Nemis ekonomısi Verner Zombart «Ekonomıkanyń basty qaǵıdasy – alysqa qaraý» deıdi. Ýaqyt synynan ótken bul pikirge eshkimniń shúbási joq. Eger dál qazir alysqa qarar bolsaq, sıfrlyq transformasııa tórimizden oryn alýy qajet. Onyń ishinde qarjy salasynyń sıfrlyq ekojúıesin qurý mańyzdy. Sózimdi qýattaı túsý úshin «KPMG» júrgizgen zertteýdi mysalǵa alaıyn. Satylymy 1 mlrd dollardan asatyn kompanııalardyń 59%-y qarjylyq úderiske jasandy ıntellekt (JI) quraldaryn qoldanǵan. Al «Cofinpro AG» júrgizgen zertteýden bási bıik bankterdiń 52%-y mashınalyq oqytý ádisin engizgenin kóremiz. Osy tusta oqyp otyrǵan sizdi, jazyp otyrǵan meni de mazalaıtyn eki suraq bar: Jahandy jaýlaǵan osy úderiske biz úlgerdik pe? Bankterimizdiń baby kelisti me?
Álqıssany bıylǵy Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan myna túıtkilden bastaıyn: «Ashyǵyn aıtýymyz kerek, bizde respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligi oryndalmaı jatyr». Bul jaǵdaı Memleket basshysynyń hám ony estip-bilip júrgen halyqtyń da kóńiline alań uıalatary anyq. Endi ne istemek kerek? Ekonomıkasy ilgeri elderdiń tájirıbesine súıensek, bıýdjet qarjysyn tıimdi paıdalanyp, kóbeıte túsýimiz qajet-aq. Al qarjy salasyn utymdy basqarýdyń joly – tıimdi sıfrlandyrý. Sıfrlyq salasy damyǵan elder áýeli qarjy salasyn sıfrlyq transformasııalaýǵa den qoıǵan. Barymyzdy baıqap qarasaq, bizdiń de kósh ilgeri eken. Tek «jele jortyp, aıańǵa salmasaq», shirkin!
«Fintech»: Betburys
Qarjy mınıstrliginde 48 túrli memlekettik qyzmet bolsa, onyń 44-i elektrondy túrde usynylady. Bıyl alǵashqy alty aıda 11,5 mln memlekettik qyzmet kórsetken. «eGov mobile» mobıldi qosymshasynda salyq jáne keden baǵyttary, aýdıtorlyq sala boıynsha 22 memlekettik qyzmet qoljetimdi. Bul úderisti údete bersek, ekonomıkanyń turaqty ósýi men sıfrlyq ekojúıe qurýǵa bir taban jaqyndaı túsemiz.
Tólem júıesi. Otandyq bıznes byltyrdan beri tólem ınfraqurylymynyń áleýetin belsendi paıdalana bastady. Onyń ishine qaıtalanatyn tólemder, jazylym tólemderi, kartalardy saqtaý, jyldam tóleý jáne tólem siltemeleri kiredi. Sebebi halyqaralyq bank sektorynda «Tólemdi kún ótken saıyn yńǵaıly ete tús» degen uǵym bar. Aty atalǵan osynshama úderistiń bári osy túsiniktiń aıasynda júredi. Ulttyq tólem korporasııasynyń málimetinshe, «Apple Pay», «Google Pay», «Samsung Pay» qyzmetteri arqyly tokendelgen tólemder úlesi de ósken, ıaǵnı múmkindiginshe tez tóleýge yńǵaı jasaıtyn saýsaq izi, «Face ID» qyzmetteri kóbeı- gen.
ID-nómir. Bıýdjetti josparlaýdyń aqparattyq júıesinde árbir jobaǵa ótpeli ID-nómir beriledi. Bul isti basynan aıaǵyna deıin baqylaýǵa kómektesedi. Bıýdjet qarajatynyń qalaı paıdalanylyp jatqanyn qaraýǵa bolady. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta josparlaý jáne satyp alý kezinde naryqtyq taldaý quraly júzege aspaq. Ol artyq jospardyń aldyn alyp, úderisti jeńildete túsedi.
