О́ner óreli bolsyn desek...

Osydan kelip beıneleý óneri qazir qaı dárejede degen zańdy suraq týyndaıdy. «Malymdy alsań al Qudaı, peıilimdi alma» degen tám­sildiń fılosofııasy biz izdegen su­raqqa jaýap berip turǵandaı. Ash qaryn toıynar, al rýhanı mesheýlikke urynsaq obaly kimge? Ata-babamyz sony kúni buryn boljap, urpaqtaryn qamsyz shap­qylaýdan saqtandyryp otyrǵan. Muqaǵalı aǵamyzdyń «halqymnyń óz aıtqanyn qaıtaladym» degeni rýhanııat­ty meńzeıdi. Arman-murattyń ultqa qajet altyn erejesi saqtalmaı, órkenıet jeńisiniń ıgiligine kenelý múmkin emes.

Beıneleý óneriniń kirispesin tastaǵy tańbalardan kóremiz. Sol órnek ýaqyt tezine kómeskilenbeı, ózegin baıytyp, ózine tán úrdispen jalǵasyn tapsa, nur ústine nur emes pe? Osy ónerdiń adam­zatqa tán ortaq tabysynyń ishinde ulttyq erekshelikterimiz menmundalap tursa qandaı ǵanıbet. Jas talanttardy tárbıe­legende, osyndaı mazmundardy boıyna sińirýge kúsh salýǵa tıispiz.

Alystan kelgen qonaqtar el ordasy Astananyń tabaldyryǵynan attaǵan sátte qazaqtyń qalasyna kelgenin sezinýi kerek. Sezinbese, sezindire almasa ónerimizden ne paıda? Astana úlgi kórsetse, aımaqtar soǵan qarap boı túzeıdi. Mundaı ıdeıa­lardy júzege asyratyn sýretshi men sáýletshilerdiń abyroıly týyndysy. Ulttyq tanymǵa qanyqqan kadrlar bir jaq­tan kelmeıdi, ony shynyqtyratyn, qatarǵa qosatyn ózimiz, qoǵamymyz. Akade­mık Álkeı Marǵulan «...ónerde ózindik qoltańbasy joq halyq óledi» degen eken.

Ulttyq tanymdy, berik qalyptasqan salt-dástúrdi elep-eskermeıtin «órkenıet­tiń» tońmoıyndary paıda bola bastady. О́zimizden ózimiz alshaqtap, ózgeni úlgi tutatyn jasandylyq boı kórsetip júr. Ulttyq qundylyqtarǵa qatysty kóz­qarastar bıikteý kerek edi, úmitimiz aqtala qoıǵan joq. Mádenıet pen óner­diń jankeshti qaıratkerleri atanǵan áriptesterim – sýretshiler, músinshiler, qolónershiler, t.b. sheberler úkimet nazarynan tys qalǵandaı seziledi. Máselen, «qylqalam men qashaý» mamandyǵy kópke deıin legıtımdi bolyp, memlekettik eńbek reestrinde tirkelgen. Kezinde bul maman­dyqtar qurmetti bolyp sanaldy. Tipti olarǵa belgili bir qamqorlyq belgilendi.

Qazir she? Nesin jasyraıyq, qazir sýretshiler qaýymynyń tirshiligin bılik bile bermeıdi. Alaıda talanttar sıregen joq. Jyl saıyn júzdegen, tipti myńdaǵan dızaıner men sýretshi daıarlanady, joǵary bilimmen qamtamasyz etiledi. Budan bólek, sýretshilerdi biriktiretin kásibı odaq ta bar. О́kinishke qaraı, eńbek zańnamasynda olardyń ózindik mártebesi aıqyndalmaǵan. Buǵan ne deısiz? Dúnıejúzimen básekege túskende – aldymen mádenıetimizdi, óne­rimizdi betke ustaımyz. Álemmen ıyq tirestirý – ekonomıkalyq jetistikke ǵana emes, mádenıettiń, óner men ádebıettiń, ǵylymnyń, sporttyń kemeldenýine tyǵyz baılanysty.

Sýretshiler – shyǵarmashylyq tul­ǵalar. Týyndylary arqyly ult rýha­nııa­tyna úles qosatyn jandar. Eń­bek­teri – murajaılarda, ónerdi súıetin otbasylardyń tórinde, shetelderde saq­taý­ly. Ýaqyt synynan súrinbeıtin baı­lyǵymyz osylar. Beıneleý óneri, bul – kórkemdik jáne shyǵarmashylyq is-áreket arqyly adamdardyń tanymyn tereńdetedi, talǵamyn ósiredi. Ártúrli materıaldar­men jumys isteýdiń tehnologııalaryn úıretedi, shyǵarmashylyq áleýetti shyńdaıdy. Damyǵan elder beıneleý ónerine memleket saıasatynyń bir bólshegi retinde qaraıdy. Jalpy bilim beretin mektepterde beıneleý ónerin oqytýdy strategııalyq basymdyqqa balaıdy (AQSh, Japonııa, Fransııa, Qytaı t.b.). Ásirese Qytaıdyń qamqorlyǵy erekshe.

Beıneleý ónerine baýlıtyn birinshi baspaldaq – mektep. Elimizde osy máselege mán berý kóńil kónshitpeıdi. «Kórkem eńbek» pen «Syzý» pánderi birigip, saǵat­tary qysqarǵan. Bul urpaqqa kerek rýhanı-adamgershilik, estetıkalyq tárbıe damýynyń baıaýlaı bastaǵany. Mem­leketimiz úshin mańyzdy ári qajetti shy­ǵar­­mashylyq, shyǵarmashylyq-pedago­gıkalyq mamandyqtardyń bilim berý na­ryǵynan ketýi jáne kórkem bilim berý salasyndaǵy kóptegen kásibı pedagogterdi «syrtqa tastaý». Turaqty damýdyń mem­lekettik baǵdarlamalaryn tolyq kólemde júzege asyrýdyń múmkin emestigi.

Qazir jalpy bilim beretin mektepterde «Beıneleý óneri» men «Tehnologııa» pánderi qosylyp ketken. Ol 2017 jyldan beri «Kórkem eńbek» páni bolyp 1,2,5,7-synyptarda júrgiziledi. Atalǵan pán zamanaýı kórkem bilim berý tapsyrmalaryn tolyq qamtı almaıdy. Birinshiden, eshbir joǵary oqý ornynda «Kórkem eńbek» mamandaryn daıarlamaıdy. Ondaı klassıfıkator joq. Ekinshiden, kórkem eńbek páninen qaı mamandyq ıesi sabaq beredi degen suraqqa jaýap tabý qıyn. «Beıneleý óneri jáne syzý» muǵalimi me? Álde ony «Tehnologııa» pániniń muǵalimi júrgize me? Qaı jaǵynan qarasań da qısynsyz. Úshinshiden, nege «Kórkem eńbek» pánin oqý úderisine engizer aldynda osy pándi oqytatyn mamandar daıarlap alý eskerilmegen? Tórtinshiden, «Kórkem eńbek» páninde berilgen málimetterde ózimizge belgili beıneleý óneri salalary – grafıka, sándik qol óneri, zergerlik óner, keskindeme, dızaın, músin, t.b. jete sóz bolmaıdy. Ony zerttegen ǵalymdar, ataqty qazaq sýretshileriniń shyǵarmalary jaıynda maǵlumattar az berilgen.

Osyǵan oraı bizdiń aıtarymyz, mek­tep túlekteri kúni erteń ınjener, qu­rylysshy, arhıtektor, t.s.s. maman­dyqty ıgerip, jalpy jáne arnaıy tehno­logııalyq úderistermen, zamanaýı materıaldarmen, qural-jabdyqtarmen jumys jasaýǵa quzyrettilikti meńgerý úshin pán tek «Eńbekke baýlý» nemese «Kórkem eńbek» emes, «Tehnologııa» da atalýy kerek. Onyń mazmuny «tehnıkalyq» jáne «qyzmet kórsetý» tehnologııasyna arnalsa tipten jaqsy. Ulttyq qundylyqtyń qalyptasýyn qamtamasyz etýge sáıkes bul pánniń uldar men qyzdar úshin bólip oqytylǵany mańyzdy. Ony bylaı dep sıpattaǵymyz keledi:

1-6 synyptarda – «Beıneleý óneri», 9-synypta «Syzý», al osy pán 10-11 synyptarda 1 saǵattan tańdaýly kýrs bolyp jalǵassa.

1-4 synyptar da – «Eńbekke baýlý», 5-9 synyptarda – «Tehnologııa».

Atalǵan pánderdegi sabaq berý mindeti bilikti, bilimdi, dárejesi bar mamandarǵa júktelgeni jón. Jalpy orta bilim beretin mektepterdiń oqýshylaryna usynylyp otyrǵan pánderdiń oqý baǵdarlamasy men oqýlyǵyn qaıta qarasa deımiz. Ol joǵary oqý ornynan ǵalym ádiskerdiń, mektepterden tájirıbeli muǵalimniń, kásibı sýretshiniń birlesken jaǵdaıynda daıyndalsa. Joǵary oqý oryndarynda – «Beıneleý óneri jáne syzý», «Eńbekke baý­lý jáne tehnologııa pánderi» muǵalimin daıarlaýda mekteptermen tyǵyz baılanys ornatylsa.

Joǵaryda kórsetilgen usynystardy negizge ala otyryp, joǵary oqý oryndarynda «Beıneleý óneri jáne syzý», «Eń­bekke baýlý jáne tehnologııa» maman­dyǵynyń klassıfıkatory qaıta qaralyp, bilim berý baǵdarlamalaryn tolyqtyrsa. Bala mekteptegi syzý páninen saýatty dáris alyp, qarapaıym syzyq túrlerinen bastap qurylys syzbasyna deıingi sheberlikterge beıimdelse, kásiptik-polıtehnıkalyq kolledjderde jáne JOO-larda qulashyn keńinen sermeıdi. Tehnıkalyq, qurylys, munaı-gaz, sáýlet, dızaın, t.b. mamandyqtarda syzýdan qınalmaıtyn bolady.

Kórkem óner barlyq ýaqytta úlken mánder men mazmundardy qamtıdy. Qazirgi zamanǵy beıneleý óneriniń mańyz­dylyǵy men rólin baǵalaı bilýimiz kerek. Kórkem beınelerde folklor men qazaq halqynyń, sondaı-aq elimizdi mekendeıtin barlyq halyqtardyń tarıhy kórinis tapqan. Qazirgi beıneleý óneri baǵyttarynda jańa býyn sýretshileri erkin adam ıdeıa­laryn, kóńil kúılerin jáne úmitterin, táýelsiz memleketimizdiń qalyptasýyn beıneleıdi. Kórkem óner salasyndaǵy saıasat memlekettik reformalaýdy qajet etedi. Memlekettik deńgeıde ataqty sýretshiler men jas talant­tarǵa qoldaý kórsetý úshin jol kartasy ázirlenýi tıis. Olardyń damýy úshin shákirtaqylar, granttar, basqa da qoldaý túrleri qarastyrylsa deımiz. Mu­nyń barlyǵy ulttyq rýhanı baılyqty ashýǵa jáne memlekettiń bedelin kóterýge baǵyttalady. Osy maqsatta ár óńirde jyl saıyn jalpy ulttyq baıqaýlar ótkizý qajet.

Elimizdiń barlyq oblysynda, Almaty men Astanada beıneleý ónerinen kórmeler ótkizý úshin tegin alańdar joq. Mýzeıler men galereıalar kommersııalyq negizde jumys isteıdi. Bul barlyq deńgeıdegi sýretshilerge qoljetimsiz. Kóptegen sýretshi birlesip toptyq kór­meler ótkizedi. Monýmentaldy ansamblder úshin baıqaýlar memlekettik satyp alý – tenderler retinde ótkiziledi, ıaǵnı «kim arzanyraq joba jasaıdy» qaǵıdatymen. Sonyń saldarynan sapasy tómen týyn­dylar men óndiristik jumystar sórelerge qoıylady. Mundaı tásildi qaıta qarap ózgertkenimiz jón. Kórmeler, art-festı­valdar men baıqaýlar kórkemdik keńes­terdiń qatysýymen uıymdassa deımiz.

Kórkem baǵalaý men qoǵamdyq baqylaý ınstıtýty qazirgi ýaqytta joǵalǵan. Kór­kemdik keńesterdiń quramyna sarapshylar, qoǵam ókilderi kirgeni kerek. Al olardyń basshylyǵy kásibı sýret­shiler, músinshiler jáne dızaınerlerge tıesili bolýǵa tıis. Memleket mýzeılerge qarjylyq qarajat jaǵynan qoldaý kórsetip, beıneleý óneri salasynda istelgen qundy shyǵarmashylyq týyndylardy satyp alýy kerek. Osy arqyly memleket sýretshilerdi, músinshiler men qolónershilerdi qoldaıdy. Qazirgi zamanǵa laıyq óner mýzeıin qurý qajettiligi týyndaıdy. Ol azamattarymyz ben álem­niń barlyq túkpirinen keletin týrıst­er­diń nazaryn aýdaratyn kýlttik orynǵa aınalady. Mysaly fransýz bıznes­meni Stefan Dıstangıan eldi qarjy daǵdarysynan shyǵýdyń jolyn «Mona Lıza» atty ańyzǵa aınalǵan kartınany satýdan kórip otyr, dep habarlaıdy zakon.kz Independent-ke silteme jasap. «Kún saıyn biz koronavırýspen kúreske mıllıardtaǵan eýro jumsap jatyrmyz – dál balalar tas laqtyryp jatqandaı. Bul jaǵdaıdyń sońy kórinbeıdi, sondyqtan qarjy daǵdarysy sheksiz bolyp qalýy múmkin. Osy shyǵyndardyń qaıtarymy bolýy kerek, jáne olardy birdeńemen ótegen jón» deıdi Dıstangıan. Osy «Mona Lıza» atty kartınany kórý úshin dúnıe júzinen jyl on eki aı týrıster úzil­meıdi. Memleket qorjynyna qomaqty qara­jat quıylyp jatyr. Bizde de osyndaı jaǵdaı jasaý múmkindigi jetkilikti.

Básekelestiktiń basty sharty – sapaly bilim, kásibı maman daıarlaýda desek, olardy jumyspen qamtý memleket tarapynan qolǵa alynǵany durys. Sýret­shiler týraly arnaıy zań da qabyl­danatyn mezgil áldeqashan jetti. Ulttyq ónerimizdiń qaımaǵyn buzbaı pármendi qımyldaý mańyzdy. Sondaı mamandardy halyqaralyq deńgeıdegi básekelestikke aralastyryp, bárimen isker baılanys ornatýǵa jol ashqandar utady.

Toqqoja QOJAǴULOV,

sýretshi-pedagog