Qylmystyq kodekstegi qısynsyz bap nemese kıik múıiziniń áýresi

Jalpy alǵanda, Abzal Quspan kıik­ter­diń kóbeıýinen týǵan máse­lelerdiń biri – kıiktiń derıvattary úshin zańsyz, ádiletsiz sottalyp jatqan aýyl azamattarynyń jaǵdaıyn baıandady. Onyń aıtýynsha, kıiktiń derıvattary, ıaǵnı múıizi úshin sottalyp jatqandar – ań atýdy kásip qylǵan kánigi brakonerler nemese osy «kásipti» ıelenip alǵan uıymdasqan qylmystyq toptardyń músheleri emes, qara­paıym aýyl turǵyndary.

«Olardy ádiletsiz sottaldy deýime ózim oqyp, tanysqan júz­den asa sot aktileri naqty dá­lel. Kıikti atpaǵan, biraq onyń múıizin satqan (jınaǵan, saqta­ǵan, tasymaldaǵan) adamdardy qor­shaǵan ortaǵa mıllıondaǵan, tipti mıllıardtaǵan teńgege zalal keltirdi dep jappaı sottaý tájirıbesi 2021 jyldyń tamyz aıynan bastaldy. Oǵan Joǵar­ǵy sottyń sol kezdegi qylmystyq ister jónindegi alqa tóraǵasy bolǵan Abdrashıt Júkenovtiń oblystyq sot basshylaryna jol­daǵan nusqaý haty negiz bo­lyp otyr. Hat Qylmystyq ko­deks­tiń 339-babyn túsindirýge ba­ǵyt­talǵanymen, máni boıynsha tike­leı nusqaý formasynda rásim­delgen», deıdi A.Quspan. 

Al aıdyń-kúnniń amanynda eldiń berekesin alǵan bul hattyń jazylýyna sol kezdegi Bas prokýror Ǵızat Nurdáýletovtiń aqpa­raty alǵyshart bolǵan eken. Kıik­ti atýǵa qatysy joq azamattar bu­ǵan deıin Qylmystyq kodeks­tiń 339-babynyń 1-bóligimen sottalyp kelgen. Endi joǵaryda atalǵan hattyń saldarynan 2021 jyldyń tamyz aıynan bastap, olardyń áreketi sol baptyń 3-bó­ligimen dárejelenetin bolǵan. Iаǵnı sottalýshylardyń moıny­na júzdegen mıllıonnan birne­she mıllıardtaǵan somaǵa deıin aıyppul salynyp, sot naqty bas bostandyǵynan aıyrý úkimin de kesip jiberip jatyr eken.

– Bul jerde men zerdelegen sot aktilerindegi negizgi qatelik, kez kelgen qylmystyq iske qatys­ty qoldanylatyn basty qaǵı­dat – qylmystyq áreketpen odan kelgen zalaldyń arasyndaǵy se­bep-saldarlyq baılanystyń anyq­talmaýy. Barlyq jaǵdaı­da is bir ssenarıımen júredi, kıiktiń múıizderi tabylady, is qozǵalyp, Úkimet tarapynan ­Eko­­logııa mınıstrliginiń ýáki­letti komıteti arqyly kıik­tiń quny shyǵarylady (bir kıik 2,5 mln teńge). Al tergeý organdary men sot azamatty kıikti ól­tirý arqyly tabıǵatqa asa iri mól­sherde zııan keltirgeni úshin sottaıdy. Ol kıiktiń ólý se­be­bi óz ajalynan ba, álde ta­bıǵı apattan boldy ma, basqa qa­rýly adamdar toby atyp óltir­di me, ony tergeýshi de, sot ta anyq­­tap jatpaıdy. Odan basqa, sot sol kıiktiń múıizderin bir tıyn­dyq qunynyń joqtyǵy se­bepti, ıaǵnı qajettiliginiń bolmaýyna baılanysty órteýge úkim shyǵarady. Sottyń da, Úkimet­tiń de áreketterinde zań bylaı tursyn, eshqandaı logıka joq, – dedi depýtat.

Abzal Temirǵalıuly jazǵy parlamenttik kanıkýl kezinde Batys Qazaqstan oblysynda bo­lyp, osy jaǵdaılarmen sot­talǵan azamattardyń týystarymen júzdesken eken. Sondaı-aq óńirdegi advokattar alqasynda jınalys ótkizip, sýdıalarmen de jolyqqan. Sondaǵy biriniń aıtqany – Joǵarǵy sottan kelgen nusqaý hat.

