Úlken qalalarda, ásirese megapolısterde jańa turǵyn úı sany kóbeıip kele jatyr. Sáýleti men sáni asqan baspana ǵımarattary alystan kóz arbaıdy. Zamanǵa saı turmystyq qajettilikterdi eskerý de júıelene túsken.
Qaýipsizdik talaptarynyń kúsheıýi, parkıng, qoıma bólmesi, jabyq aýla sııaqty múmkindikterdiń eskerilgenine biraz boldy. Tipti aınalasyna mektep, balabaqsha, áleýmettik nysandardy biriktire salǵan keshendi qurylystar da paıda boldy. Munyń bári, árıne, quptaýǵa turarlyq qubylys. Degenmen qurylys júrgizýshi kompanııalardyń áreketinde aragidik bir kiltıpan kezdesip qalady. Ári onysynyń kópe-kórneý aldaý ekenin anyqtaǵanda, tipti renjısiń.
Memleket turǵyn úı qurylysy salasyn qoldaýdaı-aq qoldaıdy. Halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etý – salamatty memlekettiń negizi jáne halyqtyń ál-aýqatynyń tikeleı kórsetkishi. Sondyqtan memleket tarapynan turǵyn úı qurylysyna eleýli jáne jan-jaqty qoldaý kórsetiledi. Elimizde turǵyn úı qurylysyn memlekettik qoldaý – «Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» sheńberinde júzege asyrylady. Sonymen qatar memlekettik ıpotekalyq baǵdarlamalar boıynsha páterdiń tek alǵashqy naryqtan bolý sharty da – qurylys kompanııalaryna memlekettiń jasap otyrǵan úlken kómegi.
Alaıda salynyp jatqan úılerdiń basym bóligi Qurylys normalary men erejelerine (QNjE) saı kelmeıdi. Qurylys normalary men erejeleri – atqarýshy bılik organdary qabyldaǵan qala qurylysy qyzmetin júzege asyrýdy, sondaı-aq ınjenerlik izdenisterdi, sáýlet-qurylys jobalaý men qurylysty reglamentteıtin tehnıkalyq, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq sıpattaǵy normalar jıyntyǵy. Elimizde turǵyn úılerdiń jaılylyq klastarǵa bólinýi 2007 jyly qabyldanǵan Qurylys normalary men erejelerine sáıkes retteledi. Biraq bul erejede jaılylyq klastaryna saı bolmaýyna qatysty jaýapkershilik engizilmegen. Bul ereje tek usynymdyq sıpatta kórsetilgen.
Atalǵan ereje talaptary boıynsha barlyq turǵyn úı tórt klasqa bólinedi. Tarqatar bolsaq, I klass – elıta, II klass – bıznes, III klass – jaıly, IV klass – ekonom. Elıta klasy boıynsha bir bólmeli páter aýmaǵy – 25 sharshy metrden, eki bólmeli páter – 50 sharshy metrden, úsh bólmeli páter 75 sharshy metrden asý kerek. Birneshe balkon, jýynatyn bólme, dárethana bolýǵa tıis.
Qazir qurylys kompanııalary jaıly jáne bıznes-klass sanaty dep satyp jatqan páterler QNjE usynǵan jaılylyq klass boıynsha jikteýge tipti sáıkes kelmeıdi. Jalpy, kompanııalar QNjE talaptaryn 100 paıyz oryndaı bermeıdi. Mysaly, 2020 jyly belgili qurylys kompanııasynan 2 bólmeli II jaılylyq klasyndaǵy (bıznes sanattaǵy) páterge qatysty qurylysy aıaqtalmaı jatyp aldyn ala satyp alý kelisimshartyn jasastyq. Keıin páterdi alǵanda onyń bıznes sanatyna saı emestigin ańǵardym. Bul sanat boıynsha páterde 2 balkon, as bólmesiniń aýmaǵy – kemi 12 sharshy metr, jýynatyn 2 bólmesi bolýy, elektrondy qulyppen jabdyqtalýǵa tıis edi. Biraq olaı bolmaı shyqty.
Jaıly jáne jaıly plıýs dep satylyp jatqan úılerde jerasty kólik turaqtary qarastyrylmaǵan. Qalalarda kólik turaǵyn tabý máselesi problemaǵa aınaldy. О́ıtkeni qonystanýshylar kóbeıdi, sáıkesinshe, kólik sany da artyp shyǵa keldi. Turǵyn úı mańyndaǵy kólikterdiń beıbereket qoıylýy (jerasty kólik turaǵy bolmaǵandyqtan) jaıaý adamdardyń da, kóshedegi basqa kólikterdiń de qozǵalysyna keri áser etip otyr. Ony bylaı qoıǵanda, balalardyń qaýipsizdigi qyl ústine shyqty.
Kóp jaǵdaıda ekonom sanatqa tıesili nysandar bekitilgen talap údesinen shyǵady. Biraq odan joǵarǵy klastardyń talapqa sáıkestigi óte daýly. Shyn máninde, jaılylyq talaptary saqtalmaǵan úılerdi jaıly plıýs, bıznes jáne premıým dep jarnamalaý – bar bolǵany marketıngtik qadam. Mundaı negizsiz (hám laıyqsyz) jarnama páter baǵasynyń naryq baǵasynan joǵary bolýyna áser etedi. Mundaı jaǵdaılardy halyqtyń bilip, páter satyp alarda eskerip júrgeni abzal.