Salyq rejiminiń servısi. «Býhalterlik operasııalar derekteriniń biryńǵaı qoımasy» jobasy barlyq qarjylyq operasııanyń biryńǵaı esebin júrgizedi. Buǵan byltyr ortalyq memlekettik organdar qosylǵan, bıyl jergilikti uıymdar qosylyp jatyr. Birinshi jartyjyldyqta salyq rejimin ózgertetin jańa servıs iske asty. Qosylǵan qun salyǵynyń shekten asqan-aspaǵany týraly banktiń mobıldi qosymshasyna habarlama keledi. Bul júıe aıyppul men salyq tóleýshilerdiń yńǵaıyna qaraı jasalǵan.
Elektrondy taýarlar katalogi (ETK). Biregeı ıdentıfıkator, naqty sıpattama, sýret, sertıfıkaty bar júıe taýar týraly derekterdi saqtap, basqarýǵa arnalǵan. Aqparattyq alań berilgen ótinimderdiń mártebesin jedel baqylap, ýaqtyly óńdelýin qadaǵalaıdy. Qazir ETK-da 825 257 taýar bar. Jetkizýshiler sany 10,5 myńnan asady. Odan bólek, sybaılas jemqorlyq táýekelderin edáýir tómendetip, bıýdjetti dál boljaýǵa, sondaı-aq taýar aınalymyn baqylaý men basqarýǵa septesedi.
Jasandy ıntellekt ıgiligi
Qazir dúnıejúzindegi bankterdiń fılıaldary azaıǵan. Qyzmetker sany qysqarǵan. Álbette, onyń bári jasandy ıntellektiniń naryqqa enýinen boldy. Al bizdiń bankterge JI tolyqqandy kelgen joq. Byltyr ǵana monolıtti júıeden mıkroservısterge aýysyp, mobıldi qosymshalarǵa ınvestısııa sala bastady.
– Biz jasandy ıntellektiniń belsendi damýyn aldaǵy bes jylda bir-aq kóremiz. Birte-birte kele jatyrmyz. Sarapshy retinde esh kúdikpen qaramaımyn, sebebi bul anyq qubylys. Aldaǵy ýaqytta ártúrli salada JI engiziledi. Qazir de az-azdan bar. Tek bankter áli izdenis ústinde. Men biletin birshama bank tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýdi jaqsartý men baılanys ortalyqtaryndaǵy júktemeni azaıtý maqsatynda jasandy ıntellektige negizdelgen daýystyq kómekshilerdiń múmkindigin zerttep jatyr. Mashınalyq oqytý qazirdiń ózinde skorıngtik modelderde qoldanylady. Degenmen qarjy salasyndaǵy mamandyqtardy jaqyn arada JI almastyrady dep aıtýǵa áli erte, – deıdi IT-sarapshy Aqıis Qonqabaeva.
Ras. Kúder úzetin dúnıe emes. Elimizdegi sıfrlyq sala kúnnen kúnge damyp keledi. Bank salasyna da kezegi keler. Ári bizde qarjylandyrý salasyndaǵy JI-di qoldanýdyń sátti mysaly joq emes, bar. Ol – Ulttyq banktegi bıýdjettik josparlaýdy avtomattandyrý júıesi. Bul 2019 jyly iske qosyldy.
Bıýdjet. Esterińizde bolsa, birer aı buryn 2023 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Úkimet esebinde Joǵarǵy esep palatasynyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov strategııa jáne bıýdjet josparyn JI arqyly jaqsartýǵa bolady degen edi.
– Jasandy ıntellekt arqyly bıýdjet jáne strategııa josparynyń boljamdyq múmkindikterin jaqsartý úshin shuǵyl áreket etý qajet. Bul jerde Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń úılestirýshi rólin kúsheıtýi mańyzdy, – dedi ol.
