Ermek MARJYQPAEV: Olımpıadadaǵy árbir medal – jastarǵa jańa múmkindik

– Ermek Boranbaıuly, sportshy­larymyzdyń Parıj Olımpıadasynda enshilegen júldeleri qutty bolsyn! Dúbirli dodaǵa attanar kezde ulttyq quramaǵa qandaı mindet júkteldi ári sol mindet qanshalyqty oryndaldy?

– Kóp rahmet. Aldymen Qazaq elin Parıj Olımpıadasynda ulttyq quramamyz oljalaǵan júldelermen quttyqtaımyn. Sena boıynda ótken aýqymdy sporttyq is-sharada enshimizge altyn da, kúmis te, qola da buıyrdy. Bul – tutas elge ortaq qýanysh, mereıli már­tebe dep bilemin. Sport – eldi uıystyratyn, bereke-birlikke shaqyratyn erekshe sala. Fransııada buǵan taǵy bir márte kózimiz jetti. Qyz-jigitterimiz Otanynan jyraqta júrse de, jankúıer qaýymnyń qoldaýyn sezinip, qýat aldy, rýhtandy. Barsha sportshylar men jattyqtyrýshylardyń, jalpy sport qoǵamdastyǵynyń atynan Qazaq halqyna aıryqsha alǵysymdy bildiremin.

Memleket basshysynyń Olımpıadaǵa attan­ǵan sportshylarymyzǵa kórset­ken demeýi olarǵa erekshe dem berip, alǵa jeteledi. El Prezıdenti olım­pıadashylarǵa úlken senim artty, júlde alǵan qyz-jigitterdi arnaıy quttyqtap, ózge atletterdi de qanat­tandyryp otyrdy.

О́zderińiz biletindeı, Parıj Olım­pıadasyna 25 sport túrinen 92 lısenzııa jeńip aldyq. Barlyǵy 78 sportshy el namysyn qorǵady. 25 sport túriniń beseýinen júlde buıyrdy. Ulttyq qurama 1 altyn, 3 kúmis jáne 3 qola medal oljalady. Jalpykomandalyq esepte 43-orynǵa turaqtadyq. Buǵan deıingi Olımpıadada ıelengen oryndy 40 satyǵa jaqsarttyq. Júlde alǵan jahan elderiniń bel ortasyna jaıǵastyq.

Tokıo Olımpıadasymen salystyr­ǵanda nátıjemiz jaqsy. Ilgerileý bar. Qalaı desek te, bul – fakt. Tórt jyl burynǵy Olımpııa oıyndarynda altyn men kúmis múlde buıyrmaǵan edi. Osy joly sol bir olqylyqtyń orny tolǵandaı boldy. Sol sebepti ulttyq quramanyń qazirgi nátıjesin tym táýir dep te, quldyraý dep te aıtpaımyn, orta deńgeıdegi jaqsy kórsetkish dep sanaımyn. Iá, dzıýdo, gımnastıka, grek-rım kúresi, nysana kózdeý sekildi jankúıer qaýym júlde dámete qoımaǵan sport túrlerinen medal buıyrdy. Bul – otandyq sporttyń bolashaǵy bar ekenin kórsetetin mańyzdy faktor. Dál qazir sporttyq gımnastıka men grek-rım kúresinen enshilegen qos kúmistiń salmaǵy altynnan da artyq bolyp tur.

– Jankúıer qaýym boksshylarǵa úlken senim artty. Biraq eki bylǵary qolǵap sheberi ǵana júldege ilikti. Otandyq boksqa úlken reforma kerek dep oılamaısyz ba?

– Moıyndaý kerek, Parıjde boksshylarymyz sátsiz óner kórsetti. Olar osymen eki Olımpıadadan altyn medalsiz oralyp otyr. Bul el boksynda úlken problema bar ekenin kórsetedi. Ári mundaı quldyraý keshe nemese búgin bastalǵan joq. Bul – ondaǵan jyl boıy jalǵasyp kele jatqan dúnıe. О́zińiz aıtqandaı, boksqa úlken reforma kerek jáne ony tap qazir bastaý mańyzdy. Jankúıerlerdiń de janaıqaıyn sezip, túsinip otyrmyz. О́ıtkeni otandastarymyz úshin boks birinshi nómirli sport sanalady.

Parıj Olımpıadasynda boksshy­lardyń jekpe-jegin kórdim. Shynyn aıtý kerek, sportshylardyń fızıkalyq daıyndyǵyna kóńilim tolmady. Alǵashqy eki raýndta belsendi bolǵanymen, úshinshi kezeńde tym sylbyr judyryqtas­ty. Bul taktıkalyq daıyndyq­tyń, psıho­logııalyq ázirliktiń álsizdigin kórsetedi.

Tóreshiler tarapynan da qysym jasalǵandaı boldy. 63,5 kıloda sharshy alańǵa shyqqan Muhamedsabyr Bazarbaıuly men 92 kıloǵa deıingi salmaqta óner kórsetken Aıbek Oralbaı jekpe-jekte jeńildi degenge sený qıyn. Tóreshiler eki otandasymyzdyń jeńisin «urlap alǵandaı» kórindi. Sol sebepti Qazaqstannyń Ulttyq Olımpıada komı­teti tóreshilerdiń ústinen shaǵym túsirdi. Árıne, jekpe-jektiń nátıjesine esh­qan­daı áseri bolmasa da, mundaı qadam­­nyń jasalǵany oryndy dep sanaımyz.

Osy jolǵy Olımpıada boksqa degen «táýeldilikten» qutylý kerek ekenin kórsetti. Áıtpese, biz Olımpııa oıyndaryna boksshylar men aýyr atletterdiń ónerimen ǵana baǵa berýge úırenip aldyq. Qazir bokstyń Olımpıadadaǵy taǵdyry da qyl ústinde tur. Boks tóńireginde únemi daý-damaı oryn alady. Parıjden keıin Qazaqstan boks federasııasy transformasııa jolyna túskenin jurtshylyq kórip-bilip otyr. О́zgerister bolyp jatyr. Federasııa basshylyǵy jaýapkershilikti óz moınyna alyp, kemshiliktermen jumys isteýge kiristi. Ulttyq Olımpıada komıtetin basqaryp otyrǵan dańqty boks­shy Gennadıı Golovkın de jumysty jahandyq deńgeıde júıelep, retteýge, úılestirýge yqpal ete alady. Eger kelesi olımpıadalyq sıkl­de baǵdarlamadan syzylyp qalmasa, elimizdiń bokstaǵy nátıjeni jaqsartýǵa tolyq múmkindigi bolady.

– Tennısshilerimizdiń de jolyna úmitpen qaraǵan edik. Biraq quramanyń eki birdeı kóshbasshysy dál Olımpıadanyń aldynda jarys jolyna shyqpaı qaldy. Qalǵandary alǵashqy aınalymnan ári aspady. Jankúıerlerdiń deni «olar muny qasaqana istedi» dep sanaıdy. Sizdiń pikirińiz qandaı?

– Olar mundaı qadamǵa qasaqana bardy degenge senbeımin. Elena Rybakına densaýlyǵyna baılanysty jarysqa kele almady. Iýlııa Pýtınseva jaraqatyna baılanysty kortqa shyqpady. Sport bolǵan soń, mundaı jaǵdaı bolyp turady. Oǵan túsinistikpen qaraý kerek. Árıne, Parıj Olımpıadasynyń aldynda tennısshilerimizden júlde kúttik. Olar Fransııada da Qazaq elin qýantady dep sendik. О́kinishke qaraı, olaı bolmady.

– Parıj Olımpıadasynda jergi­likti sportshylar tuǵyrdan kórindi. Al Qazaqstan azamattyǵyn alǵan shetel­dikter senimdi aqtamady. Legıo­ner­lerge ıek artqan qanshalyqty durys?

