly ekonomıkasyn rettegen bolyp, kóz aldaıtyn Grekııanyń tólem qabileti múlde turalady. Sóıtip, ınves­torlar bul eldiń tólem qabiletiniń kóz aldaý ekenin túsinip, ınvestısııa salýdan bas tartty. 2010 jyly sáýir aıynda Grekııa memlekettiń tóleý qabiletiniń joq ekendigin ashyq moıyndap, syrtqy nesıe berýshilerden kómek suraýǵa májbúr boldy. Árıne, Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) tekten-tekke qaryz bermeıtini anyq. Olar Afınanyń aldyna da óte aýyr mindetter qoıdy. Atap aıtqanda, Grekııa bıýdjettiń áleýmettik shyǵyndaryn barynsha azaıtýǵa, jekeshelendirý naýqanyn júzege asyrýǵa jáne basqa da qurylymdyq reformalar jasaýǵa mindetti boldy. Keteýi ketken ekonomıka ońalmady. Afına dúrkin-dúrkin syrtqy qaryzdarǵa qol jaıýǵa májbúr boldy. Sóıtip, Grekııa EO-dan jáne HVQ-dan 240 mıllıard eýro kómek alyp, qaryzǵa belshesinen batty. Tamyrlarynda qan júrmeıtin Grekııa ekonomıkasy syrtqy qaryzdyń kómegimen ońala almady. Aqyry 2012 jyly Grekııa ekonomıkasy is júzinde defoltqa uryndy. Brıýssel Grekııa ekonomıkasyn saýyqtyrý úshin barynsha tyrysyp baqty. Bul eldiń IJО́-den asyp ketken qaryzy qaıta qurylymdandy. Biraq bul shara da kútken nátıje bermedi. Sonyń saldarynan ınvestorlar óz qarjylarynyń jartysynan astamynan aıyryldy. Sol ýaqytta-aq kóptegen ınvestorlar bul eldiń eýroaımaqtan shyǵýyn kóksegen edi. Alaıda, eýroaımaqtyń kóshbasshysy Germanııa ydyraýdyń bastalýyna jol bermedi. Sońǵy eki-úsh jyl kóleminde Germanııa Grekııa ekonomıkasyn tiriltý maqsatynda qoldan kelgenniń bárin jasap baqty. О́tken jyldary tipti turalaǵan ekonomıkaǵa qan júgire bastaǵandaı bolǵan edi. Alaıda, munyń bári ýaqytsha qubylys eken. О́tken jyly jeltoqsan aıynda oryn alǵan saıası daǵdarys Grekııanyń oblıgasııalaryn 1 aıdyń ishinde 2010 jylǵy deńgeıine deıin qaıtadan quldyratty. Osynyń saldarynan qor rynogy GREXIT abbrevıatýrasynyń kún saıyn 7-8 paıyzyn joǵaltyp otyrdy. Sóıtip, Grekııanyń eýroaımaqtan shyǵýy týraly másele qaıtadan kún tártibine qoıyla bastady. «Jyǵylǵanǵa – judyryq» demekshi, Grekııadaǵy saıası daǵdarys otqa maı quıǵandaı bolyp otyr. О́tken jyldyń 29 jeltoqsanynda grekııalyq parlament úshinshi, sońǵy týrda prezıdent saılaı almady. Sonyń saldarynan kezekten tys parlament saılaýyn ótkizý qajet boldy. El premer-mınıstri Antonıs Samaras kezekten tys saılaýdy bıylǵy jyldyń 25 qańtaryna belgilegen bolatyn. Qysqasy, erteń saılaý ótedi. Áleýmettik saýaldamalardyń boljamy boıynsha, bul saılaýda «SIRIZA» oppozısııalyq partııasynyń jeńiske jetetin túri bar. Sarapshylardyń aıtýy boıynsha, bul partııa jeńiske jetetin bolsa, birinshi kezekte Grekııanyń eýroaımaqtan shyǵý máselesin kún tártibine shyǵarmaq kórinedi. Qalaı bolǵanda da, qańtar aıy eýroaımaqtyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn sheshýshi kezeń bolǵaly tur. «Synyqtan basqanyń bári juǵady» demekshi, alda-jalda Grekııa Eýropalyq odaqtan shyǵatyn bolsa, onyń jolyn Ispanııa men Portýgalııanyń qýatyny anyq.

Jastary jumyssyzdyń jaǵdaıy jadaý

Jahandyq ekonomıkaǵa es jıǵyzbaı qaıtadan beleń alǵan daǵdarys, ásirese, qarapaıym halyqtyń qabyrǵasyna qatty batyp otyr. Bul rette ekonomıkalyq resessııalardan tunshyqqan elderdegi beleń alǵan jumyssyzdyq óte qaýipti bolyp tur. Onsyz da tyǵyryqtan kóz ashpaı otyrǵan eýropalyqtardy jumyssyzdyq keseli odan ári tıtyqtatýda. Halyqty kúızeliske ushyratqan jumyssyzdyq keseliniń aýqymy, ásirese, Grekııada joǵary deńgeıge jetken. Bul eldegi jumyssyzdyq halyqtyń 25 paıyzdan astamyn qamtyp otyr. Eýropalyq odaqta jumyssyzdyq deńgeıi barǵan saıyn ósýde. Ony toqtatý sharalary eshbir tıimdilik berer emes. Búginde bul kesel tek ekonomıkasy álsiz memleketterdi ǵana emes, Germanııa sııaqty barynsha damyǵan elderdiń de eńbek rynogyn jaýlap barady. Jumyssyzdyq tek Eýropalyq odaqqa ǵana qatysty emes. Bul kesel jahandy túgel jaılap, eńbek adamynyń erteńge degen senimine eleýli syzat túsirýde. Halyqaralyq eńbek uıymynyń (HEU) derekterine qaraǵanda, álemdegi jumyssyzdyq aldaǵy ýaqytta da ósýin toqtatpaıdy. 2019 jyly álemde 212 mıllıon adam jumyssyzdyq qamytyn kıedi. HEU-nyń deregine súıensek, 2008 jylǵy álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarynan 61 mıllıon jumys orny qysqarǵan eken. Qazir dúnıe júzinde 201 mıllıon adam eńbek rynogynyń kezeginde tur. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq óte qaýipti qoǵamdyq qubylysqa aınaldy. Ásirese, bul kesel kári qurlyq elderiniń jastary arasynda qaýlap barady. Qazir Grekııa jáne Ispanııa memleketterinde jastardyń 55 paıyzy jumyssyz júr. Italııa, Portýgalııa, Irlandııa, Bolgarııa, Latvııa, Vengrııa, Slovakııa sııaqty memleketterde de jas­tar arasyndaǵy jumyssyzdyq 35-40 paıyzdan asyp jyǵylady. Eýropalyq komıssııanyń derekteri boıynsha, 2014 jyly EO-da jumyssyzdyq deńgeıi 11,6 paıyzdy qurasa, 2015 jyly bul kórsetkish 11,3 paıyz bolmaq. Halyqaralyq eńbek uıymynyń málimdeýinshe, dúnıejúzinde 15 jastan 24 jasqa deıingi jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 13 paıyzdan asyp jyǵylǵan. HEU-nyń bas dırektory Gaı Raıderdiń aıtýynsha, budan burynǵy jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys saldarynan beleń alǵan jumyssyzdyqtyń betin qaıtarý múmkin bolmady. Búginde dúnıejúzinde jappaı jumyssyzdyqtyń jańa kórinisi beleń ala bastaǵan. Ásirese, bul áleýmettik kesel ekonomıkalyq áleýeti álsiregen elderdiń jastary arasynda qaýlap bara jatqan kórinedi. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».