Elimizde keden júıesi men ınternet-saýda salasynda iri ózgerister júrip jatyr. Sonyń biri – úderisterdi tolyq sıfrlandyrýǵa arnalǵan KEDEN atty jańa aqparattyq júıe. Ol qazirgi qoldanylyp júrgen «Astana – 1» platformasynyń ornyn basýǵa tıis. Ekinshi, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elektrondyq saýda erejelerin ózgertti. Osynyń bári syrtqy saýdany jeńildetýdi maqsat etedi. Biraq kásipkerler jańa júıeler daıyndyqsyz iske qosylsa, júk rásimdeýde kidirister týyndap, bızneske qosymsha shyǵyn ákelýi múmkin dep alańdap otyr.
Ásirese bıznes ókilderi alańdaýly. Olardyń pikirinshe, keıbir servısterdiń turaqsyz jumys isteýi deklarasııa berý úderisin qıyndatyp jiberedi. Sóıtip, júktiń shekarada nemese ýaqytsha saqtaý qoımalarynda turyp qalýyna sebep bolýy kádik. Tez buzylatyn ónimderdi ımporttaıtyn kompanııa ókili, keden brokeri Erke Jumanova mundaı jaǵdaılar bızneske óte qaýipti ekenin aıtady.
«Tez buzylatyn taýarlarǵa ýaqyt – mańyzdy faktor. Mundaı ónimder úshin ár mınýt, tipti ár sekýnd mańyzdy. Eger kedendik rásimdeý ýaqytynda júrgizilmese, kásiporyndar úlken shyǵynǵa ushyraıdy. Sondyqtan jańa júıeni tolyq iske qospas buryn onyń naqty jumys jaǵdaıynda qalaı jumys isteıtinin tekserý qajet. Júıe úlken júktemege tótep bere alatynyna kóz jetkizý kerek. Sonymen qatar tez buzylatyn taýarlarǵa erekshe nazar aýdarý artyqtyq etpeıdi. Kásipkerler men keden arasyndaǵy úderisterdi barynsha jeńildetý mańyzdy», deıdi ol.
Keden salasynda 20 jyl tájirıbesi bar ımport brokeri Sabına Darýshova da jańa júıe engizý kezinde tehnıkalyq turaqtylyq erekshe mańyzdy ekenin aıtady.
«Bizde júıe jumys istemeı qalǵan jaǵdaılar boldy. Mundaı kezde syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysatyn kásipkerler taýarlaryn rásimdeı almaı qalady. Sonyń saldarynan bıznes shyǵynǵa ushyraıdy. Keıbir jaǵdaıda aqparattyq júıelerdegi tehnıkalyq aqaýlar saldarynan kásipkerler birneshe kún boıy kedendik deklarasııa tapsyra almaı qalǵan. Al bul júk tasymalynyń toqtaýyna, qoımalarda turyp qalýyna jáne aıyppuldarǵa ákeledi», deıdi ol.
Jalpy, kedendik aqparattyq júıelerdiń turaqty jumysy el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser eteri anyq. Sebebi ımporttyq taýarlardyń edáýir bóligi dál osy keden arqyly ótedi. Eger júıede uzaq ýaqyt aqaý bolsa, bul jetkizý tizbegine áser etip, taýarlar keshigip, baǵa sharyqtaı túsedi. Sondyqtan da bul saladaǵy kez kelgen ózgeris aldyn ala daıyndyq jasalǵannan keıin ǵana engizilýi kerek. Al keıingi kezderi keden salasy kózge kóp túsip ketti. О́zgerister kóp.
Sonyń ishine Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta elektrondyq saýda erejeleri kiredi. Ony da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Bul bastama alǵash ret 2020–2021 jyldary ınternet-saýdany zańdastyrý ıdeıasy retinde kóterilgen. Qazir bul úderis transshekaralyq saýdany retteıtin tolyqqandy halyqaralyq quqyqtyq ekojúıe qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Qazir EAEO quramyndaǵy 5 memleket elektrondyq saýda týraly jańa kelisimdi aıaqtaý kezeńinde tur. Bolashaqta osy qujat transshekaralyq ınternet-saýdany barynsha ashyq ári túsinikti etýge tıis. Elimiz kelissózderge belsendi qatysyp keledi. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń málimetinshe, kelisim jobasyn talqylaý barysynda otandyq bızneske jaǵdaıdy nasharlatýy múmkin normalardyń 12-15%-y qaıta qaralǵan.
Mysaly, bastapqyda kelisim jobasynda «birtutas naryq» uǵymyn engizý usynylǵan. Biraq otandyq sarapshylar men «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy bul termınge qarsy shyqqan. Onyń ornyna «ózara elektrondyq saýda» degen uǵymdy qoldaný usynylǵan. Bul sheshim ulttyq múddeni qorǵaý ári naryqtyń qazirgi jaǵdaıyn eskerý maqsatynda qabyldanǵan.
