El ekonomıkasyn qajetti arnaǵa baǵyttaǵan qujat
Andreı BEGENEEV, Májilis depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Joldaýynyń bir-birinen ózindik erekshelikteri bar. 2014 jylǵy 11 qarashadaǵy Joldaý kreatıvtiligimen ári der kezinde jarııa etilgenimen utymdy bolyp otyr. Memleket basshysy álemdegi oqıǵalardy, jahandyq ekonomıkada bolatyn ózgeristerdi aldyn ala boljaı biletin qabiletke ıe ekenin taǵy da bir dáleldedi. Bolýy yqtımal syn-qaterlerge qalaı jaýap berý qajettigin durys taba bilý ońaı emes. Árbir memleket úshin halyqtyń ál-aýqatyn qalypty ustaý, ekonomıkany damytý mańyzdy bolmaq. Biraq soǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Elbasy osy Joldaýda taıaý bes jyldyń ishinde qandaı ister atqarylýy tıis ekenin, qandaı salalardy damytýǵa basa mán beriletinin jeke-jeke, oryndalýyn kezeń-kezeńge bólip aıtyp berdi. Bul jerde endi jańa baǵdarlamalardy oılap tabý qajet emes. Halyqtyq uǵymmen aıtqanda, «jańadan velosıped oılap shyǵarýdyń qajeti joq». Buryn elderdiń damýy óz arnasynda ǵasyrlar boıy bir qalyppen jáne baıaý aǵyp jatqan ózendeı edi. Al qazir ózgeriske toly ǵalam. Búginde barsha dúnıe beımaza kúı keshýde. Ekonomıkanyń turaqsyzdyǵy, saıası kózqarastardyń sáıkes kelmeýi sııaqty keleńsizdikter beleń alýda. Qarjy daǵdarysy birde Amerıka qurlyǵyn, endi birde Eýropany teńseltip jatyr. «Nurly Jol» Joldaýynyń negizgi baǵyty – bizdiń eldiń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik dálizderin qurý. Bul kóliktik-logıstıkalyq, ındýstrııalyq, energetıkalyq, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn, áleýmettik ınfraqurylymdardy damytý joldarynda kórinis tapty. Qarjy daǵdarysyna jáne basqa da problemalarǵa qaramastan, biz Prezıdenttiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń arqasynda áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan qarjy kólemin saqtap qaldyq. Bizdiń jyldar boıy jınaǵan rezervimiz bar. Jańa Joldaýda Ulttyq qordan qandaı salaǵa qansha qarjy baǵyttalatyny naqty atap kórsetildi. Búgingi tańda munaı baǵasy tómen túsip tursa da, Elbasy halyqty jarqyn bolashaqqa sendirip otyr. Joldaýǵa nazar aýdarsaq, áleýmettik salany jáne turǵyn úı keshenin damytý, ekonomıkanyń barlyq salasy boıynsha qandaı ister atqarylatyny naqty aıqyndalǵanyn anyq kóremiz. Elbasy Qazaqstannyń ekonomıkalyq áleýetin qajetti negizgi bir arnaǵa baǵyttap otyr. Osy jerde ataı ketetin bir jaıt – 2015 jyldan jańa respýblıkalyq bıýdjet jospary iske asyryla bastady. Úkimet pen Parlamenttiń shuǵyl jumys isteýiniń arqasynda Memleket basshysynyń jańa Joldaýdaǵy bergen tapsyrmalary úsh jyldyq bıýdjet týraly zańda tolyqtaı kórinis tapty. Sóıtip, «2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasyn 19 qarasha kúni Májilis maquldady. Al 25 qarashada Parlament Senaty qabyldady. 28 qarasha kúni Memleket basshysy «2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Zańǵa qol qoıdy. Bıýdjet kodeksine sáıkes qalyptastyrylǵan bul zańda 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy men bıýdjet parametrleri tolyq eskerildi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes elimizdiń áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan qarajaty eselene tústi. Bilim berý men ǵylym salasynyń shyǵystary ulǵaıtyldy. Densaýlyq saqtaý júıesindegi shyǵystar da birneshe esege artyp otyr. 2015-2017 jyldary Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńin iske asyrýǵa 232,9 mlrd. teńge qarastyryldy. Árıne, burynǵy kezdegideı keń kósiletin zaman emes. Áskerı tilmen aıtqanda, «Belbeýdi barynsha taryltyp taǵý kerek». Basqasha bolýy múmkin emes. Eń bastysy, bıýdjettik baǵdarlamalar tıimdi iske asyrylýy tıis. Elbasy memleket qarajatynyń bir tıynyna deıin qaıda jumsalǵany esepke alynatynyn aıtty. Úkimetke osy qarjylardyń tıimdi ári ońtaıly paıdalanylýyn qamtamasyz etý jóninde tapsyrma berdi. Barlyq ákimderge aıryqsha jaýapkershilik júktelip otyr. Al «Nur Otan» partııasy barlyq deńgeılerde qatań partııalyq baqylaý ornatýy tıis ekenin eskertti. 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jospary tıimdi paıdalaný júıesiniń negizin qalaıdy jáne Úkimet pen Parlament jumysyna synaq bolady. Bıýdjet jospary oryndalýy barysynda qarjy tapshylyǵy oryn alýy yqtımal. Biraq odan qorqýdyń qajeti joq. Kezdesken qıyndyqty júrip kele jatyp eńserý qajet. Belgilengen baǵytta ómir súrip, alǵa júrýimiz kerek. Prezıdent Táýelsizdik kúninde sóılegen sózinde «Adam óziniń jaýyn da, dosyn da ózi tańdaıdy, al kórshini Qudaı beredi» degen halyq naqylyn alǵa tartty. Qazaqtardyń qashanda kórshisine, qonaǵyna qurmetpen qaraıtynyn jaqsy bilemin. Qazaq halqynyń mentalıteti osyndaı. Sheteldik áriptesterimizdiń, ózge halyqtardyń Qazaqstan týraly jaqsy pikirin estigende, kókeıimizge maqtanysh sezimi uıalaıdy. Bizdiń halqymyz óte qonaqjaı, sondaı-aq, álemde jáne kórshi elde bolyp jatqan jaǵdaılarǵa birden nazar aýdarady. Elbasynyń kemeńger saıasaty men halyqtyń izgi nıetiniń arqasynda memleketimizdiń bolashaǵy zor bolady dep oılaımyn. Damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý maqsaty alǵa qoıylǵany belgili. Al biz oǵan áldebir urandarmen emes, naqty júıelengen baǵdar boıynsha jetetin bolamyz. Memleket basshysynyń «Nurly Jol» Joldaýy – naqty ister kezeń-kezeńimen júzege asyrylatyn baǵdarlama.Nesıelendirýdiń tıimdi jolyn qarastyrý kerek
Palata Spıkeri Qabıbolla Jaqypovtyń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta Parlament Májilisiniń depýtaty Nıkolaı Kýzmın Premer-Mınıstr Kárim Másimovke depýtattyq saýal joldady. Onda tómendegi másele qozǵalyp, bylaı delinedi: «О́zińizge belgili, 2014 jyldyń 11-14 qarashasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn túsindirý maqsatynda respýblıkalyq aqparattyq toptardyń quramynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary el óńirlerinde, onyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda bolyp, aýyl turǵyndary men sharýa qojalyqtary basshylarymen kezdesken edi. Sharýa qojalyqtarynyń basshylary ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi tehnıka, tyńaıtqyshtar alýǵa jáne aınalym qarajatyn ulǵaıtýǵa nesıe berýge qulyqsyz ekendigin habarlap, kóp aryz-shaǵymdaryn jetkizdi. Bárimizge belgili, 2014 jyl aýyl sharýashylyǵy úshin qıyn kezeń boldy, kóptegen sharýashylyqtar eginderin jınaı almady jáne boljaǵan tabystaryna qol jetkize almady. О́z kezeginde, ekinshi deńgeıdegi bankter úsh jyldan aspaǵan tehnıkany kepilge alady, al eger bes jyldan assa, ony metallolom baǵasynan sál joǵary baǵalaıdy. Osyndaı kepildik