– Birinshiden, sportshylardyń basqa bir eldiń azamattyǵyn alyp, bolashaq ómirin sol memleketpen baılanystyryp, sol eldiń týynyń astynda óner kórsetýi – álemde qalyptasqan tájirıbe. Al Qazaqstan – sol álemniń bir bólshegi. Sondyqtan mundaı tájirıbeniń bizdiń elde de qoldanylýy – qalypty dúnıe. Ekinshiden, azamattyq alǵan sheteldik sportshylardy árdaıym syn sadaǵyna ala berýdiń qajeti joq dep oılaımyn. Men olardy aqtap alǵym kelip otyrǵan joq. Bul sporttyq qaǵıda turǵysynan durys emes. Máselen, ulttyq quramaǵa iline almaǵan otandastarymyz da ózge memleketterdiń atynan synǵa túsip júr. Shetelderde jumys istep jatqan jattyqtyrýshylarymyz da az emes. Bul – olardyń tańdaýy jáne oǵan qurmetpen qaraýymyz kerek. Mysaly, keshe ǵana Parıj Olımpıadasynda Týnıs qura­masy qazaq mamany Esbol Sultanovtyń kómegimen óz tarıhynda tuńǵysh ret bir altyn, bir qola júlde ıelendi. Biz otandasymyzdyń dál osyndaı jetistikke sebepker bolǵanyna qýanyshtymyz.

Iá, túrli sebeppen qatarymyzdy tolyqtyryp jatatyn sheteldik sportshylar álemdik arenalarda Qazaqstannyń týyn kókte jelbirete berse eken deımiz. Biraq sportta baq pen babyń qatar shappasa, taǵy qıyn. Shynyn aıtaıyn, Parıjde baq synaǵan, ózińiz aıtqandaı, legıonerlerdiń ónerine kóńilim tolǵan joq. Jeńil atletter Deızı Djepkemeı men Nora Djerýto júldeniń aýlyna mańaılaı almady. Erkin kúres sheberi Iýsýp Batyrmýrzaev alǵashqy beldesýinde-aq jeńildi. Tennısshiler birinshi aınalymnan árige aspady. Trıatlonshy Ekaterına Shabalına jarysty aıaqtaı almaı, orta jolda toqtady. Demek federasııalar ulttyq quramany jasaqtarda tyńǵylyqty jumys júrgizýi kerek.

Baıqaǵan bolsańyzdar, biz legıoner­lerdi jappaı tartý tájirıbesinen alys­taı bastadyq. Jergilikti sportshylarǵa zor senim artylyp otyr. Bul olımpıa­dalyq sport túrleri boıynsha elimizde myqty mektepter qalyptasa bastaǵanyn kórsetedi.

– Jankúıerler altyn jáne jalpy júlde sany boıynsha Qazaqstan quramasynyń irgemizdegi О́zbekstannan qalyp qoıǵanyn synǵa alyp jatyr. Buǵan ne deısiz?

– Kez kelgen otanshyl qazaq sekildi meniń de baýyrlas elderge, kórshiles memleketterge bir búıregim buryp turady. Olardyń jetistigine qýanyp, jeńilisine kúıinemiz. Boksshylarymyz rıngte, balýandarymyz bozkilemde ǵana bir-birine qarsylas. Al odan tys jerde bir-birimen dos, syılas, baýyr. Parıjde kópshilik osyǵan taǵy bir márte kýá boldy ǵoı dep oılaımyn. Sebebi Olımpıada jekpe-jekterin tamashalaýǵa kelgen ózbek jankúıerleri týystyq týyn kóterip, bizdiń sportshylarǵa da qoldaý kórsetip jatty. Qyrǵyz jankúıerleriniń qazaq balýandaryn qalaı qoldaǵanyn kózimiz kórdi. Bizdiń jankúıerler de baýyrlas elderdiń sportshylaryna dem berip otyrdy. Biz Fransııaǵa О́zbekstan quramasymen jarysý úshin barǵan joqpyz. Jarysqymyz kelse, óz-ózimizben jarysaıyq. Buǵan deıingi nátıjelerdi jaqsartaıyq. Jetis­tik pen kemshilikti de osyǵan qarap baǵa­laǵan oryndy. Áıtpese áleýmettik jeli­ge qarasaq, Parıjge Qazaqstan men О́zbek­stannan basqa eshbir memleket barmaǵan sekildi. Mysaly, Shveısarııa (48-oryn), Argentına (52-oryn), Túrkııa (64-oryn), Úndistan (71-oryn) sekildi ekonomıkasy myqty, hal­qy kóp alpaýyt memleketter jalpykomandalyq esepte bizden keıin ornalasqan. Sony nege aıtpaımyz? Solarmen nege salystyrmaımyz?

