Altaıdyń mańy mol mura

Altaı ólkesi ejelden túrli sharýashylyq júıelerdi, tehno­lo­gııalyq, dúnıetanymdyq-fılo­so­fııalyq ıdeıalardy qalyp­tas­tyrý ortalyǵy, mádenı-ta­rıhı baılanystar aımaǵy bol­ǵa­ny málim. Sondyqtan ótken ǵasyr­lar­daǵy oqıǵalardyń kóptegen materıaldandyrylǵan izderi osy kúnge deıin saqtalǵan. Tarıhı mu­ralarymen aty shyqqan aımaqtyń arheologııalyq áleýeti zor.

Ulttyń mádenı murasyn zerdeleý maqsatynda 2016 jyldan bastap atalǵan óńirde «Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy arheolo­gııa salasyndaǵy ǵylymı-zert­teý jumystaryn damytý baǵdar­lamasy» tabysty iske asyrylyp kele jatyr. Sondaı-aq elimizdiń arheologııalyq ǵylymynyń damýyna jańa serpin berip, tyń ja­ńalyq qosyp jatqanyn da aıta keteıik.

Ǵylymı-zertteý arheolo­gııa­lyq jumystardyń qorytyn­dy­lary jyl saıyn «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» konferensııasynda usynylady. Jalpy, Uly dala kóshpelileriniń mate­rıaldyq-rýhanı jáne máde­nı muralarynyń biregeı eskert­kish­teriniń ashylýy – Qazaqstannyń ejelgi tarıhyn jáne Eýrazııanyń irgeles aımaqtaryn qaıta tiriltý úshin zor mańyzǵa ıe ekeni sóz­siz. Jyl saıyn ótkiziletin ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa­sy halyqaralyq ǵylymı qoǵam­das­tyqty jáne qoǵamnyń keń aýqy­myn aımaqtyń arheologııalyq áleýetimen tanystyrý maqsatyn kózdeıdi. Al ǵalymdar men zert­teý­shiler halyqaralyq ǵylymı qo­ǵamdastyqty birneshe jylǵy nátıjeli isimen moıyndatýǵa kúsh salyp jatyr.

Sonymen, bıylǵy konferensııa jumysynda ǵalymdar: «Sońǵy qazba jumystarynyń nátıjelerin ǵylymı aınalymǵa engizý kerek», degen málimdeme jasady. Sol arqyly aımaqtyń arheologııalyq áleýetin tereńirek zertteýge múmkindik týady.

Oıyqtary bar asyqtar

Alqaly jıynǵa Shyǵys Qazaq­stan oblysy ákiminiń oryn­ba­sa­­ry Erbol Nurǵalıev, Ult­tyq mý­zeı dırektorynyń mindetin atqarý­shy Aı­bek ­Sy­dy­qov, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komı­teti Mýzeı isi jáne mate­rıal­dyq emes mádenı mura basqar­masy basshysy Gúlzeınep Pazy­lova, Memleket tarıhy ınstıtýty­nyń dırektorynyń orynbasary, professor Búrkitbaı Aıaǵan, elimizdiń jáne shetelderden – Túrkııa, О́zbekstan, Reseı men Ázerbaıjan, Germanııadan kelgen arheolog-ǵalymdar qatysty.

Konferensııaǵa moderator­lyq etken tarıh ǵylymdarynyń dok­­tory, professor Zeınolla Samashev bastaǵan arheologter sońǵy qazba jumystardyń nátı­jesin ortaǵa salyp, qory­tyn­dylady. Ekspedı­sııa quramy ­ 37 ma­mannan turady. Konfe­ren­sııa­da jeti sheteldik ǵalym baıan­dama  ­jasap, ǵylymı negizderimen bólisti.

Aýqymdy is-shara barysynda sóz alǵan Shyǵys Qazaqstan obly­sy ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev bıyl konferensııa­nyń Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna oraı arnaıy Astana qalasynda ótkizilip jatqanyn atap ótti. Son­daı-aq elimizdegi jetekshi arheo­logterge úlken alǵys aıtty.

№ 1 uńǵymany tazalaý kezindegi tas balǵany tabý kezeńi

«Shyǵys Qazaqstan – elimizdiń rýhanı-mádenı ortalyqtarynyń biri. Baǵa jetpes tarıhı, mádenı, tabıǵı mura­ny zertteý, saqtaý, nasıhattaý – bul biz­diń patrıottyq paryzy­myz. Baǵdarlama aıasynda eli­miz­diń jetekshi arheologteri – tarıh ǵylymdary­nyń doktorlary, professorlar Zeı­nolla Samashev pen mar­qum Ábdesh Tóleýbaev jańa jańalyqtar ashýǵa múmkindik aldy. Arheologııalyq zertteýlerdiń qo­rytyndysy bo­ıynsha segiz jyl ishinde mura­jaı qorlary 28 myń baǵa jetpes arte­faktimen tolyqtyryldy, olar bizdiń óńirdiń ǵana emes, búkil eldiń maqtanyshyn týǵyzdy. Sal­tanatty-jerleý kostıýmderiniń ­7 tarıhı rekonstrýksııasy oryn­daldy», dedi Erbol Nurǵalıev.

Sondaı-aq ol Altaıdyń ma­ńaıy áli kóp zerttele qoımaǵa­nyn­ aıtty.

Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrligi Mádenıet komıteti Mý­zeı isi jáne materıaldyq emes mádenı mura basqarmasy basshysy Gúlzeınep Pazylova atalǵan jıynnyń tarıhı mańyzdylyǵyna toqtalyp, mınıstrdiń quttyqtaý hatyn oqydy.

Professor Zeınolla Sama­shev­tiń aıtýynsha, elimiz arheologııasy sońǵy 5-10 jylda qarqyndy túrde damyp keledi.

«Damyp kele jatqan baǵyt – pánaralyq zertteý. Sonyń ishin­de paleogenetıkalyq zertteýler. Bizdiń arheologııa jalpy ta­rıhqa erekshe úlken úlesin qo­syp, jańa bir satyǵa kóterdi. Arheologııalyq deńgeıde zertteýler damyp jatyr», deıdi ǵalym.

Al arheolog Joldasbek ­Qur­­­man­­­qu­lo­vtyń aıtýynsha, Al­taı­­­dyń­ qoı­­naýynda qundy jádi­ger kóp.

«Elimizdiń ómirinde mańyzy zor oty­ryq­shylyq, taý-ken isi­ne qa­tys­ty birqatar saýalǵa jaýap tapqymyz keldi. Sonyń bir  nátıjesi – Aqbaýyr  keshenin­degi qazba jumystary. Tarıhı mekennen jıyrmadan astam qo­nys tabyldy. Saqtardyń ón­diris oryndary men egistik alqap­taryn zerttedik. Aýqymdy arheo­lo­gııalyq eńbekter eki tomdyq kitap­qa júk  boldy. Buǵan deıin de bir­neshe  márte  konferensııa uıym­dastyrdyq, biraq bul is-shara tikeleı Shyǵys Qazaqstan oblysyna baǵyttaldy», deıdi ǵalym.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aqan Ońǵaruly el arheo­logııa­synyń aldynda turǵan min­det – bú­­ginge deıin jınalǵan bar­lyq mu­rany, bilimdi júıeleý dep esepteıdi.

«Sońǵy úsh jyldyń ishinde Tas dáýirinen bastap orta ǵa­syrǵa deıin barlyq kezeń boıyn­sha sabaqtastyqty damytý maq­satynda arnaıy top quryldy. Búgingi tańda Qazaqstan tarıhy degen úlken eńbek jazylyp jat­qanyn bilesizder. Birinshi tomda Tas dáýirinen bastap besin­shi ǵasyrǵa deıingi el tarıhynda bolǵan tarıhı-mádenı oqıǵalar qamtylǵan. Orta ǵasyrdaǵy ar­heologııa – qazaq tarıhyndaǵy ­erekshe paraq. Bul – memlekettilik­tiń damýy men jańa qazaq halqy­nyń qalyptasýynyń joly. Sońǵy bes jylda Qazaqstan arheologııasynda kóptegen ashylýlar boldy. Pánaralyq jumystar atqarylyp jatyr», deıdi ol.

Sondaı-aq konferensııa ba­rysynda fılosofııa ǵylym­da­ry­­­nyń doktory, Editepe ýnı­versıteti­niń professory, túr­kııa­lyq ǵalym Ahmet Tashaǵyldyń «Qytaı derekkózderi boıyn­sha ejel­gi túrki tarıhy» atty baıan­damasy erekshe talqyǵa tústi. Jıynǵa moderatorlyq etken Zeı­nolla Samashev ár taqyryp­tyń mańyzdylyǵyna toqta­lyp, ǵylymı negizdi, tereń taldaý­larmen jazylǵandyǵyn atap ótti.

Alqaly jıyn plenarlyq jáne taqyryptyq-seksııalyq oty­rystarǵa jalǵasyp, zertteý jumystary jan-jaqty talqy­landy.