XX ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy qazaq zııalylarynyń boıynda elim-jurtym jetilse eken, bilimge sengen zamanda esemiz ketpese eken, halqyna jaqyn ul ósse, qanatyn jazyp qyz ósse deıtin uly maqsat bar edi. Sondaı hannan da qadirli, jany da, ary da, qoly da taza, týra sózdi, otyrǵan orny orman, jas japyraqtarǵa qorǵan Kúlásh apa Qunantaeva edi.
Toqsannyń tórteýinde dúnıeden ozǵan Kúlásh Qunantaıqyzy Qazaqtyń memlekettik Qyzdar pedagogıka ınstıtýtynyń rektory (1968-1984) boldy. Respýblıkadaǵy bilim isiniń uıymdastyrýshysyn 1977 jyldan bastap biletinmin. О́ıtkeni osy jyly qazaq ádebıetiniń klassıgi M.O.Áýezovtiń 80 jyldyq saltanatty jıynyna oraı joǵary oqý oryndary arasynda qazaq tili men ádebıetinen olımpıada uıymdastyrýdy Almaty qalalyq jas ǵalymdar keńesi maǵan júktegen edi. Sonda Kúlásh Qunantaıqyzy ult rýhanııatyna janashyrlyq tanytyp, jan-tánimen qoldady. Ekinshi, sol jyly Qyzdar pedagogıka ınstıtýtynyń qabyldaý emtıhandaryna qatystym. Úshinshi, atalǵan joǵary oqý ornynda joǵary kýrs stýdentterine «Ádebıet teorııasy» páninen dáris oqydym. Sol kezde ınstıtýttaǵy ádebı keshter, ulttyq tárbıe jumysy, stýdent úıirmeleri erekshe jumys isteıtininiń kýágeri boldym. Tipti dekannyń tárbıe jumysy jónindegi orynbasary tártip saqtaý maqsatynda jataqhanada túneıtin edi. Instıtýttyń ǵylymı-pedagogıkalyq, shyǵarmashylyq dárejesi, ıntellektýaldyq mádenıeti, bilim sapasy da joǵary-tuǵyn. Máselen, stýdentterge akademık Zákı Ahmetov, lıngvıst Tóleýtaı Qordabaev pen Seıilbek Isaev, túrkitanýshy Altaı Amanjolov, tarıhshylar Keńes Nurpeıisov pen Kereıhan Amanjolov, Keńes Odaǵynyń batyry Qudaıbergen Suraǵanov, ónertanýshylar О́mirbek Baıdildaev pen Dáýren Ábirovter ustazdyq etetin-di.
1944 jyly Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov qazaq qyzdaryn oqytý úshin joǵary dárejeli oqý ordasyn ashý maqsatynda KSRO-nyń bas hatshysy I.V.Stalınge buıymtaıyn aıtqan kórinedi. Sonda qaharly basshy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erlik kórsetken Keńes Odaǵynyń batyrlary Álııa men Mánshúktiń qaharmandyq rýhyn eskerip, qazaqtyń alys aýdandardaǵy malshy-dıqan qyzdaryna kıimi men as-sýyn tegin berip oqytýdy yjdaǵatpen tapsyrǵan desedi. Osynaý ıgilikti bastama qazaq qyzdarynyń joǵary bilim alýyna úlken septigin tıgizdi. Bul ásirese áý bastan ult múddesin oılaǵan kóshbasshylardyń biregeıi – Kúlásh Qunantaıqyzy rektor bolǵan tusta oqý ornynyń mártebesin asqaqtata tústi.
Akademık Kúlásh Qunantaıqyzy Qyzdar pedagogıka ınstıtýtyn 1952 jyly támamdap, pedagogtik qyzmetke kiristi. Oblystyq, respýblıkalyq komsomol uıymdarynda qyzmet etip, Qazaq KSR Joǵary jáne orta arnaýly bilim mınıstri orynbasary, odan soń ózi túlep ushqan oqý ordasynyń tizginin ustady.
Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Reseı bilim akademııasynyń múshesi Kúlásh Qunantaıqyzy eliniń kemeldenip, kórkeıýine, jas urpaqtyń rýhanı jetilýine, sapaly bilim, sanaly tárbıelenýine berekeli isimen orasan zor eńbek sińirdi. О́miri ónegeli sanatker uly fılosof Platonnyń «Qyzdy tárbıeleı otyryp, ulttyń ıesin tárbıeleımiz» dep aıtqanyndaı, aıtýly ári aıaýly oqý ordasy – Qazaqtyń memlekettik qyzdar pedagogıka ınstıtýtynda úzdiksiz on alty jyl boıy rektorlyq mindetin minsiz de múltiksiz atqardy. Shyn mánisinde, ol osy bilim besiginiń tiregi de, tileýqory da, túletýshisi de, ajar-kórki de bola bildi.
Al ǵalymnyń ǵylymı-pedagogıkalyq zertteýlerin zerdelesek, Qazaqstanda halyqqa bilim berý isiniń tarıhyn sonaý 1917 jyldan bastap 1990 jyldyń aralyǵyn táptishtep baıandaıdy. Oqytý men tárbıeleýdiń áleýmettik-saıası jáne pedagogıkalyq mánin tereń ashyp kórsetedi. Zertteýshi Kúlásh Qunantaıqyzy eńbekterinde kóptegen derek, málimet keltiredi. Ásirese, qyz balalardy oqytýdyń jaı-kúıine erekshe nazar aýdarady. Mysaly, 1945/1946 oqý jylynda Qazaq KSR-inde uzyn sany 24 oqý orny, 15 myńnan asa stýdent bolǵan eken. «Tamshy tasty jarady, Kúshpen emes, kóp tamyp. Adam ǵalym bolady, Kúshpen emes, kóp talyp» deıdi latyn danalyǵy, endeshe Kúlásh Qunantaıqyzynyń ǵylym dúnıesinde iri jetistikke jetýi eńbektiń azabyn shegýdiń, beınetqorlyqtyń arqasy dep aıtýǵa turarlyq.
Kúlásh Qunantaıqyzynyń qaıyrymdy, meıirimdi, izgilik pen bilik ıesi bolýy, negizinen ananyń sútinen. Anasy qııaly ushqyr Zııada Jarbolqyzy (1889-1986) barmaǵy maıysqan maıtalman sheber tiginshi bolǵan. «Oıý oıǵannyń oıy ushqyr» degendeı, sheshen tildi, bala tańdaı aıtysker aqyn eken. Bul pikirimizge:
«Jasymda shyrqaýshy edim ándi baıaý,
Ánimnen shyqpaýshy edi eshbir qaıaý.
Ataqty aqyn bolyp ketpesem de,
О́leńnen emes edim qara jaıaý» –
Iа bolmasa:
«Kindik kesip, kir jýǵan atameken,
Seniń tańyń ózgeshe atady eken.
Seniń kúniń ózgeshe nuryn quıyp,
Seniń beıneń júrekte jatady eken», –
degen lebizi dálel.
Qyzy Kúláshtiń bilim bıigine shyǵandap shyrqaýyna, eli úshin jan aıamaı qaltqysyz qyzmet etýine, shákirt meıirimniń shýaǵyna bólenýine Zııada ananyń aq júregi, asyl tilegi sep bolǵan shyǵar.
Kúlásh Qunantaıqyzynyń qyzmet istegen zamany da, ortasy da erekshe edi ǵoı. Kim-kimniń bolsyn oıynda, kóńilinde, sanasynda halyqtyń kósegesin kógertip, shyqqan kúnmen sharyqtap, batqan kúnmen qalyqtap elimniń ataq-dańqy arta bersin degen bir maqsat bolatyn. Ǵalymnyń ómir joly osynyń dáleli. Eldiń bilim salasynda erekshe iz qaldyrǵan, qazaq qyzdary qaıratkerliginiń úlgisi bolǵan Kúlásh Qunantaıqyzynyń esimi elimen birge jasaı beretini anyq.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor