Bıylǵy egin bitik shyqty. Jer emgen dıqandardyń baǵamdaýynsha, keıbir berekeli alqaptardan buryn-sońdy bolyp kórmegen ónim alynýy ábden múmkin. Áıtse de kókten berip, jerden ıgen bıylǵy jyly jaýyn-shashyn kóp bolyp tur.
Aýa raıyn boljaıtyn bıýronyń málimetine qaraǵanda, óńirde kóktem men jazda ylǵal qalypty mólsherden eki ese kóp túsip, sharýanyń qolyn baılaǵan. Ásirese kóktemgi egis mol jaýynnyń saldarynan kesheýildetip aıaqtaldy. Kesh egilgen daqyl kesh pisedi. Mamandardyń aıtýynsha, kóktemgi egis shamamen jıyrma kún keshikkendikten, qyrkúıek aıynyń jıyrmasyna qaraı qaýyzdaǵy dán pispek. Dál qazir aýyl sharýashylyǵy qurylymdary tas-túıin ázir. Átteń, tynymsyz jaýǵan jaýyn qol baılap tur. Demek qońyr kúzdiń árbir ashyq sátin qalt jibermeı, az ǵana kúnde el yryzdyǵyn ysyrapsyz jınap alý kerek.
«Bul oraıda memleket tarapynan jasalyp otyrǵan qamqorlyq týraly aıtpaýǵa bolmaıdy, – deıdi «Qaraózek» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Nartaı Ysqaqov. – Dıqandar qýatty tehnıkaǵa ıe bolyp jatyr. Bul egin oraǵyn ýaqytynda aıaqtaýǵa múmkindik týǵyzady. Bıylǵy egin oraǵyndaǵy mańyzdy másele – ylǵaldy astyqty keptirý. Uıymdasqan úlken sharýashylyqtarda keptirý quraldary bar. Olarǵa jeńildetilgen janar-jaǵarmaı da bólindi. Kómek astyq qabyldaý oryndary qyzmet aqysyn kótermeý úshin jasalyp otyr. Áıtse de qazirgi baǵa sharýalardy alańdatyp otyr. Máselen, bir tonna bıdaıdy keptirý shamamen 600–700 teńge turady eken deıik, osy baǵa qaıdan quralyp otyr. Jaǵatyn janar-jaǵarmaıy, jumysshylardyń eńbekaqysy, tóleıtin salyǵy, qosalqy bólshekteri tárizdi shyǵyn shyǵatyny belgili. Biraq oblystyń astyq qabyldaý núktelerindegi baǵa birdeı emes. Qazir dıqandar qalaı bolǵan kúnde de, jerge óngendi jerde qaldyrmaı, ylǵaldy bolsa da bastyryp, qambaǵa ótkizgendi durys sanaıdy. Tekke shirip ketkennen sińirgen eńbegine oraı tabys tapqandy qolaıly kóredi emes pe? Suranys bolǵannan keıin baǵanyń da ósetini belgili. Burnaǵy jyldardaǵy tájirıbege súıenip taldaý jasaıtyn bolsaq, bir «KamAZ» qorabyndaǵy bıdaıdy ylǵaldylyǵyn bir-eki paıyzǵa ósirse, sharýa kem degende 30–40 myń teńgesin joǵaltady eken. Bul ádildik emes qoı. Demek osy máseleni jan-jaqty taldap, astyq qabyldaý oryndaryna talap qoıý kerek».
Aldyn ala jasalǵan taldaýǵa qaraǵanda bıyl 5,4 mln gektar alqapqa dándi daqyl sińirgen aqmolalyq dıqandardyń alqabyndaǵy qara jerdiń betine kóktep shyqqan daqyldyń 3 mln gektary maýsym aıynyń 4-i men 20-sy aralyǵynda sebilgen. Al 1,7 mln gektary tipti ýaqytty ótkizip baryp egilgen. Esil, Atbasar, Aqkól aýdandary maýsym aıynyń orta shenine deıin kóktemgi dala jumystaryn júrgizgen. Mine, osydan baryp dándi daqyldardyń pisip-jetilýi kesheýildep jatyr. Bul úshin árıne, eshkimdi kinálaýǵa bolmaıdy, tabıǵattyń synaǵy.
Eginniń bitik ósýine eginshilik mádenıetin jetildirýmen qatar, mıneraldy tyńaıtqysh arqyly topyraq quramyn jaqsartý da septigin tıgizip otyr. Ylǵal jetkilikti. Egistik alqaptardyń 2,4 mln gektaryna 203 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh sińirilgen. Osy jaı gektar berekesin arttyrýǵa áser etti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi otandyq tyńaıtqyshtardy paıdalanýdyń jańa tetigin qoldanýǵa kiristi. Tyńaıtqysh qunynyń 60 paıyzy sýbsıdııa arqyly óteledi de, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary baǵanyń bar bolǵany 40 paıyzyn óteıdi. Dıqandardyń aıtýynsha, bul óte qolaıly ári aýqymdy kómek.
«Búgingi kúni óńirdegi egistik alqaptardyń 4 mln gektary nemese 85 paıyzy óte jaqsy deńgeıde, – deıdi oblystyq Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasy basshysynyń orynbasary Erkesh Álenov. – Qalǵan 0,7 mln gektary nemese 15 paıyzy qanaǵattanarlyq. Bar múmkindikti egin oraǵyna jumyldyryp, yryzdyqty ysyrap etpeı jınap alatyn bolsaq, gektar berekesi 11–12 sentnerden aınalýy ábden múmkin. 2023 jyly dıqandar kúzdiń jaýyndy bolýy sebepti sapasyz astyq jınap, aıta qalarlyqtaı shyǵynǵa ushyraǵan bolatyn. Bıyl sol olqylyqtyń ornyn toltyrýdyń múmkindigi týyp tur».
Egin oraǵyna qapysyz qamdanǵan aqmolalyq dıqandar 8,9 myń astyq jınaıtyn kombaındardy iske qospaq. Osynshama tehnıkanyń 4,8 myń danasy – joǵary ónimdi astyq kombaındary. Astyq tasymaldaýǵa 4,8 myń júk kóligi qatystyrylady. Keı jyldary jan alyp, jan berisken kúzgi naýqan kezinde janar-jaǵarmaıdyń tapshylyǵynan aragidik kemshilik oryn alatyn. Qazir mundaı olqylyq bolyp otyrǵan joq. Dızel otyny janarmaı quıý beketterinde lıtri 290 teńgeden satylyp jatsa, dıqandarǵa ár lıtri 250 teńgeden bosatylǵan. Kóp-kórim kómek.
«Memleket kómegi týraly tarata aıtqanda óńirdegi dıqandar úshin «Keń dala» baǵdarlamasy óte tıimdi bolyp turǵan jaıy bar, – deıdi Nartaı Jumataıuly. – Keshteý berilse de septigi aıta qalarlyq. Nesıeniń alǵashqy jartysyn qarasha aıynda, qalǵanyn aqpan basynda jabýymyz kerek. Buryn 17 paıyz jyldyq ósimmen beriletin. Onyń 10 paıyzyn memleket jabatyn. Keı jyldary qarajat jetpeı, shyrǵalańǵa túsetinbiz. Tıisti qujatty jınaý qansha ýaqytymyzdy alatyn. Qazir 6 paıyzyn sharýa jabady da, qalǵanyn memleket ózi retteıdi. Mundaı tetik Reseıde erteden bar. Osyndaı tıimdiliktiń arqasynda olar aýyl sharýashylyǵyn táp-táýir kóterip aldy. Eger osy mehanızm bizge 10–15 jyl buryn engizilgende, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy birshama jetistikke jetip qalar edi. Taldap aıtaıyq, máselen, bıyl men qosalqy bólshek, ózge de keregimdi alý úshin 130 mln teńge nesıe rásimdedim. Oǵan kepil retinde bir-aq páterimdi qoıdym. Nege olaı? О́ıtkeni kepildi «Damý» qory berip otyr. Osy ýaqytqa deıin sharýalar kepilge qoıar jyljymaıtyn múlik taba almaı qoldary baılanyp kelse, endi aldarynan óte tıimdi sara jol ashylyp otyr.
Kúzgi oraq naýqanyn tıimdi ári sapaly ótkizý úshin óńirdiń ár aýdanynda oblystyq basqarmalar men mekemelerdiń, ózge de jaýapty naýqanǵa qatysty qyzmet salasy ókilderiniń qatysýymen shtab qurylǵan. Qazirgi kúni oraq jumysyn múltiksiz atqarý úshin bar kúsh-qýat jumyldyrylyp jatyr.
Aqmola oblysy