Salyq – memlekettiń negizgi tabys kózi

Salyqtyń damý tarıhy erte kezeńnen bastalǵandyqtan, bul qubylys retinde – memleket pen qoǵamnyń ár túrli basqarýshylyq toptarǵa bólinýimen birge sáıkes keldi. Salyq salýdyń qalypty teorııalyq negiziniń paıda bolý tarıhy kóne ǵylym túrine jatpaıdy. XVII ǵasyrǵa deıin salyq jónindegi barlyq kózqaras kezdeısoq sıpatta bolyp, ıaǵnı ǵylymnyń eshbir salasyna jatqyzylmaı, qoǵam ony ózindik bir ǵylym retinde moıyndamaǵan. Ár memlekettiń basqarýshysy ózindik saıasat júrgizip, retsiz salyqty engizdi jáne ony ózi qalaǵan mólsherde óndirip alyp otyrdy.

Sondyqtan salyq Rım ımperııasynyń ózinde tek qazynalyq qyzmetti ǵana emes, sonymen qatar tehnıkalyq retteýshi jáne ekonomıkalyq qatynastardy qaıta bólý qyzmetin de atqardy. Sol kezeńde salyqtyq tólemniń sany 200-den asty. Sondaı-aq keıingi salyqtyq júıeniń qalyptasýy ózgertilgen túrde Ejelgi dúnıeniń júıesin qaıtalady. Osyǵan oraı salyqtyń salyq salý obektisin aıqyndaý, salyqtyq tólemniń túrin engizý joldary osy kúnge deıin saqtalǵanyn aıta ketý qajet. Ejelgi Rım memleketimen búgingi Qazaqstan Respýblıkasynyń salyq júıesin salystyrsaq, birneshe salyqtyń túri uqsas ekeni baıqalady.

Erte kezeńde salyq salý memleket basshysynyń saıasatyna baılanysty boldy. Kóregen basshylar óz halqynyń jaǵdaıyna qaraı, salyqty ádiletti túrde alyp otyrǵan. Kóp jaǵdaıda soǵysta jeńiske jetken memleket jeńilgen memleketke asa aýyr túrde salyq salyp, bar malyn tartyp alǵan. Soǵysta óz erkimen berilgen memleketke kóp salmaq salynbaǵan. Muny Tomırıs hanshaıymnyń: «Eger de soǵyspaı, beriletin bolsańdar, kúndelikti tynys tirshilikterińdi jalǵastyra beresińder. Biz senderge tıispeımiz» dep aıtqany týraly tarıhı jazbadan kezdestirýge bolady.

Ataqty qolbasshy Ámir Temir kóregenniń «Halyqtan kirister men kontrıbýsııalar jınaý týraly» qaýlysynda: «Alym, salyq jınaý kezinde múmkindiginshe halyqqa aýyrtpashylyq túsirmeý kerek jáne aýmaqtaǵy eldi mekenge salmaq salýdy azaıtý qajet. О́ıtkeni, halyqtyń kedeılenýi memlekettiń qazynasynyń tapshylyǵyna ákelse, al memlekettik muqtajdyqty óteýge qajetti qarajattyń bolmaýy áskerı jáne basqa kúshterdiń ydyrap ketýine ákeledi. Al endi jetkilikti, myqty áskerdiń jáne basqa da kúshterdiń bolmaýy – memlekettik ókimet bıligin jáne memleketti álsiretedi» dep danalyq tujyrym jasaǵan.

Qazaq handyǵy dáýirinde halyq, negizinen, sol kezeńde atalǵan salyq túriniń bárin paıdalandy. Aýyldastyń sharýashylyǵyn basqarý, maýsymdyq kóshi-qon merzimin belgileý, daý-janjaldy ádil sheshý, aýylǵa túsken salyqty merziminde tólenýin qadaǵalaý máselesin Aýylbasy atqardy. Qazaqtyń hany eldi bıleýmen qatar, áskerdiń joǵarǵy basshysy boldy, halyqtan ár túrli salyqty jınap aldy (syılyq, soǵym, baıǵazy, jylý, aıyp, qun tóletý, barymta t.b.). Qazaq handyǵynyń aýmaǵy men halqy hannyń týystary-sultandary basqaratyn ýdelge bólindi. Árbir bolys 10 myń januıadan turatyn ulystarǵa bólindi. Árbir ulys ózindik terrıtorııa men derbes áskerdi ıelendi. Apparat pen áskerı qoldy ustaý úshin handar ózderine baǵynyshty halyqtan ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıǵa baılanysty salyqty belgilep jınastyrdy.

