Erteńniń qamyn búgin oılamasaq, búrsigúni opyq jep qalýymyz bek múmkin. Ony damyǵan jáne damı almaı otyrǵan elder mysalynan kórip turmyz. Otandyq ǵalymdar da elge kerek energııa kózi týraly júzdegen dálel men dáıek keltirip, túıindi tusyn tolyq jiliktep berdi.
Ornyqty energııa bazasyn qurý – aýqymdy mindet. Úlken energııa kózin bir jerge jınap alyp, sosyn ony retimen paıdalanyp, sata beremiz degen túsinik joq. Energııany óndirdiń be, taban astynda keregińe jaratyp úlgerý qajet. Artyǵyn sol sátte-aq satyp jiberýge asyqqan lázim. О́ıtkeni ol kádimgi jel sııaqty. Ýysyńda ustap tura almaısyń. Sondyqtan mamandar osy júzjyldyqta AES qana ornyqty úlken energııa bazasy bola alatynyn aıtyp otyr. Sondyqtan onyń artyqshylyǵyn bilgen abzal.
Halyq úshin referendým kezinde sheshim qabyldaý da ońaı emes. О́ıtkeni adamzat basynan ótken apattar kese-kóldeneń shyǵa beredi. Biraq ınternet túımesin túrtip izdengen jan 60-70 jyl burynǵy reaktorlardyń I býyny men qazirgi zamanaýı III+ býyny arasyndaǵy ara salmaqty ajyrata bilse kerek. Onyń ústine, jarty ǵasyr burynǵy kezeńmen salystyrǵanda ekonomıka da óristeı tústi, ǵylym da ájeptáýir damydy. Mundaı órkenıet ıgilikteri ekonomıkalyq tıimdi kórsetkishterdi usynýǵa, ekologııaǵa zalalyn tıgizbeýge qabiletti bolyp otyr.
Qazirgi ahýal ózgermese 6-7 jylǵa jetpeı elde elektr energııasy tapshylyǵy bastalady. Sý elektr stansalaryn salýǵa taýlarymyz ben odan sarqyraǵan ózenderimiz azdyq etedi. Jylý elektr stansalary tıimsiz bolady. Ondaı stansaǵa ınvestor tartý da qıyn. Ári ózimizdiń de halyqaralyq mindettememiz bar, ınvestorlar da ekologııalyq salyq tólemi kóp shyǵatyn jobaǵa qarjy salýǵa qulyqsyz.
Álemdik tájirıbege súıensek, biz sııaqty tegis jerde jaılasqan elderdiń barlyǵy negizgi elektr energııasyn AES-ten alady. Jazyq jerde ornalasqan Saýd Arabııasy men Fransııa osy sózimizge anyq dálel bolmaq.
AES salýǵa batyl qadam jasaýymyzǵa taǵy bir ilkimdi sebep – eldegi mol ýran qory. Ony eksportqa shıkizat retinde ǵana satpaı, elektr energııasyna aınaldyryp satatyn bolsaq, paıda árkez bizdiń jaǵymyzda bolmaq. Tek elektr energııasyn satýmen 2-3 mlrd dollarlyq tabys tabýǵa múmkindik bar.
Taǵy bir sebep – birneshe reaktor qazirdiń ózinde jumys istep tur. Iаdrolyq ınstıtýttarymyz jáne onda bilikti ǵalymdarymyz, mamandarymyz bar. Memleket bul tarapta kadr tapshylyǵyn da týyndatpaımyz dep otyr. AES qurylysynyń bastalýy jastardy osy baǵytqa qaraı umtylýǵa jigerlendirse kerek. Aralas salalarda birneshe jumys orny ashylady. Ǵylym jańa óris alady. Fızıka, hımııa, bıologııa mamandaryna suranys artady. Nátıjesinde, qazirgideı tek ızotoptar shyǵarýmen shektelmeımiz.
AES-tiń ornalasatyn orny da tıimdi. Elektr energııasy tapshylyǵyn qazirdiń ózinde kórip otyrǵan ońtústik óńirge jaqyn. Sondyqtan ishki jalpy ónimge de, bıýdjetke de oń áser etedi.
Eń mańyzdysy – ekologııamyzdyń kóp máselesin sheshedi. Ásirese qysta Almaty aýasyn jylý elektr stansalarynan qutqarý múmkin bolady. Ábden tozyǵy jetken olardyń qyzmetin toqtatyp, beıbit atom qýatyn paıdalanamyz.
Saparbaı JOBAEV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty