Jergilikti ónimniń úlesi nege az?

Máselen, óńirde, et, sút, qant, azyq-túlik ónimderi qarqyndy damyǵan. Degenmen olardyń baǵasy joǵary keledi. Sondyqtan saýda ortalyqtarynda na­ryqqa saı arzan taýarlardyń úlesi kóbi­rek. Al dúken ıeleri halyqtyń qaltasy kóteretin zattarǵa umtylatynyn aıtady. Oǵan qosa óńirdegi baǵany qadaǵalaıtyn sala mamandary qoldan kelgenin jasap jatqanyn jetkizdi. Osy oraıda biz ondaǵan saýalǵa jaýap izdep kórdik: Dúkenderde otandyq ónimder úlesi nege az? Jergilikti ónimder tolyqtaı saýda sórelerine jete me? Taldyqorǵandaǵy iri saýda jelileri taýar tańdaýda shetel­dik ónimderge nege basymdyq beredi? Qoımalar jetkilikti me? Úlken saýda oryndary taýar tańdarda qandaı erek­shelikke súıenedi?

Búginde elimizde ınternet dúkender qarqyndy damyp keledi. Tıisinshe, olarǵa zattaryn ornalastyratyn qoıma aýadaı qajet. Bul rette oblys turmaq, jalpy mem­leket kóleminde de azyq-túlik pen je­mis-jıdek saqtaıtyn qoımalardyń tap­shylyǵy anyq bilinedi. Byltyr oblys ákimi Beıbit Isabaev Jarkentke barǵan saparynda qoıma máselesin retteýdi tapsyrǵan edi. Oǵan birden-bir sebep – aýdanda jemis-jıdek saqtaıtyn orynnyń tapshylyǵy. Byltyr Panfılov aýdanyna osy sala boıynsha 1 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa salynǵan.

Jalpy, oblysta syıymdylyǵy 39,7 myń tonnalyq 31 qoıma bar. 25,2 myń tonnalyq 18 kartop qoımasy, 8,5 myń tonnalyq 7 kókónis qoımasy, 5,9 myń tonnalyq 6 jemis qoımasy jumys istep tur. Sonyń ishinde zamanaýı qural-jabdyqpen jabdyqtalǵan 12 qoımanyń ishinde syıymdylyǵy 11,8 myń tonnalyq 5 kartop qoımasy, 4,3 myń tonnalyq 3 kó­kónis qoımasy, 5,4 myń tonnalyq 4 jemis qoımasy ornalasqan.

«Biz taýarǵa tapsyrys bergende ózi­mizde uzaq saqtamaı, birden tutynýshyǵa jetkizý­ge tyrysamyz. О́nimdi mólsherlep qana alamyz. Tutynýshydan qabyldanǵan tapsyrys birden saýda jelilerine joldanady. Olar dereý jaýap beredi. Biz jetkizý jaǵyn muqııat qadaǵalaımyz. Osy kúnge deıin tutynýshylardan aryz-shaǵym túsken emes. Ýaqytynda jetkizilip turady. Sondyqtan qoımanyń qajeti shamaly. Keı satýshylardyń jeke shaǵyn qoımasy bar. Olar taýardy aldyn ala alyp, saqtap, satady», deıdi «Tátti» ınternet dúkeniniń ıesi Anar Asylbekova.

Oblys dúkenderinde óńirde shyǵaryl­ǵan taýarlardyń deni shıkizat túrinde jú­redi. Oǵan sút, un ónimderin, qus etin, jumyrtqany jáne jergilikti sharýa qojalyqtarynyń kókónisterin jat­qy­zýǵa bolady. Sonymen qatar shetelge un jáne qus ónimderin ımporttaı­tyn fabrıkalar bar. Atap aıtsaq, «Lom­man-Jetisý» JShS, «Kóger LTD» JShS syndy qus fabrıkalary jáne «Týrka» JShS, «Sardar Export» JShS sekil­di un óndirisimen aınalysatyn kásip­oryndardyń ónimi jergilikti saýda oryndaryna da túsip turady.

«Búginde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtan­dy­rýdyń eki tetigi jumys isteıdi – «turaq­­tandyrý qory» jáne kásipkerlik sýbek­tilerine jeńildikpen kredıt bere­tin «aınalym shemasy». Atalǵan tetik­terdi iske asyrý úshin bıýdjetten 5,8 mlrd teńge bólindi, onyń ishinde «turaq­tan­­dyrý qoryn» qalyptastyrý úshin 1,1 mlrd teńge jáne «aınalym shemasy» ká­sip­kerlik sýbektilerine jeńildikpen ne­sıe berý úshin 4,7 mlrd teńge bólindi. Bó­lingen qarajatqa 23,6 myń tonna taýar jet­kizýge shart jasaldy. 8,6 myń tonna áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýar­laryna ıntervensııa júrgizildi», deıdi oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń basshysy Nurdáýlet Kenenbaev.

Aıtýynsha, turaqtandyrý qorynda 4,347 tonna taýar bar. Onyń ishine qant, un, kúrish, kúnbaǵys maıy, qaraqumyq jarmasy, kartop jáne sábiz kiredi. Turaqtandyrý qorynyń taýarlaryn jetkizýshiler qatarynda «AzııaAgroFýd» AQ, «О́skemen maı zaýyty» JShS jáne «Kóksý qant zaýyty» JShS sııaqty iri kásiporyndar bar. О́ńirde osy tetik bo­ıynsha 17 taýar óndirýshimen kelisimshart jasalǵan. Onda 10 myń tonna kólemindegi 14 taýar túrine jeńildik qarastyrylǵan.

«Taldyqorǵanda ár aptanyń sońynda senbilik bazar jumys isteıdi. Oǵan jetisýlyq ónim óndirýshilerdiń bári jınalady. Tipti Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan taýarlarymen qatar otandyq ónimder de sórege shyǵady. Degenmen shetelden keletin taýardyń baǵasy arzan. Qytaıdan kelgen qııar, qyzanaqtyń baǵasy qaltaǵa salmaq salmaıdy. Jemis-jıdekterdiń barlyǵy – tájikterdiki. Ári tátti, ári asa qymbat emes. Qazir baǵany qadaǵalap jatqan eshkim joq sekildi. Mysaly, osy senbide qııardyń baǵasy 450 teńge bolsa, keler aptada 480-nen satady. Onyń aldynda 400 teńgeden bergen edi. Turaqtylyq joq», deıdi qala turǵyny Aıman Asaýbaeva.

Mamandardyń málimetine qaraǵanda, baǵany turaqtandyrýdyń eki tetigi bo­ıynsha 14,4 myń tonna kólemindegi 17 taýar túrin jetkizýge arnaıy kelisimshart jasalǵan. Atap aıtsaq, 678 tonna kú­rish, 669 tonna I surypty un, 64 tonna qara­qumyq, 603 myń nan oramy, 21 tonna tútik kespe, 8 352 tonna qant, 574 myń lıtr kúnbaǵys maıy, 382 tonna sút, 437 tonna qyryqqabat, 520 tonna pııaz, 679 tonna sábiz, 1 518 tonna kartop, 185 tonna sıyr eti jáne 6,6 mln dana jumyrtqa ákelinýge tıis. Bulardyń baǵasy 6 paıyzǵa arzan.

Qarańyz, bıyl óńirde baqtardan 40 myń tonna kóleminde jemis jınalǵan. Alaıda úlken saýda ortalyqtaryndaǵy jemisterdiń deni – shetelden kelgen ónimder. Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, óńirdegi baqtardyń jalpy aýdany 4,8 myń gektardan asady. Onyń basym bóligi, ıaǵnı shamamen 3,3 myń gektary alma baǵy. Bul rette qarqyndy baqtar myń gektar jerdi alyp jatyr. Osy oraıda tabıǵı-klımattyq ereksheligi jaǵynan alma baqtaryn ósirýge qolaıly aımaq dep Tekeli qalasyn aıta alamyz. Qaladaǵy baqtardyń jalpy aýdany 172 gektar bolsa, sonyń 126 gektaryna alma aǵashtary egilgen. Sol qatarda «Alma-Darııa» sharýa qojalyǵynyń jas alma baǵy da bar.

«Qazir bizdiń baǵymyzda ártúrli sortty 1 500-den astam jas alma aǵashy ósip tur. Aporttyń eki túri, Zolotoe prevos­hodnoe, Talǵar kandıli, Voshod, Almaty sınapy jáne basqa da alma túrleri bar. Almatydan jas kóshetter alyp kelip, 2013 jyldan otyrǵyza bastadyq. Sondyqtan bizdiń baqty jas deýge bolady, óıtkeni keıbir sorttar otyrǵyzylǵannan keıin 6-8 jyldan soń alǵashqy jemisin bere bastaıdy. Ázirge biz bul baqtan tek ekinshi ret qana ónim jınap otyrmyz, óıtkeni ótken jyly aýa raıy ónimge qolaısyz boldy. Alma saqtaıtyn arnaıy shaǵyn ornymyz bar. О́nim kóleminiń artýyna qaraı Almaty, Taldyqorǵan, О́skemen qalalarynda alma satýdy jolǵa qoısaq dep josparlap otyrmyz. Qazir baqtyń jalpy aýdany – 3,5 gektar», deıdi «Almaty-Darııa» ShQ qyzmetkeri Kamılıa Ákejanova.

Baqtyń edáýir bóligin almanyń kesh pisetin sorttary alyp jatyr. О́nimniń bir bóligi qoımada bolǵanmen, baqshada jınalatyn alma áli de bar. Jalpy, bıyl óńirde alma baqtarynyń shyǵymy jaqsy. Osy jyly alma ataýlynyń atasy Sıvers alma aǵashynyń gúldeýi bes baldyq kórsetkishke jetken, mundaı jappaı gúldeý sońǵy birneshe jylda baıqalmaǵan edi.

Búginde óńir aýmaǵynda «Jetisý» áleý­mettik-kásipkerlik korporasııasynyń 8 áleýmettik saýda núktesi, «Smoll», «Mag­ným» jáne «Toımart» saýda jeli­le­ri men azyq-túlik dúken­deri arqyly kelisimshartqa otyrǵan taýar­lar­dyń úzdiksiz taýarlyq ıntervensııasy júzege asyrylyp jatyr.

Jetisý oblysy