Negizinen kelesi mindetti tólemder qoldanyldy: badj (baj) – árbir otbasydan alynatyn salyq, keıde «Tútin salyǵy» dep ataldy; haradj – otyryqshy halyqtan alynatyn jer salyǵy; ushyr – kóshpendi halyqtyń mal basynan jınalatyn 5% mólsherindegi salyq; zeket – maldyń qyryqtan bir mólsherinde alynatyn sharýashylyqqa salynatyn salyq; soǵym – qys mezgilinde han januıasyna et berýdi kózdeıtin tabıǵı nysandaǵy salyq; hanlyq – aryzdanýshy adamnyń shaǵym somasynan 10%-dy quraıtyn sottyq baj.

Salyq júıesiniń ǵasyrlar boıy damyp, órkenıetti túrde qalyptasqan shaǵy XVII ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdyń basyna tuspa-tus keldi. Onyń irgetasyn qalaýshynyń ishindegi eń negizgisi – Adam Smıt. Ol óziniń 1776 jyly shyqqan «Halyqtar baılyǵynyń tabıǵaty men sebepterin zertteý jóninde» kitabynda: «Memlekettiń turǵyndary ózderiniń tabysyna qaraı memlekettiń muqtajdyǵyn qanaǵattandyrý úshin at salysýy tıis. Olar tóleıtin tólem – salyqtyń mólsheri óte dál aıqyndalǵany, sondaı-aq tóleý merzimi, tóleý tásili jáne tólenetin somasy óte anyq bolýy qajet. Salyqty alý kezeńi men ýaqyty nemese tásili salyq tóleýshi úshin yńǵaıly ári qolaıly bolýy kerek. Sonymen qatar, árbir salyqtyń salmaǵy halyqtyń jan qaltasyn oısyratyp ketpeı, múmkindiginshe azdap alynýy qajet. Sonda memleket qazynasyna tabys mólsherlegen mejeden artyq bolmasa, kem túspeıdi» dep jazǵan edi. Adam Smıttiń kózqarasy Ámir Temirdiń júrgizgen saıasatyna sáıkes keledi.

Qazaq tarıhyndaǵy memlekettiń salyq saıasatyna asa aýqymdy ózgeris engizgen Kenesary han edi. Kenesary hannyń salyq jınaý saıasatyndaǵy negizgi maqsaty – jeke feodaldar jınaıtyn salyqty, Han qazynasyna túsetin jalpy salyqpen aýystyrý. Bul feodaldyq salyqty memlekettik salyqpen aýystyrý qadamy boldy. Naqtyraq aıtqanda, salyqty jınaıtyn bı-bolys pen kópestiń qyzmetin hannyń taǵaıyndaǵan arnaıy ókili atqarady. Kenesary hannyń bastamasymen uıymdastyrylǵan salyq jınaý qyzmeti jergilikti baı-manaptyń ishteı renishin týǵyzdy. Sebebi, salyq jınaý kezindegi biraz tabysynan qaǵyldy. Degenmen Kenesary han búgingi tańdaǵy Salyq qyzmeti organynyń qalyptasýyna muryndyq boldy.

Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz memleket bolǵanynan bastap salyq júıesine kóptegen ózgerister engizildi jáne óziniń damý barysynda elimizdiń salyq júıesi reformalaýdyń birneshe kezeńinen ótti.

Elimizdiń Prezıdenti Q.Toqaevtyń 2022 jylǵy Joldaýynda «Ekonomıkanyń turaqty ósýi – salyq saıasatynyń túsinikti jáne boljaýǵa bolatyndaı etip júrgizilýine tikeleı baılanysty ekenin» atap ótti. Fıskaldyq retteýdi qaıta jańǵyrtý úshin 2023 jyly jańa Salyq kodeksiniń ázirlenetinine jáne onyń eń ózektisi sanalatyn salyqtyq ákimshilendirý máselesiniń tolyq qaıta jazylýy tıis ekenine asa nazar aýdardy. Sondaı-aq, jumystyń barysynda júzbe-júz kezdesýdiń bolmaıtyny jáne salyqtyq baqylaý qyzmetiniń tolyq sıfrlandyrýdyń qajettiligi atalyp ótti. «Taǵy bir basymdylyq – salyqtyq yntalandyrý sharasynyń tıimdiligin arttyrý. Ol úshin ekonomıkanyń ár túrli salasynda dıfferensıaldy salyq mólsherlemesine kóshý kerek. Paıdanyń tehnologııalyq jańǵyrýǵa jáne ǵylymı ázirlemelerge jumsalǵan bóligine salynatyn korporatıvti tabys salyǵyn tómendetý nemese odan bosatý tásilin engizý kerektigi de ataldy.

