Bizdiń aýyl tartylǵan teńiz jaǵasynda. Bir kezderi ataǵy dúrildegen irgeli sharýashylyq bolǵan desedi. Bolsa bolǵan shyǵar, oǵan daý aıtý qıyn. Al qazirgi tirlikterine qaradaı-qarap qarnyń ashady. Ishtegi kúńkil ǵoı... Esti kisi týǵan jerin qııanatqa qııa ma? Teńizdiń «tiri» kezindegi berekeden búginde tutamdaı belgi qalmaǵan. Balyq óńdeıtin shaǵyn zaýyttyń kúnge kúıgen qamys qabyrǵalary sonadaıdan yrsıyp-yrsıyp kózge qorash kórinedi. Tóbedegi órlik bórenelerin bireýler urlap áketken. Qora soqsaq ta nemiz ketedi degen shyǵar.
Bir ǵajaby, aradan sonsha jyl zymyrap ótse de, sol tustan áli kúnge deıin tuzǵa pisken balyqtyń tátti ıisi muryn jarady. Syrtyna shyp-shyp maıy shyqqan qaıazdy talasa-tarmasa jegen qaıran kúnder eske túsedi. Aptasyna birer márte aýdan ortalyǵymen qatynap turǵan on eki adamdyq «AN-2»-ni kimniń ushyrmaı qoıǵany beımálim... Já, balyq zaýyty isten shyqqanymen, el atajurttan údire kóshpesten, tabıǵattyń qatal minezimen taıtalasyp, sol orynda áli otyr. Iаǵnı aralda qalǵandaı aýyldyń úlken jermen qarym-qatynasy pyshaq keskendeı úzilse, keleshegi ne bolmaq? Bul suraqqa kimderdiń jaýap bererin bilmeımin. Biletinim, biz sekildi ómirdiń ashy-tushysyn endi ǵana tata bastaǵan jas bórilerge qıyn-aq. Bóriler deıtinim – keshege deıin teńizdiń asaý tolqyndarymen alysyp ósken urpaq boıyndaǵy bula kúsh babynda-tyn, jańalyqty kórýge, jaqsylyqty qolymen ustaýǵa qushtar-dy.
Poıyz týraly túsinigimiz tipti kisi kúlerlik. Poıyzǵa alǵash ret Almatyǵa oqýǵa attanarda otyrǵanbyz. Sodan beri júrdek poıyzdyń janǵa jaıly raqatyn da birshama sezinip úlgerdik-aý. Dese de sol poıyzǵa tyrnaq iliktirýdiń ózi aqyrzaman. Aýyldan artynyp-tartynyp, aýdan ortalyǵyna kelesiń. Kelesiń jáne kútesiń. Araldyń, ne Qazalynyń ústinen ótetin jolaýshylar poıyzyna jaz mezgilinde bılet tabý azaptyń-azaby. Oqýǵa túsip, jazdyń sońyna taman oqý bastalmaı Almatyǵa jetip alǵysy keletin jasóspirimderdiń qarasy qaraqurym.
Vokzal bastyǵy, kassır degenińizdiń tanaýy aspanda, jerdegilerdiń tóbelerine záý bıikten qaraıdy. Kezek kútkenderdiń arasyna tumsyq batpaıdy. Sony bilgen soń Qazalyǵa eki-úsh kúndi alǵa salyp kelemiz. Vokzalǵa baramyz, keri qaıtamyz. «Erteń kel» ábden eńseni ezedi. Kútpeske amal qansha. Búgingideı uzynnan uzaq sozylǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tasjoly atymen joq. Áıtpese, poıyzǵa telmirmeı, avtobýsqa otyryp-aq júre bermeımiz be? Jumsaq oryn jambasyńdy tese me? Vokzaldan basyń salbyrap, Qazalydaǵy Táńirbergen kókemniń úıine qaıta kelemiz. Kókem – tynymsyz adam. Jasynyń seksenge taıaǵanyna qaramaı óte jyldam, jıyrmadaǵy jigitteı júris-turysyna kóz ilespeıdi. Dymnan-dymsyz qarap otyrý – ol kisi úshin úlken aıyp. Tirligi joqtardy qylmyskerlerdiń qataryna qosady. Atshaptyrym aýlasynan alaqandaı bos jer tabylmaıdy. Qaýyn-qarbyzdy bylaı qoıǵanda, neshe túrli qyzyldy-jasyldy jemister kózdiń jaýyn alady. Jońyshqany eki márte orady. Kúndelikti ýaq malynan aýysqanyn esek arbasyna tıep alady da, bazarǵa aparyp satady. Úlken qyzmetterdiń qulaǵyn ustaǵan uly men kelini áldeneden namystanǵandaı, kórshi-kólemnen qýystanǵandaı ákesine áldeneshe eskertý jasaǵan-dy. Aqsaqal ondaı eskertpeni qulaǵynyń syrtymen tyńdaıdy: «О́zimniń mańdaı terim, eshkimnen urlap-jyrlap alǵanym joq, ne istesem de ózim bilem!» dep odan ármen qyńyraıady.
Táńirbergen kókem saýat jaǵynan da anaý-mynaýǵa des bermeıdi. Qurandy sýdyratyp túpnusqadan oqıdy, gazet-jýrnaldaryńdy shemishkeshe shaǵady. Bir kezderi teńiz jaǵalap, balyqshy bolǵandyǵy jáne bar. Kónebógendi jıi-jıi esine alady. Jastyq shaǵy sonda ótken. Uly teńizdiń túbi tartylatyndyǵyn erte sezgen tárizdi, sosyn aǵaıyndaryn saǵalap Qazalyǵa kóship kelgen. Anamyzdyń aǵasy. Kıim kıisi, ózin-ózi ustaýy, saqal-murtyn ádemilep aınaǵa qarap qyratyny kóp jurtty tańǵaldyrady. Tipti qustyń qaýyrsynynan qıyp jasaǵan tis shuqyǵyshyna deıin ózgeshe.
