«Toıdyń koroli»

nemese Zattybektiń tólqujaty – «Aq marjan» Qońyr daýsymen ánsúıer qaýymǵa jaqqan, qarapaıymdylyǵynan bir tanbaıtyn ánshi-kompozıtor Zattybek Kópbosynulyna qazirgi qalyń tyńdarman «Toıdyń koroli» degen qurmetti ataqty qıǵan. Es toqtatqan jasynda «Aq marjanymen» án áleminiń esigin ashqan daryn úlken sahnada da ózindik or­nyn tapqanyna endi eshkim daý­laspaıdy. Bul kúnde Zattybektiń 50-ge tarta áni bar. Onyń ishinde «Aq marjannan» bólek, «Nemerem», «Janym», «Saǵan gúlim», «Balapan baqyt» áni keń taraldy. Degenmen, bastapqyda ánshiniń ózi emes «Aq marjany» tanyl­dy. Toı-tomalaqta delebe qoz­dyr­ǵan ózge halyqtardyń ánderin qýyp shy­ǵyp, toıshyl qaýymdy shyr aı­naldyrǵan «Aq marjan» ánin shy­ǵarǵan da, oryndaıtyn da qarapaıym ǵana qazaq jigiti Kópbosynuly ekeni kóp uzamaı málim boldy. Árbir ánin júrekke jetkizip aıtatyn Zattybek bastapqyda terme janrynda kórine bastaǵanyn kópshilik bile bermes. Bul týraly óner taqyrybyn qaýzap júr­gen áriptesimiz Sáken Sy­ban­baı: «Shyn máninde, eger atalǵan án­shi-kompozıtordyń shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵymen jete tanys bol­sańyz, Zattybek ánderiniń bári­niń toıǵa ǵana arnalmaǵanyn, onyń repertýarynda oıly hám muńdy shy­ǵar­malardyń da jetki­likti eke­nin ańǵarǵan bolar edi­ńiz. Dom­byramen oryndaıtyn ter­meleri de az emes. Tipti, áý basta ol Ońtús­tik­te termeshi retinde ta­nyl­­ǵan. Biraq, baıqasańyz, kóp­shilik bári­bir onyń yrǵaqty ánderin jaq­sy kóredi. Sondyqtan da, eldiń bári ony toıǵa shaqyrǵysh. Al toıda qaı­sy­ńyz terme nemese baıaý án tyń­dap otyrǵyńyz keledi? Keri­sinshe, selkildep bıleýge daıyn turmaısyz ba? Al sol talabymyz­dy oryndap, sonyń údesinen shyǵyp jatqany úshin Zattybekti «tym toıshyl», «barlyq áni toıǵa arnalǵan», «asa baıypty kompozıtor deı almaımyn» jáne t.b. dep sóz qylý oryndy ma? Ári-beriden soń toıda qazaqty qazaq ánimen bıletip jatqandar – osy Zattybek, Erkin, Qaırattar», deıdi. Ras aıtady. Osy turǵydan alǵanda ánshi-kompozıtor da toı stılinde jazyl­ǵan ánderdiń kóp ekenin de jasyrmaıdy. О́ziniń aıtýynsha, toıǵa arnap jazyp berińiz dep óti­nish aıtatyndar kóp. Birazy toı­dyń qyzmetine jarap ta jatady. «Lırıkalyq, taqyryptyq ánderim de bar. Biraq kóbine toıǵa arnalǵan ánderimniń tyńdar­man­dary basymyraq. Ári osy saryn­daǵy ánderim tez tanymal bolyp kete­di... Árkimniń pikiri, talǵamy ártúrli. О́zimdi juldyzbyn dep eseptemeımin de. Ol týraly halyq aıtsyn. Qansha ózińdi jaqsymyn dep sanasań da, bireýge jaqpaı qala­syń. Kóptiń kóńilin tabý, bári­niń júreginen oryn alý múmkin emes. Biraq, qolymnan kelgenshe qarapaıym bolýǵa tyrysamyn», deıdi Zattybek. Áý basta «Kógershin bolyp ket­ken­min» dep jazylǵan bul ánniń sózin jazǵan aqyn Baıan Beketova. Osy kezge deıin aqynnyń alty kita­by jaryq kóripti. On segiz óleńi ánge aı­nalǵan. «1990 jyly Esenbaı Dúı­sen­baı­ulynyń redak­torlyǵymen «Úmi­tim» atty kitabym shyqty. Osy ki­tapqa «Aq marjan» atalyp júrgen óleńniń mátini de kirdi. Alǵashynda eki óleń edi. Keıin án avtory bir óleńdi shýmaǵy, endi birin qaıyrmasy etip alyp, biriktiripti. Bul óleńdi kezinde stýdentter jaq­sy kórip, jattap júretin. О́leńim arada jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótkende qaıta týǵandaı boldy. Zat­tybek ol kitapty aǵasynyń úıi­nen taýyp alypty. Sóz tanıtyn jigit qoı. О́leńdi birden unatyp, án dú­nıege keldi. Zattybektiń ózi meni tanymaıdy. Meni burynyraq ót­ken aqyndardyń biri dep oılapty. Ol kitapta sýretim de basyl­maǵan. Zattybektiń oryndaýynda halyqqa birden tarap ketti. Arada eki jyl ótip, «Aq marjan» aldymen Ońtústikte hıtqa aınaldy. Bir kúni Shymkentten Nurlan Kenjebaev degen maıor dosym habarlasyp, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde meni kinálap jazǵan materıaldyń bar ekenin aıtty. Sóıtsem, gazet tilshisi Zattybekten suhbat alyp, óleńniń avtoryn suraıdy. Meni Zattybek tappaǵanyn, al aqynnyń habarlaspaǵanyn aıtady, olar meni nege habarlaspaıdy dep kinálaıdy. Qysta Zattybek habarlasyp, kita­bym­nan alǵan tórt óleńime án jazǵanyn aıtyp, Shymkentte ótetin keshke shaqyrdy. Zattybek bıletti bireý arqyly berip jiberdi. Aıaz bolǵanymen de, jas ánshige qoldaý kórsetpek, jiger bermek nıetpen Shymkentke bardym. Adam kóp jınalypty. Zalǵa kirgennen keıin, quttyqtaý sózim bar ekenin aıttym. Sol kezde ánshimen alǵash ret tanys­tym. Odan keıin de kompozıtor «Kimsiń sen?» degen óleńime án jazyp habarlasty», deıdi aqyn. – Baıannyń «Úmitim» kitaby qoly­ma 2004 jyly tústi. 2006 jyly mamyr aıynda án jaryqqa shyqty da birden taralyp ketti. Biraq, ol kezde men oryndaýshy retin­de tanymal emes edim. О́nerdegi al­ǵashqy tólqujatym bolǵan «Aq marjandy» 2007 jyly jańa jyl qarsańynda «Shanshar» ázil-ospaq teatrynyń konsertinde shyrqap, osy kezde ózim de kórine bastadym. Sol jyly «Jebe» stýdııa­synda ánge shaǵyn ǵana kishkentaı klıp túsirildi. Klıp birden teledıdarlardan tarap ketti, – deıdi ánshi. Zattybek ánderi jurtshylyq júregine tez jetedi. Onyń konsert­terinde halyq sahna aldyn­da, qatarlar arasynda japa-tarmaǵaı bılep te ketedi. Al toılarda ne bo­latynyn ózińiz shamalaı beri­ńiz. Munyń bir syry ánderiniń áýenin­degi áserlilikte, oınaqy yrǵaq­ta desek, negizgi syry adam janyndaǵy eń sáýleli sezimderdi ońaı jattalatyn sózben-aq, tez este qalatyn sózben-aq beıneleı bilýinde der edik. Mysaly, kim bolsa da nemeresin jaqsy kóredi, nemeresinen eshteńe aıamaıdy, sodan da Zattybekke yńyldaı qosylyp otyrady: Saǵan terdi tóger em, Bar nársemdi berer em. Onyń bárin az deseń Jan berýge kóner em. Sen aman bol, nemerem. Mundaı án hıt bolmaǵanda qaıtedi endi?.. «Aqmarjan» ánin gazet saıtyn­daǵy maqala tirkeliminen tyńdap, mátindi oqı alasyzdar. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. http://youtu.be/sdD02nL8HHk