Kez kelgen mártebeli jetistiktiń bastaýynda ıdeıa jatady. Bizdiń búgingi keıipkerimiz – «Kelun-Kazpharm» kompanııasynyń atqarýshy dırektory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Mereı Slamulynyń kásibi sondaı ıdeıadan qýat aldy. Ideıa josparǵa, jospar 500 adamdy jumyspen qamtyǵan irgeli zaýytqa aınaldy.
Bıofaktan bastalǵan bıznes
Mereı mamandyǵy bıolog bolǵandyqtan, áý basta bolashaǵyn ǵylymmen baılanystyrdy. QazMý-dyń bıologııa fakýltetiniń magıstratýrasynda bilim alǵan. Dári-dármek naryǵyna qyzyǵatyn bolǵan soń osy taqyrypty zertteý nysanasyna da aınaldyrdy. Arly-berli josylǵan ala dorba dáýiri retinde tarıhta qashalyp qalǵan 90-jyldar kezeńi Mereıdi de bıznes álemine qaraı jeteledi. Ol áýelden qyzyqqan farmasevtıka naryǵyn baǵdar etti.
Keńes dáýirinde óndiris ataýlynyń kóbi aýyr ónerkásipke beıimdeldi de, dári-dármek sekildi naryqtyń bar ekeni de eskerilgen joq. Qazaq dalasynda emdik qasıeti bar shóptiń barlyq túri ósse de, jyl saıyn mıllıardtaǵan dollar dári-dármek ımportyna jumsalady. Elimiz tek qaterli isikti emdeıtin bir ǵana tabletkany 32 mln dollarǵa satyp alady eken. Jalǵyz onkologııalyq dári-dármektiń árbir ampýlasyn AQSh-tan 1 000 dollarǵa ımporttaımyz. Eger sol dárini ózimizde óndirsek, onyń árbir ampýlasy 150 myń teńgeden aınalady. Jıyntyǵynda 28 mln dollardy únemdeýge bolady eken.
Múddelester taýyp, múmkindigin keńeıtti
Jan-jaǵyna qarasa salany menshiktep alǵan monopolııa jetip artylady. Olar sheteldik alpaýyt farmasevtıkalyq kompanııalarmen kelisimshartqa otyryp, naryqqa qajetti dárini vagondap tasyp jatyr. Salany menshiktep alǵan mundaı kóleńkedegi qojaıyndarmen básekege túse almasy anyq edi. Aınalymda mıllıardtaǵan dollar qarjysy bar alpaýyttar jas kásipkerdi alǵashqy jyldary sapamen bolmasa da, baǵamen tunshyqtyryp tastaıtyn. Mundaı naryqtyń esigin ashpaq túgili, terezesinen syǵalap qaraýǵa da múmkindik az. Solaı eken dep eki qoldy bos qoıýdyń taǵy qısyny joq.
Jas kásipker josparyn ózgertip, halyqaralyq quqyqtyq normalarmen qorǵalǵan birlesken kásiporyn qurý qajet dep tapty. Qytaı men Gonkongtan ınvestorlar alyp kelip, elimizdi túgel aralatyp kórsetti. Buryn jınastyryp, basyn qurap úlgergen qolda baryn ózi bastaǵan jobaǵa ınvestısııa retinde quıdy. Qalǵanyn qytaılyq ınvestorlar qarjylandyratyn bolyp sheshildi. О́ndiriletin dárilerdiń tizimi jasalyp, kásiporynnyń naryqtyq quny anyqtaldy. Bizdiń jobalaý ınstıtýttarymyz bir zaýytty salýǵa 5 jyl ýaqyt belgileıdi eken. Biraq mundaı talap ınvestorlardy shalqasynan túsiredi. Olar «quny 50 mln turatyn jobany 5 jyl kútesińder» degen bátýamen kelise almady. Aqyry halyqaralyq zańdarǵa súıenip júrip jobalaý ınstıtýtynyń da kelisimin aldy.
Sóıtip, 2014 jyly Almaty irgesindegi «Kelun-Kazpharm» zaýyty paıdalanýǵa berildi. О́ndiris qurylysyna jalpy somasy 7,5 mlrd teńgeden astam (shamamen 37 500 000 eýro) qarajat salyndy, aýdany 40 000 sharshy metr jer telimi satyp alyndy. Zaýyttyń óndiristik qýattylyǵynyń jalpy aýdany – 19 000 sharshy metr. Qurylys jobalary eýropalyq GMP standarttaryna jáne el zańnamasyna sáıkes ázirlendi.
Pandemııa kezinde paıdasy tıdi
Birinshi jeli – polıpropılendi (PP) oraý bótelkelerindegi ınfýzııalyq eritindilerdi óndirýge arnalsa, ekinshi jeli – shyny, polıpropılen (PR) ampýlalardaǵy ıneksııalyq eritindilerdi shyǵarý, sonymen qatar lıofıldengen untaqty joǵary tehnologııalyq óndirýge baǵyttaldy. Qazir úshinshi jáne tórtinshi jelilerdi iske qosýǵa daıyndyq jumysy júrip jatyr. Bul jeliler iske qosylsa tek suıyqtyqtardy emes, preparat ónimderin de shyǵarýǵa múmkindik týady.
