Petropavl qalasynda «Sarap» taldaý klýby AES týraly jalpyulttyq referendýmnyń negizgi máselelerine arnalǵan kezdesý ótkizdi.
«Biz qazir AES salý máselesi jóninde belsendi pikir almasýdamyz. Men azamattardyń tolyq bilikti aqparat alýymen qatar ózderin alańdatqan suraqtarǵa jaýap alaryna senimdimin», dedi oblys ákiminiń orynbasary Júsip Jumaǵulov.
Kún tártibindegi áńgime negizinen AES-tiń elimizge qajettiligi, ekologııalyq táýekelder, atom energııasyn beıbit maqsatqa paıdalaný keleshegi tóńireginde órbidi.
«Basty maqsatymyz – halyq referendýmda daýys bergende túrli kóńil kúıge berilmeı, arnaýly mamandardyń tujyrymy negizinde sheshim qabyldaýyna jaǵdaı jasaý. Sondyqtan arnaýly mamandardy ákelip, atomnyń beıbit maqsatqa qyzmet etýiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýge tyrysyp otyrmyz. Biz azamattyq qoǵam ınstıtýty retinde osy jumysty qolǵa aldyq. Onyń ústine beıtarap alań retinde halyqtyń túrli pikirin tyńdaǵymyz keledi», dedi qoǵamdyq úrdisterdi zertteý ortalyǵynyń basshysy Rızzat Tasym.
«Ulttyq ıadrolyq ortalyq» dırektorynyń orynbasary Erbolat Qoıanbaev pen osy ortalyq ǴZI bas ınjeneriniń orynbasary Denıs Zarva sııaqty bilikti mamandar jınalǵandarǵa atom energetıkasynyń mańyzy, ony qoldaný qaýipsizdigi týraly aıtyp berdi.
«Qoǵamda atom energııasyn qoldanýdyń qaýpi týraly laqaptyń beleń alǵany ras. Belsendi azamattardyń bári mundaıda Chernobyl men Fýkýsıma atom reaktorlarynyń jarylǵanyn mysalǵa keltiredi. Ol II býyn reaktorlar bolatyn. Qazir Qazaqstanǵa AES salynatyn bolsa III jáne III+ reaktorlar qoldanylady. Bulardyń qaýipsizdigi joǵary jáne apatty jaǵdaı bola qalǵannyń ózinde avtomatty túrde toqtatylyp, reaktor 72 saǵatta salqyndatylady. Atom reaktoryn qoldaný ıdeıasy búgin týyp otyrǵan joq. Qazirdiń ózinde Kýrchatovta 2 zertteý reaktory jumys isteıdi. Sonyń birinshisi ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan beri eshqandaı apatsyz jumys jasap tur. Atomdy qoldanǵanda shyǵarylatyn ıadrolyq qaldyqtan da qaýip joq. Olardy qaýipsiz saqtaýdyń tehnologııasy tabylǵan. Qaldyqtardy saqtaıtyn arnaıy oryndar jabdyqtalǵan. Aıta ketetin jaıt, atom energetıkasynyń qaldyqtary basqa energetıka kózderi qaldyǵynan áldeqaıda az. AES turǵyzýǵa qarsy alańdatatyn taǵy bir kúmán – salany ıgerýde bizde bilikti maman joq degen qorqynysh. Alaıda elimizde atomdy júıeli túrde zertteıtin ǵylymı ortalyqtar bar. Tipti reaktorlyq qaýipsizdik salasynda qazaq ǵylymynyń deńgeıi joǵary dep aıtýǵa bolady. Eger olaı bolmasa halyqaralyq deńgeıde tanylǵan ıadrolyq mekemeler men reaktorlyq tehnologııalardy damytyp jatqan elder bizdiń «Ulttyq ıadrolyq ortalyqpen» jumys istemes edi. Kýrchatov qalasynda ornalasqan ortalyq barlyq reaktorlyq tehnologııany shyǵaratyn eldermen jumys isteıdi. Atap aıtqanda, Japonııanyń atom agenttigimen birlesip bolashaqta qoldanylatyn IV býyndaǵy reaktorlyq otynnyń qaýipsizdik máselesin zerttep jatyr. Sondaı-aq fransııalyq «Astrid» reaktorynyń qaýipsizdigin tekserý jumystary júrgizilýde», dedi Erbolat Qoıanbaev.
Sonymen qatar ol Kýrchatovtaǵy ıadrolyq ortalyqta 300 adamnyń eńbek etetinin, al Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń reaktorynda 200-deı adam qyzmet istep júrgenin aıtty.
