Qazaq ádebıetiniń alyptary – Muhtar Áýezov (1897-1961 jj), Sherhan Murtaza (1932-2018 jj), Oralhan Bókeı (1943-1993 jj) 28 qyrkúıek kúni dúnıege keldi.
Muhtar Áýezov 1897 jylǵy 28 qyrkúıekte qazirgi Abaı oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Bórili degen jerde dúnıege kelgen. Atasynyń úıretýimen arabsha hat tanyp, 4 jasynan bastap Abaı óleńderin jattap ósken ol 6 jasynda Abaı aýylyna baryp, aqyndy júzbe-júz kórgen. Muhtar Omarhanuly Semeı qalasyndaǵy muǵalimder semınarııasyn támamdaǵan. Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıteti men aspırantýrasynda jáne Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan.
Muhtar Áýezov «Qarash-qarash oqıǵasy», «Qıly zaman» povestterin, «Búrkitshi», «Eskilik kóleńkesinde», «Jetim», «Qaraly sulý», «Qorǵansyzdyń kúni», «Kókserek», «Kinámshil boıjetken», «Oqyǵan azamat», «Sónip-janý» jáne taǵy basqa kóptegen áńgimeler jazdy. Dramatýrgııa salasynda da eren eńbek sińirgen ol – «Abaı», «Aıman-Sholpan», «Eńlik-Kebek», «Qaragóz», «Qara qypshaq Qobylandy» jáne basqa da qanshama pesalardyń avtory. Ý.Shekspır, I.Týrgenev, N.Gogol, K.Trenev, L.Tolstoı, D.London shyǵarmalarynyń birqataryn qazaq tiline aýdardy. M.Áýezov shyǵarmalarynyń jelisi boıynsha fılmder de túsirildi: Raıhan (1940 j), Abaı ánderi (1945 j), Shyńdaǵy shynar (1966 j), Qarash-Qarash (1969 j), Kókserek (1973 j), Qaraly sulý (1982 j), Abaı (1995 j), Tragedııa trıýmfatora (2009 j).
Muhtar Áýezov alǵashqyda eki kitaptan turatyn «Abaı» (1942, 1947) jáne onyń jalǵasy bolyp tabylatyn «Abaı joly» (bul da eki kitaptan turatyn; 1952, 1956) romanyn jazǵany málim. Alǵashqy eki kitap úshin jazýshyǵa KSRO memlekettik syılyǵy (1949) berilip, tórt tomdyq «Abaı joly» roman-epopeıasy jaryq kórgennen keıin ol Lenındik syılyqtyń laýreaty (1959) atandy. «Abaı joly» roman-epopeıasy – qazaq halqyn, onyń ulttyq dástúrin barlyq qyrynan ensıklopedııalyq deńgeıde jan-jaqty ashyp kórsetti. Epopeıa dúnıe júzi halyqtarynyń 116 tiline aýdarylǵan. Ol eki júz tomdyq «Álem ádebıeti kitaphanasy» toptamasynda eki tom bolyp basyldy.
Jazýshynyń 60 jasqa tolý mereıtoıy Almatyda, Máskeýde saltanatpen atap ótilgen.
1961 jylǵy 27 maýsymda Máskeý qalasyndaǵy aýrýhanada qaıtys boldy. Almaty qalasynda jerlengen.
(Foto total.kz)
Táýelsiz «Tarlan» syılyǵy men PEN-klýb syılyǵynyń jáne «Qurmet belgisi» «Otan» ordenderiniń ıegeri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtazauly 1932 jyly 28 qyrkúıekte Jambyl oblysy Jýaly aýdany Talapty aýylynda dúnıege kelgen. 1955 jyly M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý ýnıversıtetin támamdaǵan.
«Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetiniń, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń tilshisi, ádebı qyzmetkeri boldy. 1963-1970 jj. «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory. Sodan keıingi ýaqytta «Jazýshy» baspasynyń, «Jalyn» almanahynyń, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń ekinshi hatshysy, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory ári Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy qyzmetin atqarǵan.
1989-1992 jj. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, 1992-1994 jj. Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik teleradıo kompanııasynyń tóraǵasy bolyp istedi. Májilis depýtaty bolǵan.
Tuńǵysh kitaby – «Qurylysshy Dáký» ocherkter jınaǵy 1958 jyly jaryq kórgen. Jazýshynyń ár jyldary «Tabylǵan teńiz» (1963), «Bultsyz kúngi naızaǵaı» (1965), «Belgisiz soldattyń balasy» (1967), «Myltyqsyz maıdan» (1969), «41-jylǵy kelinshek» (1972), «Ahmetjannyń anty» (1973), «Internat nany» (1974) kitaptary jaryq kórdi. О́ndiristiń damýy jóninde jáne ǵylymı-tehnıkalyq tóńkeristiń jaı-japsaryn sıpattaǵan «Qara marjan» romany, memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń ómirine arnalǵan «Qyzyl jebe» roman-trılogııasy basyldy.
Dramatýrgııa salasynda «Qyzyl jebe» (1987, Q.Ysqaqovpen birge), «Stalınge hat» (1988), «Beseýdiń haty» (1989) pesalary qoıyldy. Ol G.H.Andersenniń áńgimelerin, vengr halyq ertegilerin, Sh.Aıtmatovtyń «Botagóz», «Qosh bol, Gúlsary», «Teńiz jaǵalap júgirgen tarǵyl tóbet» povesterin jáne «Borandy beket», «Janpıda» romandaryn qazaq tiline aýdardy.
Sherhan Murtaza 2018 jyly 8 qazanda qaıtys boldy.
(Foto: e-history.kz)
Jazýshy-dramatýrg Oralhan Bókeı 1943 jyly 28 qyrkúıekte Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany, Shyńǵystaı aýylynda dúnıege kelgen. S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan.
Oralhan Bókeı 1968 jyly respýblıkalyq «Lenınshil jas» («Jas Alash») gazetiniń shaqyrýy boıynsha Almatyǵa keledi. 1974-1983 jyldary «Juldyz» jýrnalynyń proza bóliminiń meńgerýshisi, 1983-1991 jyldary «Qazaq ádebıeti» gazetinde redaktordyń orynbasary, 1991-1993 jyldary bas redaktory boldy.
1970 jyly «Qamshyger» atty alǵashqy jınaǵy jas jazýshynyń ataǵyn shyǵardy. Onyń «Úrker» (1971), «Qaıdasyń, qasqa qulynym?» (1973), «Muztaý» (1975), «Án salady shaǵyldar» (1978), «Úrker aýyp barady» (1981), «Bizdiń jaqta qys uzaq» (1984), «Qulynym meniń» (1986), «Uıqym kelmeıdi» (1987) kitaptary shyqqan.
«Qulynym meniń» (1974), «Teketires» (1976), «Qar qyzy» (1982), «Zymyraıdy poezdar» (1984), «Jaý tylyndaǵy bala» (1985), «Men sizden qorqamyn» (1987) pesalary qazaq jáne orys tilderinde respýblıkalyq, oblystyq, sondaı-aq, burynǵy odaqtas respýblıkalar teatrlarynda qoıylǵan.
O.Bókeı sol kezeńdegi N.Ostrovskıı atyndaǵy Búkilodaqtyq ádebı syılyqtyń laýreaty (1978 j), QR memlekettik syılyǵynyń laýreaty (1986).
«Aldanǵan urpaq» trılogııalyq romany qoljazbalyq oılar kúıinde aıaqtalmaı qalǵan.
Onyń esimi dúnıe júzine belgili, shyǵarmalary orys, aǵylshyn, fransýz, nemis, japon, arab, qytaı jáne basqa da kóptegen tilderge aýdarylǵan.
Oralhan Bókeı 1993 jyly 17 mamyrda Úndistan jerinde, Delıde qaıtys boldy.
(Foto: Egemen.kz)