Jıyn-terin kóterilgen, kúz habary sezile bastaǵan shaq. Ol kisi úshin ómirdiń kóp bóligi áli alda. Keler kóktemge deıin jerdiń qyrtysyn aýdaryp, topyraqty bir «demaldyryp» alǵan abzal. Poıyzǵa bılet tabylmaǵanyna ol kisi de, biz de kináli emespiz. Qarap jatý qaıda? О́zi aýlanyń bir buryshynda atpa shyǵyrdyń ár jer-ár jerin jóndep, jamap jatady. Tyq-tyq. Balǵanyń tóske urǵylaǵan daýsy tynymsyz. Jaılap janyna jaqyndaısyń.
– Erteńge deıin qolyń bos pa?
– Bos.
– Endeshe sen jassyń ǵoı, myna jerdi aýdaryp tasta. Saǵan arnap, esekke soqa jegip qoıdym.
Qolǵa yńǵaıly soqa. Aýdaratyn jer kólemi aıtarlyqtaı kózge kóp kórinbeıdi. Poıyzǵa bılet tabylǵansha bul ne táıiri? Boıǵa qan taraǵany paıda. Onyń ústine qarııaǵa qolǵabys. Esekti qamshylap aýlanyń ana basy men myna basyn eki-úsh márte aınalyp shyǵamyn. Syrdyń saz topyraǵy sý tıgende zymystan bop qatyp qalatyny ejelden belgili. Eki qarym tala ma, álde jerdiń sonshalyq qattylyǵy ma, soqanyń tisi topyraqqa batpaı sýmań etip shyǵa keledi. Qulǵa da jan kerek. Kishkene aıaldap, aıaq sýytyp alǵanǵa ne jetsin? Búgin bárin tyndyryp tastaý mindet emes shyǵar, erteń de kún bar. Soqanyń shoshańdap topyraq betine shyǵa keletindigin baıqaı ma, baıqamaı ma bilmeımin. Sirá, «qarasam basym pálege qalar, odan bir adym bolsa da, alǵa jyljyǵany olja» deıtin bolar.
Bir qaýymnan soń: – Kóke, azdap demalaıyq, – deımin shydamym taýsylyp. Ol kisi úndemeıdi, estimegendeı árneni tyqyldatyp otyra beredi. Taǵy da bir aınalam: –Kóke, demalaıyq. Únsizdik. Aqyrynda eki qarymnyń aýyrǵany sonshalyq, kótertpeýge aınaldy.
– Kóke, demalaıyq.
– Ne deısiń?
– Demalaıyq...
Kókem ornynan sozbalaqtana turyp, maǵan qaraı júzin burdy: – Beri, beri jaqynda.
Bir nárse aıtatyn shyǵar dep oıladym.
– Seni Almatyda úlken oqýǵa tústi deıdi.
– Iá. «Úlken oqýdyń bul araǵa qajeti ne?»
– Dese de oı-órisiń, oılaý qabiletiń dittegen jerden shyqpapty, qalqam.
Ne jazyp qalǵandyǵymdy qaıdam.
– Qudaıǵa nege kúpir bolasyń?
– Túsinbedim.
– Onyń túsinbeıtin nesi bar? Osy turǵanda Qudaıǵa til tıgizip tursyń.
– Qalaı?
– Qalaı ekendigin túsindireıin. Árıne, men seni oqytatyn úlken muǵalim emespin. Meniki qarapaıym túsinik. Sen menen demalys suraısyń... Qulaǵym qaǵys estimese solaı ǵoı.
– Solaı.
– Al men saǵan qalaı demalys beremin? Qudaı saǵan demalsyn dep eki tanaý berdi. Eki tanaýyńmen demal da júre ber. Myna jalǵan dúnıede saǵan munan artyq eshkim de demalys bere almaıdy. Al sen Qudaıdyń bul keńshiligine qanaǵattanbaı, taǵy menen demalys suraısyń. Munyń jaramaıdy, quldyǵym! Taǵy eskertemin, munan bylaı eshkimnen demalys surama!
Bireý tóbemnen muzdaı sý quıyp jibergendeı, kishkene aryq boıyna jalp etip otyra kettim. Oıym san-saqqa júgirdi. Taýyp aıtylǵan jáne tok soqqandaı tula boıyńdy dir etkizgen ataly sózge qulaq qoımasqa sharań qaısy? Aýyl-úıdiń arasynan alys uzap shyqpasa da, darııa-kóńil, ómir kórgen darqan minezdi danagóı qarttarym-aı! Osy ósıetti áli kúnge deıin jadymnan shyǵarǵan emespin. Jastyǵyna qaraımaı shaý tartyp, bolar-bolmas aldynan aýyrlaý kedergiler kezikse sharshap, shaldyǵyp qalatyndarǵa sabaq bolsyn dep Táńirbergen kókemniń osy áńgimesin únemi aıtyp júremin. Qandaı tabylǵan tujyrym! Arasyna syna qaǵa almaısyń. Sirá, kóp pendeniń qolynan kelmeıtin ári yńǵaıyn keltirip aıta almaıtyn sheberlik degeniń osy bolar. Aıtary joq, «ondyqqa» tıgen oqshaý oı!..
Qýanysh JIENBAI,
jazýshy