«Árıne, tehnologııaǵa táýeldilik bar ekeni ras, biraq mamandar sany jetkilikti bolady dep oılaımyn. AES salynyp jatqan ýaqytta da júzdegen maman daıarlanady. Biz ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan beri Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetpen kelisimshartqa otyrdyq. Onda atom salasynyń mamandaryn daıarlaıtyn arnaıy kafedra qurylyp, fakýltet ashylǵan. Ondaǵy mamandar «tehnıkalyq fızıka», «ıadrolyq fızıka» degen ataýmen daıarlanady. Kýrchatov qalasynda fılıaly bar. Shyǵys Qazaqstandaǵy eki ýnıversıtettiń kafedrasy da Kýrchatovtyń ózinde jumys isteıdi. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń aldyńǵy qatarly QazUÝ men EUÝ sııaqty ýnıversıtetterinde de osy salanyń arnaıy mamandary daıarlanatyn shyǵar dep oılaımyn», dedi ol.
Maman AES salýǵa úmitti kompanııalardyń halyqaralyq arenada tanylyp, jetik mamandanǵan kásiporyndar ekenin jetkizdi.
«Eger kompanııanyń jumysynan bir kinárat tabylsa, ondaı kompanııanyń ózine syn kelip, oǵan degen senim joıylady. Sondyqtan mundaı kásiporyndar jumysqa barynsha jiti qaraıdy. Onyń ústine olardyń jumysyn baqylaıtyn «avtorlyq qadaǵalaý» degen baqylaý júıesi bar. Ekinshiden, ózimizdiń Atom jáne energetıka komıteti de buǵan atsalysady, qurylysty tolyq qadaǵalaıdy. Úshinshiden, MAGATE sarapshylary da AES salynǵan kezdegi barlyq satyny tekserýge mamandaryn jiberip otyrady. Olar tipti «reaktordy salamyz» degen áńgimeni estı sala, AES salynýy múmkin Balqash pen Kýrchatovty tekserýge kelip, osy jerlerde AES salýǵa bolatynyn aıtqan», dedi Erbolat Qoıanbaev.
Pikiralmasý alańynda «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» ǴZI bas ınjeneriniń orynbasary Denıs Zarva da baıandama jasady. Onyń aıtýyna qaraǵanda, halyqtyń ıadrolyq energııanyń qaýpine alańdaýshylyq bildirýi Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardaby saldarynan týyndap otyr. Biraq ol – beıbit emes, soǵys qarýyn jasaýǵa qoldanylǵan atom. Al beıbit maqsatta ıadrolyq otyndy paıdalanýda bizde tájirıbe az emes.
«Kýrchatovta eki, Almatyda bir, barlyǵy úsh reaktordy beıbit zertteý maqsatynda qoldanyp otyrmyz. Buǵan deıin Aqtaý qalasynda da jyldam neıtrondarmen jumys isteıtin BN-350 ónerkásiptik reaktory qoldanylǵan. Sonymen qatar álemdegi ýran óndirý boıynsha aldyńǵy qatarly elderdiń birimiz. Osylardyń bári bizdiń atom qýatyn beıbit maqsatqa qoldanýymyzǵa múmkindik beredi», dedi.
«Qazir álemde kómirtekti otyn qoldanatyn jylý energııalyq stansalarynda qaýipti qaldyq konsentrasııasy eselep artqan. Muny jurttyń bári biledi. Tipti tazartý júıeleri eń jaqsy jolǵa qoıylǵan stansalardyń ózi qýattylyǵyna qaraı jylyna atmosferaǵa 7-den 120 myń tonna aralyǵynda kúkirt, 2-den 20 myń tonna aralyǵynda azot, júzdegen myń tonna kúl, 3-ten 7 mln tonnaǵa deıin kómirtek gazyn shyǵarady. Osylardyń quramynda adam aǵzasyna zııandy synap, kúshán, kadmıı, qorǵasyn bolady», dedi maman.
Kezdesýge kelgen qatysýshylar AES qurylysyna qarsy emestigin, alaıda osynaý mańyzdy joba kimge senip tapsyrylady degen máselege alańdaıtynyn jetkizdi. «Máselen, reseılik kompanııa sanksııa máselesine baılanysty ımporttyq joǵary tehnologııaly komponentterdi Batys elderinen satyp ala almaıdy. Sondyqtan onyń ornyna sapasyz bir zatty salyp, qaýipti jaǵdaı týǵyza ma dep alańdaımyz», dedi kópshilik. Mundaı pikirlerdi basqa azamattar da aıtyp jatty.
PETROPAVL