«Bir jyldyń ishinde farmasevtıkalyq ónim óndiretin álemdik deńgeıdegi iri óndiris stanoktary elge jetkizilip, jumys qyzý bastalyp ketti. 500 adam jumysqa ornalasty. Qazir zaýyt 20 shaqty túrli dári óndiredi. Onyń 70%-y TMD elderine eksporttalady. Basym bóligi Reseıdiń úlesinde, ózgesi Qyrǵyzstan, Tájikstan, Aýǵanstanǵa jiberiledi», deıdi Mereı Slamuly.
Mereı bizben áńgimesinde zaýyt qurylysy der kezinde bastalǵanyn aıtty.
«Koronavırýs pandemııasy bastalǵan 2020 jyly farmasevtıkalyq zaýyt dári-dármekke eń qajetti dári suıyqtyǵyn daıyndaıtyn. Bul suıyqtyq «medısınanyń nany» retinde qarastyrylady. Pandemııa kezinde osy suıyqtyqqa degen suranys úsh ese ósti. Bir jyl boıy 400 jumysshy kúndiz-túni jumys istedi. Buǵan deıin bir jylda 45 mln shólmek suıyqtyq óndirse, odan keıin óndiris qýatyn 110 mln flakon suıyqtyqqa jetkizdik. Eń bastysy – suıyqtyqqa suranys úsh ese artyp turǵanda baǵany ózgertýge jol bergen joqpyz. Qazaq eliniń ǵana suranysyn qamtamasyz etip qoımaı, Reseıdiń ońtústigindegi oblystar men О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan memleketteriniń de qajettiligin ótep, alǵysyn aldyq», deıdi.
Úshinshi jáne tórtinshi jeli iske qosylsa zaýyt assortımenti taǵy onshaqty ónim túrimen tolyǵaıyn dep tur. Biraq dári-dármek ónimderiniń «nany» – dári shıkizaty Qytaı men Úndistannan jetkiziledi. Tipti suıyq dárilerdi quıatyn flakon shıkizaty propılen de shetelden ákelinedi. Medısınalyq flakondardyń ereksheligi – qaıta óńdelýge jatpaıdy. Sol sebepti, baǵasy qymbattaý. EO, AQSh, Batys elderiniń birazy keıbir ónim túriniń shıkizatyn sol elderden satyp alady.
«Kúndelikti basylymdardan «bizdiń elde dárilik ósimdikterdiń barlyq túri ósedi, biraq ımportqa táýeldimiz» degen aqparatty kóp oqımyn. Naryqtyń osy segmentinde bizdiń úlesimiz az. Farmasevtıka ónerkásibi úshin hımııalyq shıkizatqa degen talap durys júrgizilgen tehnıkalyq parametrlerdiń nátıjesine qarap anyqtalady. Halyqaralyq medısına tájirıbesinde 1 dárini daıyndaýǵa kemi 20 jyl ketedi. Qytaı men Úndistan bul rette dári shıkizatynyń eksporttaýshylary retinde tanylǵan. Sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı dári shıkizatyn ózimizde óndirsek, naryqtaǵy baǵa kemi úsh ese arzandaıtyn edi», deıdi keıipkerimiz.
AQSh ımportyn almastyrdy
Kásip ıesi ekonomıkany qarqyndy damytý úshin tek memleket qarjysyna súıený jetkiliksiz ekenin de aıtady. Jeke ınvestısııa tartý arqyly iskerlik belsendiliktiń ósimine qolaıly jaǵdaı jasaý qajettigin Memleket basshysy keshegi Joldaýynda da qamtydy. Bul tusta Mereı tárizdi sheteldik ınvestordy tartyp, birlesken óndiris ornyn ashyp otyrǵan jergilikti bıznesmenderdiń ekonomıkalyq belsendiligi sheshýshi ról atqarady.
Qazirgi ýaqyt – ishki naryqtyń kúre tamyryna qan júgirtetin múmkindikter kózin ártaraptandyratyn sát. Tek biz emes, álemdik ekonomıkanyń kóshbasshy elderindegi kompanııalardyń birazy sheteldiktermen birikken kásiporyn ashýǵa, múmkindik bolsa, álemdik brend kompanııalardyń enshiles ujymdaryn elge alyp kelýge tyrysady. Farmasevtıka zaýytyn ashyp, 500 adamǵa jumys taýyp bergen keıipkerimizdiń endigi maqsaty – keıbir ónim túrine qajetti shıkizatty ózimizde daıyndaý jáne álemdik logıstıkalyq tizbekten enshi alý. Bul úshin óndiris, ǵylym jáne bıznes arasynda berik baılanys ornaýy kerek. Mereı Slamuly aıtyp ótkendeı, qazaq balalarynyń talanty talaı elde moıyndaldy. Endi Úkimet jastardy elge shaqyryp, olardyń jańalyǵyn ǵylymı aınalymǵa qossa talaı túıin tarqatylar edi.
Qazirgi jetistigi – buryn AQSh-tan ımporttap kelgen onkologııalyq suıyqtyqtardy «Kelun-Kazpharm»-da óndirýge qol jetkizdi. Ishki naryqtaǵy baǵasy ımporttan úsh ese arzan. Eldegi onkologııalyq klınıkalar osy zaýyttyń ónimderine tapsyrys beredi. Damyǵan elderdiń eń bedeldi kompanııalarynda «Kelun-Kazpharm» daıyndaǵan dári suıyqtyqtary qoldanylyp júr.
ALMATY