Jýyqta ǵana Ábish Kekilbaıulynyń nemeresi Abyl jazýshy muraǵatynan bir beınejazba jiberipti. Sary dalada jaıaý júrgen bir top zııaly. Ortada – mańdaıy jarqyrap, qolyn sermegen saıyn ár tastyń tarıhyn jatqa soǵyp turǵan abyz Ábish. Tabanynyń astyndaǵy tóbeniń kıesin sezinip, ata-babanyń rýhy qonǵandaı tolǵatady kelip. Sonaý qatpar-qatpar dúnıeniń dúbirinde qalǵan ǵasyrlardan tebirene syr shertedi. Ne degen tolassyz bilim deseńizshi. Dál bir qazǵan saıyn burq-sarq etip bulqyna atqylaıtyn bulaq syndy. Qarymdy qalamger, kórnekti tulǵanyń qandaı beınesi bolsa da oqyrmanǵa ystyq emes pe? Sonaý eski jyldardyń elesinde túsirilgen beınejazbany tarıhtyń monshaq-kózindeı, keshegi kúnnen qalǵan bir belgideı qabyldap, ótken ýaqytqa sapar shektik.
Iá, bul – 2001 jyl eken. Sol kezdegi Memlekettik hatshy abyz Ábishtiń oblystarmen tanysyp, Saıram mańyndaǵy Mártóbege barǵan sapary. Qasynda – sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev, «Egemen Qazaqstan» RG» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov pen óńir jýrnalısteri bar.
Ábishtiń ult tarıhyndaǵy saıası-áleýmettik mańyzy úlken bul meken týraly aıtqan alǵashqy sózi – naǵyz tarıhı baǵa. «Bul jer – qazaq tarıhynyń eń gaýhar tóbesi. Qazaq tarıhynda budan qasıetti jer bolýy múmkin emes», deıdi jazýshy.
Iá, tereńnen tolǵatsaq, arǵy Ábilqaıyr qaıtys bolǵannan keıingi Qazaq handyǵynyń durystap birigýi osy jerde júzege asqan. Qazaqtyń alǵashqy zańdyq-quqyqtyq josparynyń bári osy tóbede jasalǵan.
«Ol kezde Qazaq handyǵynyń quramynda qyrǵyz, qaraqalpaq aǵaıyndar bar. Bul jerde quryltaı ótkizgen eń sońǵy bılikshi – Táýke han. Ol úsh taraptan keletin búkil handardyń basyn biriktirip, qazaqtyń úsh júzine úsh ulys qylyp qonys berip, ár rýǵa entańbany qaıtadan tańbalap, árqaısynyń júretin sýyn, baratyn órisin, kóshi-qonyn – bárin osy tusta belgilegen. Qazaqtar jylyna eki ret quryltaı ótkizgen – bireýin kóktemde, bireýin kúzde. Bas quryltaı osy Mártóbede ótken. Halyqaralyq jaǵdaıdy da osy jerde talqylaǵan. Shyǵysta ol kezde Jońǵar tarapynan úlken qysymshylyqtar bolyp turdy. Soǵan baılanysty jasalatyn hareketterdiń uly jobasy osy jerde kelisilgen. Sondyqtan bul – Mártóbe. Bir jaǵynan qarasań, mártebe – qazaqtyń eń úlken statýsty bıigi», dep baǵalaıdy.
Jońǵarlardyń ýaqytsha Jetisý aýmaǵyn ózine qaratýyna baılanysty eń sońǵy qazaqtyń basyna kún týǵan – osy Saıramnyń alynýy bolǵanyn da bilemiz. О́ıtkeni Saıramnyń alynýynda da jońǵarlar qazaqtyń kóshpeli mal sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaıyn paıdalanǵan.