«Biz saýdany qoldaımyz. Biraq naryq jetkilikti deńgeıde básekege qabiletti bolǵanǵa deıin syrttan qatań retteý engizýge bolmaıdy. Qazir elimizdegi elektrondyq saýda naryǵy negizinen tutynýshy rólinde. Iаǵnı otandastarymyz sheteldik platformalardan kóbirek satyp alady, al bizdiń platformalar basqa elderdiń naryǵyna áli tolyq shyǵa qoıǵan joq. Sondyqtan ortaq qatań standarttardy birden engizý otandyq platformalardy iri oıynshylarmen teń emes jaǵdaıǵa qoıýy múmkin», deıdi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy.
Ras, qazir otandyq marketpleıster negizinen ishki naryqta jumys isteıdi. Reseı nemese Belarýs turǵyndary bizdiń platformalardan sırek satyp alady. Sarapshylar osy jańa kelisim tolyq iske qosylǵan kezde jaǵdaı ózgerýi múmkin dep otyr.
«Eń kóp talqylanyp jatqan máselelerdiń biri – shetelden jeke tapsyryspen keletin taýarlardyń qaýipsizdigin baqylaý. 2025 jyly 11 jeltoqsanda ótken Úkimetaralyq keńes osy máseleni retteý týraly tapsyrma bergen. Soǵan sáıkes 2026 jyldyń sońyna deıin taýarlardyń qaýipsizdigin rastaýdyń jańa erejeleri engizilýge tıis. Jańa júıe boıynsha kóptegen taýarǵa jeńildetilgen habarlama tártibi engiziledi. Bul jaǵdaıda sheteldik satýshy nemese óndirýshi taýardyń qaýipsizdigi týraly deklarasııany ózi rásimdeı alady. Mundaı taýarlardy EAEO zerthanalarynda mindetti túrde tekserýdiń qajeti bolmaıdy. Deklarasııa marketpleıs operatory arqyly taýardyń sıpattamasynda jarııalanady», dep túsindirdi ulttyq kásipkerler palatasynyń ókilderi.
Bul qujatta taýardyń EAEO tehnıkalyq reglamentterine ǵana emes, halyqaralyq standarttarǵa nemese jóneltýshi eldiń normalaryna sáıkes keletini kórsetilýi yqtımal. Al adam densaýlyǵyna qaýip tóndirýi múmkin «osal» sanattaǵy taýarlarǵa tolyq sáıkestik tekserýi mindetti túrde júrgiziledi.
Taǵy bir mańyzdy ózgeris – elektrondyq saýda operatorlary ınstıtýtynyń engizilýi. Bul normalar EAEO «Keden» kodeksinde bekitiledi. Elimiz bul hattamany 2025 jyly 4 qazanda ratıfıkattaǵan. Jańa júıe aıasynda halyqaralyq ınternet-sálemdemelerdi jetkizý, arnaıy qoımalarda saqtaý men keden organdarymen ózara áreket etý mindeti kásibı operatorlarǵa júkteledi. Bul operatorlar memleket aldynda tolyq jaýap beredi jáne azamattardy artyq bıýro- kratııadan bosatýǵa tıis. Sonymen birge satyp alýshylardyń tańdaýy saqtalady, olar taýardy operator arqyly nemese óz betinshe rásimdeı alady.
Ulttyq kásipkerler palatasynyń málimetinshe, bul ózgerister EAEO-nyń barlyq memleketteri tıisti hattamany ratıfıkasııalaǵan jaǵdaıda 2026 jylǵy shildede kúshine enedi.
Sonymen qatar elimizde ınternet-saýdaǵa qatysty taǵy bir mańyzdy ereje jumys isteıdi. 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap elde «Google salyǵy» engizilgen. Bul salyq sheteldik ınternet-kompanııalardy elimizdegi onlaın-satylymdar kezinde qosylǵan qun salyǵyn tóleýge mindetteıdi. 2026 jyldan bastap bul salyqty qoldaný sharttary naqtyraq anyqtaldy. Eger satyp alýshy elimizde tursa, tólem otandyq bank nemese elektrondyq ámııan arqyly jasalsa nemese satyp alýshynyń IP-mekenjaıy men telefon kody +7 – bizge tıesili bolsa, sheteldik platforma elimizge salyq tóleıdi. Degenmen ıntegrasııalyq úderiste áli de birqatar qıyndyq bar. Mysaly, 2025 jyldyń sońynda Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi kedendik hattamany ratıfıkattaý týraly buryn jiberilgen notany keri qaıtarǵan. Bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alańynda keıbir tehnıkalyq máseleler boıynsha talqylaý áli jalǵasyp jatqanyn kórsetedi.
Al UKP-nyń pikirinshe, keden men elektrondyq saýda júıesiniń sıfrlanýy halyqaralyq saýdanyń jańa kezeńin bildiredi. Biraq mundaı reformalardyń tabysty bolýy, eń aldymen, júıelerdiń tehnıkalyq turaqtylyǵyna, retteýdiń teńgerimdi bolýyna, bızneske qolaıly jaǵdaıdyń jasalýyna baılanysty. Jańa júıeler tolyq daıyn kúıinde iske qosylsa, olar syrtqy saýdany jeńildetedi. Al eger júıelerde aqaýlar bolsa, sıfrlandyrý bızneske kedergi keltirýi múmkin.