jaǵdaı jyljymaıtyn múlikte de bar. Sońǵy bes jyl bederinde ekinshi deńgeıli bankter ózderiniń sharty boıynsha úlken jeńildikpen kepildiksiz tutynýshylyq nesıeler berýmen áýestengen, sonyń saldary nesıe qarajatynyń úlken bóliginiń qaıtarylmaýyna ákelip soqtyrdy. Memleket basshysy osy jaǵdaıǵa jeke kóńil aýdardy jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń problemalyq nesıelerin satyp alý úshin Úkimetke 250 mıllıard teńge bólý týraly tapsyrma berdi. Búgin reseılik rýbldiń qunsyzdanýyna baılanysty qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýshiler tómen baǵamen ónimdi Reseıden satyp alýda, al bizdiń sharýa qojalyqtary óz ónimderiniń baǵasyn tómendetýge májbúr. 2014 jylǵy qolaısyz aýa raıy, Reseı Federasııasyndaǵy kórshilerimizde aýyl sharýashylyǵy jáne et ónimderi baǵasynyń arzan bolýy jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi nesıelendirýge qulyqsyzdyǵy sııaqty faktorlar 2015 jylǵy kóktemgi egis jumystaryn kóptegen sharýa qojalyqtary tıisti deńgeıde atqara almaýyna sebep bolýy múmkin. Memleket basshysy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda ekonomıkanyń naqty sektorlary men óndirýshilerdi, sonyń ishinde agrarlyq sektordy qoldaý qajettigin basa aıtty. Biraq, ekinshi deńgeıdegi bankter, ózderiniń kommersııalyq múddelerine baılanysty, óz nesıelendirý saıasatyn, bul jerde kópshiligi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi bolsa da, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi belsendi nesıelendirý jolyna qaraı ózgerter emes. Osy aıtylǵandardy jáne kóktemgi egis jumystarynyń bastalýyna az ýaqyt qalǵanyn eskere otyryp, sizden Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń ekinshi deńgeıdegi banktermen birlese otyryp, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi nesıelendirýdiń tıimdi saıasatyn daıyndaýyna kómek berýińizdi suraımyn».Taǵy da «Jol júrisi týraly»
Zań jóninde nemese erejelerdi birte-birte engizý kerek
Meniń osy shaǵyn maqalany jazýyma 2014 jylǵy 17 sáýirdegi «Jol júrisi týraly» Zańnyń jekelegen erejeleri men Úkimettiń 2014 jylǵy 13 qarashadaǵy №1196 qaýlysymen bekitilgen Jolda júrý erejeleriniń kúshine engizilýine jurtshylyq arasynda týyndaǵan teris pikir sebep bolyp otyr. Erekshe pikirtalas balalarǵa arnalǵan avtooryntaq ornatýǵa; toqtatylǵan kólik quralyna jol polısııasynyń qyzmetkeri kelýge mindettelgen ýaqytqa; jolda júrý qaýipsizdigine áser etetin qosymsha jabdyqqa; kólik qorabyna aerografııalyq beıneler salýǵa; dári-dármek qorapshasynyń jańa quramyna jáne taǵy da basqa máseleler qarastyrylǵan erejelerge qatysty órbidi. Buqaralyq aqparat quraldary men ınternet resýrstaryndaǵy qoǵamdyq pikirge júrgizilgen monıtorıng osy máselelerdiń sebebi, Parlament depýtattary qabyldaǵan zańdar sapasynyń tómendiginen degen boljam jasalǵanyn kórsetip otyr. Biraq, Parlament qabyldaǵan kez kelgen zań qoıylatyn barlyq talaptarǵa sáıkes, memlekette qalyptasqan ózekti qoǵamdyq qatynastardy retteıdi jáne halyqaralyq standarttarǵa jaýap beredi. Balalarǵa arnalǵan avtooryntaq ornatýdy mindetteý negizdi jáne óz ýaqytynda engizilip otyr. Máselen, Qazaqstanda 2014 jyly kámeletke tolmaǵan jolaýshylar qatysqan 1399 jol-kólik oqıǵasynyń saldarynan 89 bala qaza boldy jáne 1704-i túrli deńgeıdegi jaraqat aldy. Tek bıylǵy 1-7 qańtar aralyǵynda 6 jolaýshy bala qaza bolyp, 17-si jaraqat aldy. Osy aıtylǵandardy eskere kelgende, kóńil tolmaýshylyq zań mátinderin zerdeleýge qatysty emes, ony is júzinde qoldanýdan týyndaǵany belgili bolyp otyr. Zań qandaı jaqsy bolsa da eger de ol qoldanylmasa, nemese durys qoldanylmasa qoǵamda mindetti túrde jaǵymsyz áser týyndatady. Ondaı mysaldar jetkilikti. Endi «Jol júrisi týraly» Zań máselelerine oralsaq, Parlament Úkimetke onyń bekitilýine ne úshin jarty jyl merzim bergenin eske túsireıik (sonymen birge, qazirgi kezde zańnyń kóńil tolmaýshylyq týyndatyp otyrǵan osy erejesin qoldanýǵa ázirlik úshin Úkimettiń negizdelgen ótinishi bolsa, odan da kóp beriler edi). Bul jarty jyl atqarýshy organdarǵa tıisti memlekettik organdar zań talaptaryn iske asyrý jónindegi uıymdastyrý, tehnıkalyq, túsindirý jáne basqa da ázirlik sharalaryn qabyldaý úshin berilgen bolatyn. Degenmen, kórip otyrǵanymyzdaı, bul jumystar atqarylǵan joq. Parlament Úkimettiń jáne ortalyq organdardyń mindetterin ajyratý jónindegi birqatar zańdar qabyldady, onda mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilettikteri eleýli túrde keńeıtildi jáne olardyń qyzmetindegi tapsyrylǵan ýchaskelerge basshylarynyń derbes jaýapkershiligi bekitildi. «Jol júrisi týraly» Zańnyń 10-babynyń 3) tarmaqshasyna sáıkes, quqyqtyq turǵyda aǵartý jáne halyqty habardar etý máseleleri Ishki ister mınıstrligine bekitilgen bolatyn. Biraq qoǵam ómiri úshin osyndaı mańyzdy zań qabyldanǵannan keıin ýákiletti organdar Jolda júrý erejesin ázirleýmen jáne ony Úkimetke engizýmen shekteldi. Ol, tipti, barlyq ázirlik jumystaryn almastyratyndaı kórindi. О́zderi de jıi shatasa otyryp jáne ony qalaı oryndaýdy jete túsinbeı bir sátte jurtshylyqqa talaptardy qoıa bastady. Nátıjesinde zańdy qabyldaǵan Parlament depýtattary men qaýlyny qabyldaǵan Úkimet barlyq jaǵymsyz pikirdi estýge májbúr boldy. Bul zań erejelerin iske asyrýǵa tıisti ázirlik jumystaryn qamtamasyz etpegen ýákiletti memlekettik organdardyń qanaǵattanǵysyz jumystarynyń saldary edi. Osyǵan baılanysty Úkimetke atalǵan másele boıynsha óz qaýlysyn ázirleýdi usynamyn. Ázirlik kezeńi ótip ketkenimen eshteńe istelmegendigin jáne zańnyń kúshine engendigin eskere otyryp, bul erejelerdi birte-birte engizýdiń erejesin ázirleý kerek. Tehnıkalyq, uıymdastyrý, túsindirý sharalary qaýipsizdiktiń tehnıkalyq quraldarmen, onyń ishinde balalarǵa arnalǵan avtooryntaqtarmen birinshi kezekte jabdyqtalýy tıis avtokólik túrleri aıqyndalatyn ustanymdy qoldana otyryp qamtamasyz etilýi, sondaı-aq, osy talaptar qoldanylmaýǵa tıisti avtokólik tizimi belgilenýi tıis. Máselen, mynadaı avtokólik túrlerine: qalalyq jerlerde balalardy turaqty túrde tasymaldaıtyn jeke avtokólik ıelerine; halyqaralyq reısterge shyǵatyn taksılerge balalarǵa arnalǵan avtooryntaqpen) jabdyqtalýǵa tıisti talaptardy bekitýdi usynamyn. Bul talaptar balalardy turaqty tasymaıtyn qalalyq taksı jáne qyzmet kólikterine qoldanylmaýǵa tıisti. Sondaı-aq, avtooryntaqtarmen jabdyqtaý úshin avtokóliktiń tehnıkalyq múmkindikterin de eskerý kerek. Máselen, avtomobılge tehnıkalyq sıpaty boıynsha júrgizýshimen birge 5 adam (ıaǵnı, 4 jolaýshy) otyra alatyn bolsa, avtooryntaqtar ornatylǵannan keıin