«Qazaqtardyń úlken saıası birligine nuqsan keltirý úshin osynda turatyn baıyrǵy saıramdyqtardyń aqsúıek tuqymdarynyń árqaısynan 60 úıden amanat alǵan. Saıram qalasyndaǵy barlyq kásipkerlerdi, óner adamdaryn qul qylyp aıdap áketip, Shyǵys Túrkistanda ózderiniń Saıram degen qalasyn saldy. Mine, sóıtip osy Saıramnyń ýaqytsha taptalyp qalýyna baılanysty qazaq bılikshileri quryltaılaryn endi Mártóbede emes, Orta Shyrshyqtyń boıyndaǵy Kúltóbede ótkizgen. Qazir ol tóbe joq – maqta salyndy, keńistikterdiń astynda qalyp qoıdy. Sol kezderde máslıhat oryndarynyń bir jerden bir jerge kóshýiniń barysynda 1711 jyly Qaraqum sezi Qaraqumda ótti. Odan keıingi 1726 jyly eń sońǵy úlken quryltaı Orbasyda ótti. Sonda bul jerdi shyn mánindegi qazaqtyń tarıhı birinshi parlamentiniń orny dep túsinýge bolady», deıdi Ábish Kekilbaıuly.
О́ńir tilshisiniń «Ábish aǵa, ısi qazaq úshin qasıetti jer sanalatyn Mártóbeni keler urpaqqa mura etip qaldyrý turǵysyndaǵy oıyńyz qandaı?» degen suraǵyna da salmaqty jaýap beredi. Tipti, búgingi kúnde de ózekti máseleniń sheshimin aıtyp turǵandaı.
«Mura etip qaldyrýdyń eń úlken joly – tarıhty jamamaý kerek. Tarıhqa jóndeý jaraspaıdy. Qazir biz sál nárse bolsa, tarıhty ásemdeýge kirisemiz. Ol bizdi tarıhtan alastatady. Menińshe, osy tarıhı landshafty saqtaý kerek, Myna qalǵan tóbege eshteńe qospaý kerek. Osy qalpynda saqtap, jan-jaǵyna keletin jol salyp, alysyraq áńgime quratyn jerler salý kerek. Jyl saıyn osy jerde urpaqtardyń basqosýy ma, álde zııalylardyń basqosýy, aqsaqaldardyń tárbıe, zaman barysy jóninde aqyldasýyna laıyqty jıyndar ótkizip turý kerek. Burynǵy eki kezeń sııaqty eki kezeńde kelip, pátýa, halyqtyń óziniń pátýasy, úkimet aralasar-aralaspas, bılik alysý, saıasattandandyrylǵan máslıhat emes, qazaqtyń tárbıesi, qazaq balasynyń keleshegi, kásipke úırený, myna zamanda neden tartynýymyz kerek, neden bezinýimiz kerek, nege úırenýimiz kerek degen pátýany osyndaı jerde júrgizse, durysyraq bolar edi dep esepteımin», deıdi abyz qalamger.
Iá, osydan jıyrma jyl buryn aıtylǵan Ábishtiń aıtýly sózin («Tarıhty jamamaý kerek») osy qoǵamda da qaıta eske alatyn, jadyda jattap, baǵyt qylyp ustaıtyn sátter kezdesip jatady. Átteń...
Jalpy, Mártóbe mekeni qalamger Ábishke tańsyq emes. Jazýshy tarıhı taqyrypty «Eleń-alań», «Úrker» romandarynda qaýzaǵan. «Buryn úsh júzdiń dastarqany birge jaıylyp, qamshysy qatar jatar mundaı jıyndar Saıram shaharynyń kók jelkesindegi Mártóbede ótýshi edi» dep jazady («Úrker»). Úsh júzdiń máslıhaty jaıynda hám aınalasyndaǵy tarıhı oqıǵalardy sheber óre otyryp, romannyń jeti betine tarqata sýretteıdi.
Memlekettik hatshymen birge saparlas bolǵan Saýytbek Abdrahmanov «Abyz Ábish» kitabynda da osy «Úrkerdegi» Mártóbe jıynynyń sán-saltanatyn jazady.
«Osynda bári bar – eldigimiz de, birligimiz de, tarıhymyz da, dástúrimiz de, ónerimiz de, estetıkamyz da, etnografııamyz da, mentalıtetimiz de... Al qarańyz: «Osynaý irgesi ajyramas úsh baýyr taýdyń tý syrttarynda úsh baýyr el jatar-dy.
Mártóbedegi jıynǵa Alataýdyń qoınaý-qoınaýynan saýlaı tógilip, topan sýdaı qaptap ulan-asyr Uly júz toby keler-di. Qarataýdy teriskeı aınalyp, sonaý Torǵaı men Ertis arasyndaǵy salqyn belder men saýmal kólderdi saırandaı kóshken joıqyn orda – ormandaı qalyń Orta júzdiń qara qurym toby qaptaǵaılar-dy. Qarataýdy kúngeı aınalyp jylqysy Jaıyq pen Jemge, túıesi Joıqyndarııa men Soıqandarııaǵa, aqtyly qoıy Elek pen Yrǵyzǵa qaptaı jaıylyp, dalıyp jatqan kıizdeı tutas Kishi júzdiń óńmeńdegen ójet qoly batýǵa bet alǵan qyp-qyzyl kún astynan quıyndatyp quıǵyta qular-dy. Shartaraptan qyzyldy-jasyl kósh kóriner-di. Kóshtiń bári Mártóbe mańynyń maısasyn baspaı, bastaryn alystan irker-di. Bir jaǵy sonaý Qoshqar ata boıy, bir jaǵy mynaý Saıram sý, aldy anaý Qazyqurt, jaǵalaı jazyqqa alqadaı tizilip aq jumyrtqa aýyldar qonar-dy». Pah, shirkin deseńizshi! Netken sýret, netken til, týǵan halqyna, onyń ómir saltyna, ádet-ǵurpyna, eldigimizge degen netken perzenttik mahabbat! Birlik apofeozy ǵoı bul! Osyndaı halyqtyń perzenti bolǵanyń úshin qalaı ǵana maqtanbassyń, elińniń eldigin osyndaı súıispenshilikpen sýretteıtin, osyndaı tilmen tógildirip túsiretin qalamgermen zamandas bolǵanyń úshin taǵdyryńa qalaı ǵana táýbe etpessiń?» deıdi avtor.
Iá, jazýshy ne jazsa da zerttep, tanyp, tereńinen qaýzap, túbinen qazyp jazsa kerek. Ábish romanynda Mártóbeni mysalǵa keltirer joldar jeterlik. Tutas shyǵarmanyń ózi sheberlik pen tarıhı oqıǵalarmen qatar órilip otyrady. Beınejazbadaǵy Ábishtiń sonshalyq tógilip sóıleýiniń bir syry da osynda shyǵar.
Sonaý 2000 jyldary Ońtústik óńirde qyzmet istegen ádebıettanýshy Qulbek Ergóbek Mártóbeniń qalaı jańǵyryp, tarıhı orynǵa aınalǵanyn eske aldy.
«Mártóbeni bárimiz aýyzdan-aýyzǵa taralǵan ańyz-áńgimeler arqyly bildik. Biraq, tap Ábishteı bilmeıdi ekenbiz. Ábish óziniń «Eleń-alań», «Úrker» romanynda osy Mártóbe jaıynda jazǵan birsypyra málimeti bar. Ábishtiń jady sumdyq bolatyn. Sol 2001 jyly Ońtústikke arnaıy saparmen kelgen kezde ol bir ǵana másele kóterdi – Mártóbeni tarıhı orynǵa aınaldyryp, jańǵyrtý. Sóıtip sol jyldary Mártóbe elimizdiń rámizdik sıpattaǵy jıyndaryn ótkizýge jaraıtyn qara orynǵa aınaldy. Ashylýyna Ábish Kekilbaıuly arnaıy keldi. Mártebeli sóz sóılep, telegeı-teńiz tolqyp turyp, qaıdaǵy-jaıdaǵy tarıhty qozǵap, qazaqtyń tarıhynyń ózi sherli tarıh qoı, sony botadaı bozdatyp aıtqany bar. О́shkenimiz qaıta tirilgendeı máre-sáre bolǵan edik», deıdi Qulbek Ergóbek.
Búginde Mártóbe – sol Mártóbe. Sol tóbe, sol dala. Ábish Keıilbaıuly aıtqandaı, aıtarlyqtaı ózgeris engizilmegen. Sol kúıin saqtap tur. Tek qazir Shymkent qalasy, Qarataý aýdanyna qaraıdy. Qorshalǵan qaraý alańy bar (oǵan satymen shyǵady), onda tóbeniń tarıhy jazylǵan taqtaısha qoıylǵan. Syrtynda avtoturaq pen qol jýatyn jeri de qarastyrylǵan.
Endi resmılikten ada ulttyń búgini men bolashaǵyna qatysty pátýaly jıyndar ótkizilip tursa, Ábish Kekilbaıulynyń bir amanatyn oryndaǵan bolar edik.