– Degenmen О́zbekstannyń bokstan bir emes, bes altyn medal ıelenýiniń syry nede dep oılaısyz?

– Esterińizde bolsa, 2012 jylǵy London Olımpıadasynda bizdiń qurama 3 altyn, 1 kúmis jáne 6 qola júlde oljalap, jalpy esepte 25-orynnan kórindi. Al О́zbekstan úsh medalmen 48-orynǵa turaqtady. Atalǵan dodadan keıin kórshi memleket úlken sportta keshendi sharalar qabyldady. О́zbek sportshylaryn jetistikke jetkizgen sol sharalardyń birqataryn atap óteıin.

Birinshiden, Rıo Olımpıadasynan keıin ońtústiktegi kórshimiz quramany da­ıyndaý úshin sheteldik jattyqtyrýshylar men konsýltanttardy shaqyra bastady. Biz bul tájirıbeni bıyl ǵana qolǵa aldyq. Iá, buryn da biren-saran sheteldik maman kelip jumys istegen. Biraq ol júıeli, jos­parly jumys bolǵan joq.

Ekinshiden, О́zbekstan London Olımpıadasynan keıin ǵylymı top qurdy. Bul degenimiz – ulttyq quramanyń daıyndyǵyna ınnovasııalyq sheshimderdi, ǵylymı-ádistemelik tehnologııalardy paıdalaný, medısınalyq jumysty jetildirý. Biz bul jumysty Parıj Olım­pıadasynyń aldynda ǵana bastadyq. О́zbekstanda sport boıynsha birneshe ýnıversıtet pen ǵylymı ınstıtýttar bar. Dzıýdo akademııasy quryldy. Bahodır Jalolovtyń boks mektebi jumys isteıdi. Ári bulardyń barlyǵy О́zbekstannyń Sport mınıstrligine qaraıdy.

Úshinshiden, Qazaqstan sporttyń 180 túrin damytyp otyr. Onyń 59-y – olımpıadalyq sport túri. Al О́zbekstan 17 olımpıadalyq sport túrine ǵana basymdyq beredi. Qalǵany básekelestik ortada damıdy. Bul – álemdik tájirıbe. Biz de osyǵan kele jatyrmyz. Zańǵa tıisti ózgerister men túzetýler engizilý ústinde.

Tórtinshiden, halyqaralyq federa­sııa­larǵa ókildik etý, halyqaralyq sport­tyq birlestikterge memleket ókilderin qostyrý jumysyn da О́zbekstan erte bas­tady. Olardyń birqatar jetekshi mamany búginde túrli halyqaralyq federasııa men qaýymdastyqqa múshe bolyp otyr. Bizdegi bul baǵyttaǵy jumys báseńdeý. Shamamyz kelgenshe óz adamdarymyzdy halyqaralyq uıymdardyń qataryna qosýǵa tıispiz. Bul da mańyzdy faktor sanalady.

– Parıj Olımpıadasynan ne túıdińiz? Otandyq sportta alda qandaı ózgerister bolýy múmkin?

– Boks pen tennıs týraly oıymdy joǵaryda aıttym. Dzıýdoshylarǵa dán rızamyz. Eldos Smetov Parıjge attanarda el senimin aqtaımyn dep ýáde berdi. Sol sózinde turdy. Ǵusman Qyrǵyzbaev ta Fransııaǵa tekten-tek kelmegenin dáleldedi. Mergenderimiz Aleksandra Le men Islam Sátpaev ta úmitti aqtady. Gımnast Narıman Qurbanovtyń kúmisi kúlli elge qýanysh syılady. Boksshylar Nurbek Oralbaı men Nazym Qyzaıbaıǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Grek-rım kúresiniń ókili Demeý Jadyraev jankúıerlerdiń qýanyshyn eseledi.

Ashyǵyn aıtaıyqshy, Parıj Olım­pıadasynda óte joǵary nátıjege qol jetkizemiz degen úmit azdaý boldy. О́ıtkeni 2023 jyldyń qazan aıynda Qytaıdyń Hanchjoý qalasynda Azıada uıymdastyryldy. Onda bizdiń qurama jaqsy óner kórsete almady. Parıjge barǵan sportshylardyń basym bóligi – dál osy Azıadada baq synaǵandar. Olardyń daıyndyq deńgeıi Hanchjoýdaǵy dodada belgili bolǵan. Al 7-8 aıdyń ishinde jaǵdaıdy durystaı qoıý óte qıyn edi. Sondyqtan shyǵar AQSh-tyń Sports Illustrated degen saıty Qazaqstan quramasy Parıjden altynsyz oralady dep boljam jasady. Boljam jasaýshylardyń deni bizdiń quramanyń shynaıy jaǵdaıyn búkpesiz baǵalap, asa bir joǵary nátıje alaryna senbedi. Soǵan qaramastan biz altyndy da, kúmis pen qolany da oljaladyq.

Aldaǵy kúnderi Olımpıada qorytyn­dysy boıynsha alqa otyrysyn ótkizemiz. Ár federasııamen jeke-jeke kezdesýler uıymdastyrylady. Naqty sheshimder qabyldanady. Sportqa degen kózqarasty ózgertý mańyzdy. Aıtalyq, medaldar kóp úlestiriletin júzý men jeńil atletıkany jańasha damytý qajet. Qazir bala­lardyń atalǵan eki sport túrine degen qyzyǵýshylyǵy joǵary. Sony du­rys arnaǵa baǵyttaı túskenimiz abzal. Parıjde ústel tennısinen Kırıll Gera­sı­menko, quzǵa órmeleýshi Ámir Maı­muratov, breıkıngten Ámir Zákirov múm­kin­dikteriniń óte joǵary ekenin baı­qatty. Sondyqtan olımpıadalyq sport túr­lerin barynsha ártaraptandyrý kerek. Kúres pen boksqa ıek artyp otyra bere­tin ýaqyt áldeqashan ótti. Basqa sport túrlerine de basymdyq berilýi qajet. Máselen, Parıjde Halyqaralyq basketbol federasııasynyń (FIBA) bas hatshysy Andreas Zagklıspen kezdestim. Onymen elimizde 3h3 formatyndaǵy basketboldy damytý týraly oı bólistik. Menińshe, bizdiń elge áli dendep ene qoımaǵan dál osyndaı sport túrlerin de baıqap kórgen durys sekildi.

Parıj Olımpıadasy halyqaralyq uıym­darmen baılanys ornatý turǵysy­nan tıimdi boldy. «Birikken kúres álemi» halyqaralyq federasııasynyń prezı­denti Nenad Lalovıchpen, Halyqaralyq dzıýdo federasııasynyń prezıdenti Marıýs Vızermen, Búkilálemdik taekvondo federasııasynyń prezıdenti Cho Chjonvonmen jáne basqa da laýazym­dy tulǵalarmen kezdesip, pikir almas­tyq. Birlese jumys isteý joldaryn pysyqtadyq.

Qazir otandyq sportta úlken ózgeris oryn alyp jatyr. Bul ózgeris byltyrǵy Azıadadan keıin bastalǵan. Atap aıtqan­da, bul – bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný, sybaılas jemqorlyq táýekelderin barynsha tómendetý, sport federasııalaryna reforma júrgizý. Qolǵa alynǵan jumystar aldaǵy ýaqytta óz jemisin beredi dep senemin.

Taǵy bir aıtarym, sport – birinshi kezekte saıys. Sondyqtan sportshylarymyzǵa jeńiste de, jeńiliste de demeý bolaıyq. Olımpıadada enshilegen árbir medal – jas jetkinshekter úshin jańa baǵdar, jańa stımýl. Sonyń ıgiligi úzilmeıtin kúnge jeteıik.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»