kólikpen sonshama jolaýshy tasymaldaýǵa bolmaıtyny, óıtkeni, bári birdeı syımaıtyny túsinikti. Bul talaptardyń, ásirese, kópbalaly otbasylarǵa tikeleı qatysy bar. Sondyqtan jol ınfraqurylymynyń jaǵdaıyn, kólik tasqyndarynyń tyǵyzdyǵyn, eldi mekenderdiń túrlerin (elorda, oblystyq, aýdandyq mańyzy bar qalalar, selo, aýyl, jáne t.b. sıpattaryn) eskerý kerek bolady. Jol polısııasy qyzmetkerleriniń kásibı daıarlyq deńgeıimen qatar (olardy qaıta attestattaýdan ótkizýge deıin), zań talaptaryn bilýine ǵana emes, zańmen qorǵalǵan azamattar quqyqtaryn saqtaýyna da erekshe nazar aýdarylýy tıis. Dýlat QUSDÁÝLETOV, Senat depýtaty.Eli erin umytpaq emes
«Egemen Qazaqstan» 2014 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy nómirinde Májilis depýtaty Jeksenbaı Dúısebaevtyń bıyl týǵanyna 100 tolýyna baılanysty memleket qaıratkeri Jumabek Táshenovtiń mereıtoıyn laıyqty atap ótý jáne jastar úlgi tutar esimin este qaldyrý máseleleriniń qalaı sheshiletindigin surap, Premer-Mınıstr Kárim Másimovke joldaǵan saýaly týraly «Jarqyn esimin jadymyzdan shyǵarmaıyq» degen maqala jarııalaǵan edi. Sol saýalǵa jýyrda jaýap kelipti. Onda Jumabek Táshenovke qatysty buryn atqarylǵan birshama sharalar terilipti. Sonyń ishinde 1997 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Arys qalasyndaǵy orta mektepke, sondaı-aq, Astana men Almaty qalalarynyń ortalyq kóshelerine onyń esimi berilgendigi aıtylypty. Al jaqynda jasalatyn sharalar qatarynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi Petropavl qalasyndaǵy №20 qazaq orta mektebine onyń esimin berý týraly usynys jasaǵany jáne ol Úkimet janyndaǵy respýblıkalyq onomastıka komıssııasynda qaralyp, oń sheshim tapqany, qorytyndysy Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigine joldanǵany jetkizilipti. Endi bıyl atalmysh mektepke esil erdiń esimi beriler degen úmit bar. Jumabek Táshenov uzaq jyldar boıy Soltústik Qazaqstan oblysynda basshylyq qyzmetter atqaryp, aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna óziniń zor úlesin qosqany belgili. Sonymen qatar, ol – ulttyq qundylyqtardyń saqtalýyna, qazaq kadrlarynyń ósýine batyldyqpen kómek jasap, yqpal etken jan. Onyń ójet qımyldy eren isterdi atqara bilgendigin soltústikqazaqstandyqtar kúni búginge deıin qurmetpen eske alyp otyrady. Osy oblystan J.Táshenov Aqtóbe oblysy obkomynyń birinshi hatshylyq qyzmetine ósip ketken edi. Sondyqtan da soltústikqazaqstandyqtardyń onyń esimin este qaldyrý maqsatynda atqaryp jatqan isteri óte oryndy dep bilemiz. Sondaı-aq, 100 jyldyq mereıtoıdy atap ótý sheńberinde byltyrǵy 28 sáýirde týǵan jeri Astanadaǵy №10 mektep-gımnazııaǵa Jumabek Táshenov esimin berý týraly másele qalalyq onomastıka komıssııasynda qaralyp, oń sheshim qabyldanypty. Premer-Mınıstrdiń jaýabynda endi Astana qalasy ákimi men qalalyq máslıhattyń birlesken sheshiminiń jobasy ázirlenip, ol sessııanyń qaraýyna engiziletindigi týraly aıtylypty. Sóıtip, 100 jyldyq mereıtoıdyń qarsańynda mektep-gımnazııaǵa Jumabek Táshenov esimi berilip qalatyn shyǵar. Jaýapta erdiń eskertkishin ornatý týraly másele qozǵalmaǵan. Alaıda, bir kezde oǵan da qol jetkiziler degen úmit zor. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».Fotokúndelik
Sýretterdi túsirgen Erlan Omarov.