Depýtat Pavlodar qalasyna barǵan saparynda túrmede jazasyn ótep jatqandarmen de kez­desken. Aıtýynsha, ol jerde 58 azamat otyr. Árqaısysynyń moı­nyna úlken kólemdegi aıyp­pul artylǵan. Zań tili­men aıtsaq, zalaldy óndirý júk­tel­gen. Al ol so­many sottalýshy ǵu­my­rynyń so­ńyna deıin ótep úl­ger­meıdi.

– Osynyń saldarynan kóp­tegen otbasy ajyrasyp jatyr. Eń soraqysy, olardyń arasynda ishterinde birde-bir brakoner joq. Esesine, Aýǵan soǵysynda basynan zaqym alyp, júıke aýrýlary saldarynan óz áreketine jaýap bere almaıtyn azamat otyr, – deıdi depýtat.

Osylaısha, aýyldaǵy aǵaıyn­nyń amanatyn jetkizip, arasha surap otyrǵan Abzal Quspan Konstıtýsııaǵa sáıkes barlyq zańnyń múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etetin, eń joǵarǵy qadaǵalaýshy organnyń basshysy retinde Bas prokýror Berik Asylovtyń atyna úsh usynysyn joldap otyr.

Aldymen buǵan deıingi Bas prokýror tarapynan Joǵar­ǵy sotqa joldanǵan aqparatty keri qaıtarýdy surady. Odan keıin Joǵarǵy sottyń oblys­tyq sot tóraǵalaryna joldaǵan 2021 jylǵy tamyzdaǵy nusqaý-hattyń kúshin joıý kerektigin jet­kizdi. Úshinshiden, Qylmys­tyq kodekstiń 339-baby, 3-bóligi­men shyqqan sot Úkimderine taldaý júrgizip, narazylyq berýdi surady.

– Sol arqyly ár sýdıanyń ­isti qaraý barysyndaǵy táýelsiz­digi týraly Konstıtýsııalyq nor­­ma­nyń saqtalýyna, ádiletti sot prak­­tıkasyn qalyptastyrý­ǵa jáne­ zańsyz sottalǵan aza­mat­­tar­dyń Konstıtýsııalyq quqyq­ta­ry­­­nyń saqtalýyna yqpal ete­siz, – deıdi A.Quspan Bas prokýror Berik Asylovqa joldaǵan saýalynda.

Rasynda, depýtat A.Quspan­nyń kóterip otyrǵan máselesi sot salasyn júıelep, reformalaý isinde áli de atqarylar jumys­tyń az emes ekenin kórsetip otyr. Árıne, bizdiń maqsat dál osy bap­pen sottalyp jatqandardy aqtap alý emes. Qansha degenmen jurt múıizde turǵan ne bar deýi múmkin, biraq sol múıizdiń artynda qaptaǵan qalyń kıik bar. Internetti aqtarsańyz, kıik­­­tiń múıizimen ustalyp, sottalyp jatqan azamattar jaıly aqpa­rat tolyp júr. Máselen, 2020 jyly Batys Qazaqstan oblysynda polısııa qyzmetkerleri jeńil avtokólikpen 632 dana kıik múıizin úsh qapshyqqa salyp, alyp kele jatqan adam qolǵa túsi­rip edi. Al osy 632 múıiz úshin 316 kıiktiń oqqa ushqany belgili.

Sondaı-aq 2022 jyly taǵy da sol Batys Qazaqstanda quny ­2,5 mlrd teńge turatyn kıik múıi­zimen ustalǵandar sottaldy. Olar 1 169 kıik múıizin jınap, saqtap, Reseıge ótkizbek bol­ǵan. Ońaı oljany kózdegen aram­za tirlikteri órge baspaı, polı­sııanyń qolyna túsken. Sóı­tip, Oral qalalyq soty­nyń úkimimen biri – 8 jylǵa, ekin­shisi – 7 jylǵa bas bostandyǵynan ­aıyryldy. Bes-alty múıiz bolsa bir jón, myń­dap jınastyryp, ony shetelge satýmen aınalysyp júrgender jóninde áńgime bólek. Al Abzal Quspan aıtqan másele boıynsha biz de jýyq arada Bas prokýra­týra­nyń jaýabyn alyp, bul máse­le­­niń anyq-qanyǵyna jetýge tyry­sa­myz. О́ıtkeni kıiktiń kıesinen ­góri múıiziniń áýresi kóp bolyp ­tur­ǵan syńaıly.

Ǵalymdardyń sana­ǵyn­sha, jer betindegi kıikter­diń ­80 paıy­zy elimizdi meken­deıdi. El­degi bókenderdiń úsh po­pýlıasııasy­nyń eń úlkeni Batys Qazaqstan ­oblysynda shoǵyr­­lanǵan.