Salyq tóleýshiniń salyqtan jaltarýyn azaıtý maqsatynda arnaıy salyq rejimin jeńildetý, salyq júktemesin tómendetýmen uıymdy qasaqana bólshekteýge jol bermeýdiń máselesi de jańa Salyq kodeksinde qarastyrylýy jáne saýda-sattyqtyń zaman talabyna saı órkendeýi úshin mólsherlemesi qolaıly jáne tártibi qarapaıym berilgen Bólshek saýda salyǵyn qoldanýdyń aıasyn keńeıtýdiń qajettiligi de qarastyryldy.

Sonymen qatar QR Prezıdenti Q.Toqaev 2023 jyly jańa saılanǵan Parlament palatalarynyń birinshi birlesken otyrysynda ashyq salyq júıesin qalyptastyrý týraly basa aıtty. Prezıdenttiń pikiri boıynsha: «Kásipkerlik belsendilikti yntalandyrý qajet, ol úshin turaqty jáne ashyq salyq júıesin qalyptastyrý kerek. Ol ulttyq baılyqty ońtaıly bólýdi, ekonomıkalyq belsendiliktiń joǵary deńgeıin jáne ekonomıkanyń basym sektorlaryn maqsatty qoldaýdy qamtamasyz etýi tıis».

«Fıskaldyq organdar men bıznestiń ózara is-qımylynyń búkil úderisi tolyǵymen sıfrlandyrýdy qajet etedi. Bul kásipkerlerdiń ómirin aıtarlyqtaı jeńildetedi, sondaı-aq bıýdjet kiristerin júıeli túrde arttyrady. Salalyq basymdyqtar negizinde memlekettik bıýdjettiń basym bóligin quraıtyn korporatıvtik tabys salyǵy men qosylǵan qun salyǵy boıynsha mólsherlemelerdi saralaý qajet», dedi Memleket basshysy. Sondaı-aq ol joǵary tabysty iri kásiporyndar men shıkizatty eksporttaýshy kompanııanyń memleketke salyqty kóbirek tóleýi kerektigin de qosty. Bul tutas álemde keń taraǵan tájirıbe.

Memleket basshysy Q.Toqaev 2023 jyly 20 naýryzda Salyq kodeksine engizilgen ózgeristerge qol qoıdy. Salyq kodeksine qabyldanǵan túzetýler bólshek saýda salyǵyn qaıtarýdy kózdeıdi. Buǵan deıin bólshek saýda salyǵy bıznes úshin daǵdarysqa qarsy shara retinde 2021 jyldyń 1 qańtarynan 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin kúshinde boldy. Kásipkerler jeke nemese tabys salyǵynyń úsh paıyzyn tóledi. Alaıda, 2023 jyldyń basynan bastap bólshek saýda salyǵy tek qoǵamdyq tamaqtandyrý salasyna qatysty boldy. Túzetýlerdiń jańa paketinde bólshek saýda salyǵy shekteýsiz jumys isteıdi jáne qoǵamdyq tamaqtandyrý salasyna ǵana emes, keńeıtilgen qyzmet túrleriniń tizimine áser etedi. Naýryzdyń basynda Senat salyq zańnamasyna túzetýler qabyldady, oǵan sáıkes bólshek saýda salyǵyn jaldamaly jumyskerleriniń sany 200 adamnan aspaıtyn, al tabysy kúntizbelik jylda eki mıllıard teńgeden aspaıtyn kásipkerler qoldana alady. Ol kelesi mólsherlemeler boıynsha tólenedi: jeke tulǵalarǵa satý úshin - 4 paıyz jáne zańdy tulǵalarmen operasııalar úshin - 8 paıyz.