Salyq. Bizde salyq tóleýshilerdiń túıtkili kóp. Mysaly, salyq qujattaryn toltyrý, shaǵyn kompanııalardyń qaptaǵan qujatty túsinýi muń bop jatady. Ekonomısterge osyǵan qatysty shaǵym qarsha boraıdy. Túsindirip álek bolamyz deıdi. Endi osy jerde logıkaǵa syımaıtyn bir dúnıe bar. Eger kompanııa ıeleri qujat tolyqtyratyn erejelerdi túsinbese, qalaı toltyryp júr? «Osy yrdý-dyrdýdy jasandy ıntellekt jymyn bildirmeı, basar edi» deıdi ekonomıst Janat Nurǵalıev. Sebebi JI osyǵan uqsas tapsyrmalardy ońaı ári qatesiz oryndaıdy.
– Bıýdjetteý turǵysynan jasandy ıntellekt sizge bıýdjetti naqty naryqtyq baǵalar negizinde josparlaýǵa múmkindik beredi. Qate qaýpi tómen bolady. Bul júıege belgili bir ónimniń, jumys, qyzmetterdiń baǵalaryn asyra baǵalaýǵa jol bermeıdi. Jalpy, bul bıýdjetke adam faktorynyń qatysýyn azaıtady, – deıdi sarapshy.
Saýattylyqtyń tórt ólshemi
Qarjy salasyn sıfrlandyrý tek memleket pen ataýly organdarǵa júk emes. Oǵan halyqtyń da qatysy bar. «Aqsha – bıliktiń bir túri, biraq qarjy saýaty odan da qudiretti kúsh» deıdi baılyq týraly qalam terbep júrgen Robert Kııosakı. Endi buǵan sıfrlyq saýatty da qosyńyz. Postmodernnen ótip, metamodernge aıaq basar zaman deımiz be, transformasııalyq ekonomıka kezeńi deımiz be, jalpy, qos qanatymyz teń bolýy úshin ne bilýimiz kerek? Osy suraqqa jaýap izdep sıfrly álem sarapshylarynyń zertteýlerin qarap shyqtyq. Olar tórt ólshem bar deıdi.
Birinshi ólshem – sıfrlyq qarjy ónimderi men qyzmetteri týraly negizgi túsinik. Bul qyzmetter ádette bylaı bólinedi:
Tólemder: elektrondy aqsha, uıaly telefon ámııandary, krıpto-aktıvter, aqsha aýdarymdary qyzmetteri; Aktıvterdi basqarý: ınternet-bankıng, onlaın-brokerler, robo-keńesshiler, krıpto-aktıvter saýdasy, jeke qarjyny basqarý, mobıldi saýda; Balamaly qarjylandyrý: kraýdfandıng, shemalyq nesıeleý, onlaın-balanstyq nesıeleý, shot-faktýralar men jetkizý tizbegin qarjylandyrý;Ekinshi ólshem – sıfrlyq qarjylyq táýekelderdi bilý. Iаǵnı jeke tulǵalar men kompanııalar keletin qaýipten habardar bolýy qajet. Onlaın alaıaqtyq pen kıberqaýipsizdik týraly zertteý.
Úshinshi ólshem – onlaın qaýipten qorǵaný, sıfrlyq qarjylyq táýekelderdi baqylaý.
Tórtinshi ólshem – eki salada da quqyǵyńyz taptalsa, tutynýshylar quqyǵy men ótemaqy ádisterin bilý.
P.S: Qarjy salasyn sıfrlyq transformasııalaý taqyrybynda «Biryńǵaı satyp alý platformasy», «Baǵaly qaǵaz», «Sıfrlyq teńge», «Birińǵaı QR-kod júıesi», «Open Banking», «E-Salyq Azamat» jobalary mańyzdy ekeni ámbege aıan. Bul taqyryptar gazetimizdiń ótken sandarynda jazylǵan bolatyn. Taqyryp ári qaraı da zertteledi.