Qalalar men aýyldyq eldi mekende qyzmet túrine jáne obektiniń ornalasqan jerine baılanysty, máselen, aýdan ortalyqtary men aýyldarda kásipkerlikti júrgizý úshin ár túrli jaǵdaılar bar ekenin eskerip, máslıhattar mólsherlemeni 4 paıyzdan 2 paıyzǵa deıin tómendete alady (50 paıyzǵa deıin). Salyq reformasy aıasynda «Sán-saltanatqa salyq» salýdy engizgen jón. Munyń orta tapqa qatyssyz, bul salyq tek asa qymbat jyljymaıtyn múlik jáne avtokólik satyp alǵan kezde salynady», dedi Memleket basshysy. Prezıdent Q.Toqaevtyń 2023 jylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda da salyqqa qatysty birneshe tapsyrma naqtylandy.  

Qazaqstan Respýblıkasy salyq saıasatynyń búgingi kúnge deıingi qurylymy men qyzmetin qorytyndylaı kele, negizgi myqty tustary retinde kelesini ataýǵa bolady: memleketimizde ońaı ásirese kásipkerler úshin salystyrmaly túrde qarapaıym jáne túsinikti salyq salý júıesi qoldanylady; Qazaqstanda shetelmen salystyryp qaraǵanda salyq mólsherlemesi áldeqaıda tómen; salyqtyq jeńildik pen yntalandyrýdyń kóp berilýi; Dúnıejúzilik bank júrgizgen «Bıznesti júrgizý 2020» esebi boıynsha, Qazaqstan salyq tóleýdiń jeńildigi men bızneske berilgen talapty saqtaý aýyrtpalyǵyn ólsheıtin «Salyq tóleý» kórsetkishine sáıkes 190 memlekettiń ishinde 25-shi oryn alady. Sondaı-aq eseptilikte jańartýdy qajetsinetin keıbir baǵyttardyń, onyń ishinde salyqtyq zańnamany saqtaýdyń merzimin, shyǵyndy azaıtý men salyq júıesin jeńildetý sharalary kórsetilgen; salyq tóleýden jaltarýdyń deńgeıi IJО́ kólemine shaqqanda 20-25% mólsherinde baǵalanady. Bul atalǵan is-sharalar memlekettik kiristerdi jınaý úshin jáne elimizdiń ekonomıkalyq órkendeýine yqpal etedi.

Qazaqstannyń salyq saıasatynda álsiz tustar da bar: máselen, elimizde 2001 jyldan beri Salyq kodeksi birneshe ret qabyldandy, sondyqtan birneshe zań aıasynda 1000-ǵa jýyq túzetý men ózgertýler engizildi;  Salyq qyzmeti organynyń arnaıy organ retinde mártebesiniń bolmaýy jáne salyq organy qyzmetkeri jalaqysynyń tómen bolýy; qyzmetkerge beriletin áleýmettik pakettiń tys qalýy; qazirgi Salyq kodeksin túsinip oqýdyń qıyndyǵy, ıaǵnı qazaqshaǵa durys aýdarylmaýy, kóptegen túzetýdiń engizilýi; qazaqsha nusqasyna esh nazar aýdarmastan Salyq kodeksiniń oryssha nusqasynyń jıi qoldanylýy. 2010 jyldan 2022 jylǵa deıin salyqtyń IJО́-ge qatynasy Ulttyq qorǵa túsetin túsimdi esepke alǵanda da 24-26%-dan 16-21%-ǵa deıin tómendedi, al Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdi esepke almaǵanda kórsetkish 13-15% sheginde aýytqyǵan. Bul jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deńgeıi boıynsha salystyrylatyn elde: Chılıde – 22%, Túrkııada – 23%, Latvııada – 31%; salyqtyń ónimdiligi nemese salyq jınaý kórsetkishiniń tómen bolýy. IJО́-degi belgili bir salyq túriniń túsimi úlesiniń jáne osy salyq boıynsha nomınaldy mólsherlemeniń araqatynasy retinde esepteledi. Máselen, Qazaqstanda QQS ónimdiligi 12% mólsherlememen – 0,30, Ázerbaıjanda 18% mólsherlememen – 0,36, Grýzııada 18% mólsherlememen – 0,54 quraıdy. Bizdiń elimizde JTS ónimdiligi 10% mólsherlememen – 0,13 quraıdy, al Grýzııada 20% mólsherlememen – 0,34, Reseıde 13% mólsherlememen – 0,30 qurady. Salyq jeńildiginiń 200-den asa túri bar, onyń jıyntyq aqshalaı kólemi óte mańyzdy. О́z kezeginde, salyq saıasaty sheńberindegi kóptegen jeńildikter, sondaı-aq onyń júıesiz jáne bulyńǵyr qoldaný aıasy básekelestikti burmalap qoıady, sonymen qatar bıýdjetke alynbaǵan túsimder retinde salyq bazasyn azaıtady; QQS mólsherlemesiniń birdeı bolýy, al damyǵan elde ár túrli mólsherlemeni qoldanady. Norvegııada munaı óndirýshi kompanııa úshin tabystyń 50% deńgeıindegi arnaıy salyq bar. Qytaıda tabystyń 20-40% mólsherinde, О́zbekstanda ár salaǵa baılanysty salyq mólsherlemesi 12-22%; Eýroodaq elinde QQS-tyń tómendetilgen mólsherlemesi (kemi 5%), onyń ishinde 18 elde 2 tómendetilgen mólsherleme bar: azyq-túlik taýarlary, farmasevtıka, baspa ónimderi (gazet, kitap, jýrnal), aýyl sharýashylyǵy resýrsy (jem, tyńaıtqysh) salasynda qoldanylady. Ispanııa, Fransııa, Italııa, Lıýksembýrg jáne Irlandııada baspa ónimine, farmasevtıkaǵa, aýyl sharýashylyq ónimine QQS-tyń eń tómen mólsherlemesi (5% az) qoldanylady.

Elimizdiń salyq saıasatyn ońtaılandyrý men tıimdi paıdalanýdyń birneshe múmkindikterin qarastyrýǵa bolady: eń birinshi jańa Salyq kodeksi aǵymdaǵy ahýaldyń syn-qaterine der kezinde áreket etetin, memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn júzege asyrýdyń negizgi quraly bolýy tıis; Salyq kodeksi qazynalyq saıasatty jetildiretin salyqtyq ákimshilendirýdiń túsinikti, naqty jáne ashyq rásimderin belgilep, iskerlik belsendilikti yntalandyrýǵa, ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrýǵa, salyq bazasyn keńeıtýge jáne bıýdjettiń kiris bóligin nyǵaıtýǵa baǵyttalýy tıis; Salyq qyzmeti organyn arnaıy organ retinde mártebesin kóterý jáne arnaıy kıim úlgisimen qamtamasyz etý; jumysqa alynatyn qyzmetkerge talapty kúsheıtý, jaýapkershiligin arttyrý; memlekettiń eń senimdi ókili retinde ant berý rásimin endirý; salyq qyzmetkeriniń memleket tarapynan qorǵalýy; sıfrlyq tehnologııalardy damytý; sheteldik ınvestısııalardy tartý; salyqtyq yntymaqtastyqty damytý; tikeleı jáne janama (salyqtyq shegerimder júıesi arqyly) saralaý arqyly ekonomıkanyń ár túrli salasy úshin saralanǵan salyq salý mólsherlemesin engizý. Máselen, jekelegen sala úshin ár túrli salyq mólsherlemesiniń bolýy mańyzdy. Bul tájirıbe Fransııa, Germanııa, AQSh, Italııa, Reseı sııaqty damyǵan elde keńinen qoldanylady: AО́K úshin basqasha salyq mólsherlemesi; Ulybrıtanııa, Germanııa, Islandııa jáne Norvegııada bank sektorynyń sýbektisi úshin saralanǵan mólsherlemesi; EO-nyń birqatar elinde joǵary tehnologııalyq ónimder men áleýmettik mańyzy bar taýarlar men qyzmetterdi óndirý úshin tómendetilgen mólsherlemeler; eńbekaqy tóleý qorynan salyqty biryńǵaı salyqqa biriktirýdiń múmkindigi. Bul tájirıbe tek shaǵyn jáne orta bızneske qatysty qoldanylady; halyqaralyq tájirıbede keńinen qoldanylatyn jeke tabys salyǵy boıynsha shegerimder tetiginiń qol jetimdiligin júıeleý jáne arttyrý, máselen: ıpoteka, sport, óner jáne t.b. boıynsha shegerimderdi engizý; salyqty tóleýden qasaqana nemese zańsyz jaltarǵany úshin jazany saqtap, salyq qyzmetiniń qyzmetin jazadan salyqtyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa qaıta baǵdarlaý úshin kóldeneń jáne sıfrlyq monıtorıngti engizý. Bul táýekel júıesin jetildirýdi qajet etedi; salyq zańnamasyn dekrımınalızasııalaýdy qamtamasyz etý úshin salyq tóleýden jaltarǵany úshin kompanııa aınalymynyń belgili bir paıyzy túrinde qylmystyq jaýapkershilikke tartý normasynyń shekterin qaıta qaraý; salyq rejıminiń tıimdiligi men ádildigin arttyrý úshin aǵymdaǵy arnaýly salyq rejımin onyń ólshemin jetildirý arqyly jáne usaqtaý belgileri anyqtalǵan bıznes sýbektisi úshin toptyq salyq salýdy engizý; tehnologııalyq kompanııaǵa salyqtyq yntalandyrýlar jasaý; asa qymbat jyljymaıtyn múlikter men kólik quraldaryna salynatyn «Sán-saltanat salyǵyn» engizý; Joǵarǵy oqý oryndarynda «Salyqtyq menedjment», «Salyq salý», «Salyq isi» jáne basqa da bilim berý baǵdarlamasyn engizý.

Memleketimizdiń salyq saıasatyna qatysty qaýip-qaterlerin qarastyrsaq: bızneske beriletin keıbir salyqtyq jeńildik pen artyqshylyq salyq júktemesin ádiletsiz bólýge ákeledi; salyq zańnamasyndaǵy jıi ózgeristiń bolýy bıznes úshin belgisizdik týdyrýy múmkin, oǵan beıimdelý men ony oryndaý úshin qosymsha resýrsty qajet etedi; zańsyz shema men salyqtyq jaltarýdyń oryn alýy; halyqaralyq básekelestiktiń oryn alýy: jahandaný jáne ashyq álemdik naryq jaǵdaıynda Qazaqstan óziniń salyq rejıminiń kómegimen sheteldik ınvestısııany tartatyn basqa eldiń tarapynan básekelestikke tap bolýy, al bul elge ınvestısııa tartý úshin qıyndyq týdyrady; shaǵyn bıznes nemese aýyl sharýashylyǵy salasynyń keıbir bıznes túrine salyq salýdy naqty retteýdiń bolmaýy, olarǵa salyq salýda belgisizdik pen qıyndyq paıda bolady; túrli memlekettik mekeme men vedomstvo arasyndaǵy úılestirý jumysynyń bolmaýy. Úılestirýdiń bolmaýy – kúsh-jigerdiń qaıtalanýyna, salyq tóleýshi arasynda shatasýǵa jáne resýrsty tıimsiz paıdalanýǵa ákelýi múmkin; qosarly salyq salý máselesi áli kúnge deıin QQS jáne aksız salyǵy júıesinde baıqalyp jatyr. Bul salyq tóleýshi úshin aıtarlyqtaı qarjylyq aýyrtpalyqqa ákelýi jáne Qazaqstanǵa sheteldik ınvestısııany tejeýi múmkin.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynda júzege asyrylatyn salyq saıasaty boıynsha kelesi tujyrymdar jasalady:

Salyq kodeksin qoldanýdy jeńildetý sharalary. Salyq júıesin qolaıly bolýy úshin yqshamdaý kerek, naqtyraq aıtqanda, zańdar men normalardan mánsiz túsindirmelerdi alyp tastaý. Qazaqstan Respýblıkasynyń Salyq kodeksi salyq tóleýshi úshin túsinýi ońaı jáne qoldanýǵa jeńil qujat bolýy tıis, bul salyq tóleýshige salyq mindettemesin oryndaýdy jeńildetedi jáne salyq júıesiniń tıimdiligin arttyrady. Osyǵan oraı Úkimet salyq pen tólemniń sanyn azaıtýdy, artyq salyq jeńildigin joıýdy jáne múmkindikke qaraı salyq mólsherlemesin tómendetý sharasyn qarastyrýy tıis. Sondyqtan Salyq kodeksi salyq pen bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemniń eseptelý jolyn jáne tóleý merzimi týraly naqty túsindirmeler men mysaldar negizinde qol jetimdi jáne paıdalanýshyǵa yńǵaıly bolýy qajet. Salyqtyq ákimshilendirýdi jetildirý jumystary. Salyq ákimshileri kóp jaǵdaıda az jumys jasaıdy, belgili bir daıyndyqtan ótpeıdi jáne jetkilikti resýrstarǵa ıelik ete almaıdy, munyń bári salyq zańnamasyn tıimdi qoldanýdy qıyndatatyny aıqyn. Osynyń nátıjesinde salyq tóleýden jaltarý keń etek alǵan jáne Úkimet óz damý maqsatyn qoldaýǵa qajetti kiristerdi jınaı almaıdy. Úkimet salyqtyq ákimshilendirýdi jaqsartý máselesin qarastyrýy tıis. Bul salyqtyq basqarý tehnologııasyna ınvestısııany tartý jáne salyq ákimshisin oqytýdy qamtýy kerek. Salyqtyq ákimshilendirýdi jetildirýdiń negizinde Úkimet bıýdjettiń kiris kózderin jınaýdy arttyrady jáne salyq tóleýden jaltarýdy azaıtady. Salyqtyq ákimshilendirýdi sıfrlandyrý sharalary. Zamanaýı tehnologııany paıdalaný – Qazaqstanda salyqtyq ákimshilendirýdiń tıimdiligin odan ári arttyrady. Sondaı-aq salyqtyq eseptilikti, kartotekany, tólem júıesin sıfrlandyrýdyń nátıjesinde qaǵazbastylyqty azaıtýǵa, ýaqytty únemdeýge jáne málimettiń naqty bolýyna múmkindik beredi. Salyq tóleýshi úshin qujatty tapsyrý men salyqty tóleýdi jeńildetedi jáne zańnamanyń saqtalýyna yqpal etedi. Salyq tóleýshi salyqty onlaın rejımde tapsyrsa jáne tólese, elektrondyq salyq túbirtegi men habarlamany jiberse, bul sıfrlyq salyq platformasynyń qyzmetin nyǵaıtady. Salyqtyq quqyq qoldanýdy kúsheıtý. Salyqtyq baqylaýdy jandandyrý qajet. Salyqtyq tólemniń oryndalýy jáne salyq tóleýden jaltarýdy anyqtaý úshin, aıyppul men ósimpul, paıyz jáne qylmystyq aıyptaýdy qosa alǵanda, salyq tóleýden jaltarǵany úshin qatań jazalar qoldanýy tıis. Salyq saıasatynda ashyqtyqty qamtamasyz etý. Ashyqtyq salyq tóleýshi men Úkimettiń arasyndaǵy senimdi nyǵaıtý úshin qajet. Ashyqtyqtyń bolmaýy sybaılas jemqorlyqqa múmkindik týǵyzýy jáne salyq zańnamasynyń saqtalýyna nuqsan keltirýi múmkin. Salyq derekteri kópshilikke qoljetimdi bolýy kerek. Salyqtyń statıstıkasy, onyń ishinde salyqtyq túsim men salyq mólsherlesi jáne salyq tóleýshiniń sany jarııalanýy tıis. Sondaı-aq, salyq tóleýshi úshin bıýdjetke túsken salyqtyq túsimniń eldiń ıgiligi úshin qalaı paıdalanylatyny jáne qandaı maqsatqa jumsalǵany jóninde naqty túsiniktemeler berilýi qajet. Memlekettik mekemelerdiń arasyndaǵy úılesimdilikti arttyrý. Salyq qyzmeti organyna memlekettiń eń senimdi organy retinde arnaıy mártebe berilýi qajet, sondaı-aq salyq saıasaty men ákimshiliktiń eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik maqsatyna sáıkestigin qamtamasyz etý úshin barlyq mınıstrlik pen memlekettik mekemelerdiń aqparattyq bazasyna qol jetimdiligin qamtamasyz etýi tıis. Bul memlekettik qyzmettiń sapaly kórsetilýine jáne ýaqyttyń únemdi paıdalanylýyna yqpal etedi. Tikeleı jáne janama salyqty ońtaıly túrde ushtastyrý. Qazaqstanda tikeleı jáne janama salyqtyń ońtaıly úılesýi ár túrli ekonomıkalyq faktorlardy muqııat esepke alýdy talap etetin kúrdeli mindet. Jeke tulǵanyń tabysynan JTS, zańdy tulǵanyń tabysynan KTS alynady. QQS jáne aksızder salyǵy janama salyq túrinde satý núktesinde taýarlar men qyzmetterden alynady. Salyqtyń osy eki túrin tıimdi úılestirý úshin ýákiletti organdar ekonomıkalyq ósý men áleýmettik ál-aýqatqa yqpal etý maqsatynda kiris qajettiligin teńestirýi tıis. Baılyqty qaıta bólý jáne tabys teńsizdigin azaıtý úshin tikeleı salyqty paıdalaný, al janama salyq kiris alý jáne tutynýdy yntalandyrý úshin qoldanylady. Sonymen qatar, salyqtyń osy eki túrin paıdalaný arqyly turaqty ekonomıkalyq ósýge jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa yqpal etedi, memlekettik qyzmet pen baǵdarlamany qarjylandyrýǵa qajetti kiristerdiń kózi bolady. Údemeli tabys salyǵy mólsherlemesin engizý jumystary. Qazaqstanda jeke tulǵanyń tabystaryna jáne tabys salyǵyna údemeli salyq mólsherlemesin engizý birneshe áleýetti nátıjege ıe bolady: birinshiden, údemeli salyq júıesiniń negizinde tabysy joǵary tulǵalar tabysynyń kóp paıyzyn, al tabysy tómen tulǵalar tabysynyń az paıyzyn salyq túrinde tóleıdi. Bul kiristerdiń teńdigine ákeledi, sebebi baılyǵy kóp tulǵalar Úkimettiń kirisine óz resýrsynyń mol úlesin qosady; ekinshiden, bul tabysy joǵary adamdy ınvestısııalaýǵa nemese jańa bıznes qurýǵa yntalandyrady. Bul ekonomıkalyq ósýge jáne elde jańa jumys orynynyń paıda bolýyna oń áser etedi; úshinshiden údemeli salyq júıesin engizýdiń saldary naqty salyq mólsherlemesi men shekti mánderdi, eldegi ekonomıkalyq ahýaldy jáne Úkimettiń jańa júıeni tıimdi engizý jáne basqarý qabiletin qosa alǵanda, kóptegen faktorlarǵa baılanysty bolady. Elimizdiń salyq saıasatynda júzege asatyn is sharalaryn nasıhattaý jáne salyq tóleýshiniń arasynda «Salyq mádenıetin» qalyptastyrý maqsatynda, sondaı-aq árbir tulǵanyń salyq tóleýge degen azamattyq boryshyn arttyrý baǵytynda QR Úkimeti Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligimen birge, elimizdiń ulttyq nemese jetekshi JOO-da «Salyqtyq menedjment», «Salyq salý», «Salyq isi» jáne basqa da bilim berý baǵdarlamasyn engizý jumysyn qolǵa alýy tıis. Bul tájirıbe kóptegen damyǵan eldiń tájirıbesinde kezdesedi. Salyq tóleýshiniń bilim deńgeıin arttyrý. Bilim berý jáne aqparattyq-túsindirý naýqandary sáıkestik pen tıimdilikti arttyrýǵa kómektesedi. Salyq tóleýshige onyń salyqtyq mindettemesi jáne ony saqtamaýdyń saldary týraly aqparat berý erikti túrde oryndalýǵa yqpal etedi jáne májbúrlep oryndaý qajettiligin azaıtady. Sondaı-aq salyqtyq quqyq qoldanýdy kúsheıtý qajet. Salyqtyq baqylaýdy jandandyrý jumystary Qazaqstandaǵy salyq tetiginiń tıimdiligin arttyrý úshin sheshýshi mánge ıe bolsa, salyq tóleýden jaltarý – eldegi mańyzdy másele bolyp tabylady jáne Úkimet ony anyqtaý men aldyn alý úshin sharalar qabyldaýy tıis.

Qoryta kele, Qazaqstanda salyq saıasaty men salyq tetiginiń tıimdiligin arttyrý – eldiń ekonomıkalyq damýy úshin óte mańyzdy bolyp sanalady. Osy maqsatqa jetý úshin Salyq kodeksin jeńildetý, salyqtyq ákimshilendirýdi sıfrlandyrý, salyqtyq baqylaýdy kúsheıtý, salyq tóleýshide «Salyq mádenıetin» qalyptastyrý, salyq tóleýshiniń bilim deńgeıin kóterý, salyq saıasatynda ashyqtyqty arttyrý, memlekettik mekemelerdiń arasyndaǵy úılesimdilikti jandandyrý,  salyqtyń túrlerin ońtaılandyrýdy jaqsartý qajet.

 

Ǵalymjan KERIMBEK,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty