Abyz murasy – halyq qazynasy

Saltanatty is-shara Ábish Kekilbaı­uly atyndaǵy oblys­­tyq mýzeı aldyn­daǵy qaı­ratker eskertkishine gúl shoq­taryn qoıý­men bastaldy. «Dostyq» ǵıma­ra­tynda jal­ǵasqan ǵylymı-tájirıbelik kon­ferensııany ashqan Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov aldymen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jazýshynyń 85 jyldyǵy­na oraı joldaǵan quttyqtaý hatyn oqydy.

Májilis spıkeri sózinde Ábish Kekilbaıulynyń 85 jyl­dyq mereıtoıy shyn mánin­de halyqtyń merekesi, ulttyń toıy ekenin atap, Alash abyzynyń adamı bolmysyn, qaıratkerlik qyr­la­ryn eske alsa, Mańǵystaý obly­sy­nyń ákimi Nurdáýlet Qılybaı el tarı­hynda baǵa jetpes mura, óshpes iz qal­dyrǵan jazýshynyń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyna erekshe toqtalyp, aýqymdy is-sharanyń mańyzdylyǵyn atap ótti.

– Kıeli túbek topyraǵynan túle­gen dara daryn, ataq-dań­qy tórtkúl álemge tanylǵan Ábish Kekilbaıulynyń izinde máńgi ómirsheń baı murasy, sózin áspettegen oıly oqyrmany qaldy. Ábish aǵa kózi tirisinde-aq birtýar talant ıesi retin­de tanyldy. Shalqar bilimi­men, tereń paıymymen, bıik oı-óresimen daralandy. ­Oı qýaty zor qalamger ádebıet álemine sony serpin ala keldi. Qazaq rýhanııatyn asa qundy jádigerlermen tolyqtyra tústi. Onyń shuraıly, nárli, obrazdy tili, súbeli oı tolǵam­dary, kesek keıipkerleri oqyrmandy tereń oıǵa bóledi. Ábish aǵanyń tulǵasy týraly tereń tolǵam, bir­­neshe kitapqa arqaý bolar­­lyq dúnıe. Muny biz qalam ustaǵan qaýymnyń enshisine qaldyrsaq deımiz. Keleshek irgesi – keler urpaq sanasynda arda azamat esimi esh kómeskilenbeı, máńgi jarqyraı berýi úshin mundaı salıqaly is-sharalar zańdy jalǵasyn taba bermek, – dedi óńir basshysy Nurdáýlet Qılybaı.

Konferensııanyń plenar­lyq máji­lisinde Prezıdent keńesshisi, aka­de­mık Baýyrjan Omarov, akademık Kárimbek Qur­manálıev, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Edil Jańbyrshın, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Janbıbi Dúısenbaeva, fılosofııa ǵylymdarynyń dok­tory, Kastomoný ýnıversıteti­­­niń professory Orhan Sóıle­mez Ábish Kekilbaıulynyń shyǵarmashylyq mura­sy, ulttyq qundylyqtar men ulttyq múddeni dáripteýdegi eńbekteri, sondaı-aq parla­mentarızm ınstıtýtynyń qalyp­ta­sýyna qosqan úlesi boıynsha ózekti máselelerdi qozǵap, onyń qo­ǵamdaǵy orny men mańyzy týra­ly baıandama jasady.

Baýyrjan Omarov zańǵar jazýshyny ádebıetke alyp kelgen faktorlarǵa jan-jaqty toqtaldy. Áýlıeli mekende týǵan Ábishtiń sana-sezimi erte oıanyp, bala kezinen kitapqumar bolǵany belgili. Besikten beli shyqqan bala kezinen kóp oqyp, izdengenin, áýestikpen óleń jazǵan jyldaryn eske aldy. Bala sanasynyń qalyptasýyna ǵıbratty ǵulama Alshyn Meń­dalıev mektebiniń áseri de az bolmaǵan. Ádebıet álemine jol ashqan osy faktorlar Muhtar Áýezov jáne Taýman Amandosov tálimine alyp kelgenin aıryqsha atap kórsetti baıandamashy.

QazMÝ-dyń besinshi kýrsynda oqyp júrgende Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyn aý­da­rýǵa qatysyp, onyń aldynda Mopassannyń «О́mir», «Per men Jan» roman­da­ryn tárjimalaǵan, stýdent kezinde saıası mansuqtalǵan ádebıetterge bas qoıyp, ózin­she oılaýǵa beıimdelgen Kekil­baıulyn ǵala­mat qabilet-qa­ry­mynyń syryna úńilgen ǵalym: «Ábishke deıin pro­zashylar jer betin­degi tir­shi­likke kóldeneńinen qaraǵan dep esepteımin. Al ol bolsa, tuńǵysh ret jerge tiginen kóz saldy. Shyǵarmalarynyń jelisinde belgili bir zańdylyq bar. Ábish – planetaǵa ǵarysh bıiginen qaraǵan qalamger» degen Aqseleý Seıdimbektiń sózin mysalǵa keltirdi.

Ábish Kekilbaıulynyń ádebı-syn maqa­lalary men suh­bat­­taryna, tarıhı taqy­rypty qam­týyna, kórkemdik kestesi jo­ǵa­ry, negizgi jeliden aýytqy­maıtyn naǵyz shyndyǵyna, onyń ádebıet­tegi qol­tań­basy men stıline, pýblı­sıs­tıkalyq shy­ǵar­malaryna jan-jaqty toqtalǵan baıandamashy:

«Kekilbaıulynyń shyǵar­ma­shy­lyq laboratorııasyn­da­ǵy erekshe toqtalatyn tus – «Kúıshi» povesinde «máńgúrt» uǵymyn engizýi. Bul – onyń sýretker retin­degi uly jańa­lyǵy. Arada on eki jyl ótken soń bul termındi Shyńǵys Aıtmatov «Borandy beketinde» qoldanǵany barshaǵa málim. Shyqań povesti «Drýjba narodov» jýrnalynan oqyp, máńgúrt taqyrybyna qatty qyzyqqanyn Ábish Kekilbaıulynyń ózine ­aıtypty. Bir zamanda máskeýlik ádebıet synshylary bul uqsastyq jóninde edáýir shý kótergen. Basqa bireý bolsa, attandap, aıqaı salar edi. Al keńdigi men kemeldigi birdeı Kekilbaıuly muny bir máselege ár qyrynan kelý dep qaraıdy. Janbolat Aýpbaevqa bergen suhbatynda: «Men sheksiz kekshildik sheksiz qatygezdikke, al sheksiz qatygezdik rýhanı máńgúrttikke uryn­dyratynyn sóz etsem, Shyńǵys Aıt­matov rýhanı máńgúrttiktiń qaıtadan shek­siz qatygezdikti tiriltetinin egjeı-teg­­jeı­ledi» dep túsin­diredi. Segizinshi synyp oqyp júrgeninde plagıatty ásh­ke­relegen ol máńgúrt máselesine plagıat dep qaramaıdy. Aǵaıyn­dyqty ardaqtap, dostyqty dáripte­geni shyǵar», dedi. Bul baýyr halyqtar arasyndaǵy ǵana emes, qalamgerler arasyndaǵy syı­lastyqty, keńdikti tanytatyn, úlgi etetin tus.

Parlament Májilisiniń depýtaty E.Jańbyrshın «Á.Kekil­baı­ulynyń Qazaqstan Respýb­lı­kasynda parlamentarızm ınstıtýtynyń qalyptasý keze­ńin­degi qyzmeti» baıandamasynda tulǵa­nyń saıası kelbetin ashyp kórsetti.

«Keńes odaǵy ydyrap, Qazaq eli qaıta shańyraq tiktegen sátten bastap saıasatqa batyl aralasty. Bul qaıta qurý saıasa­ty­nyń bastalǵanyna bes jyldaı ótken, el ishi demokratııalyq ózgeristerdiń dámin tatyp, «temir shymyldyqtan» bosap, sóz erkin­digi tıip, qoǵamnyń qyzý qaınap jatqan kezi edi. Ábish aǵamyz osy tusta qazaq eldigin bekitý jolynda ulttyq saıasat­ty qalyptastyrý úshin bilek sybana kiristi.

Osy jolda Ábekeń Parla­ment ıns­tıtýtyn tańdady. Bul saıasatqa alǵashqy qadam basý úshin naǵyz shyńdalatyn, halyqpen etene jumys jasaıtyn, eldiń máselesin Pre­zıdenttiń aldynda naqty kótere alatyn saıası minber edi. Al saıası kúres alańynyń shyńy – saılaý», degen baıandamashy jazýshynyń eldegi tuńǵysh birmandatty saılaýda Ertis-Baıan óńirinen Joǵarǵy Keńes depýtattyǵyna saılaýǵa túsip, ózi túlep ushqan kıeli Mańǵystaýdan emes, Qanysh pen Álkeıdiń tól topyraǵy qasıetti Baıanaýyldan depýtat bolyp saılanǵanyn aıtty.

Á.Kekilbaıulynyń qaırat­ker­ligi, depýtat retinde atqar­ǵan, qatysqan iste­rine jan-jaqty toqtaldy. Ulttyq saıa­­sat, mádenıet jáne tildi damytý ko­mı­­tetin qadaǵalaǵan depý­tat jazý­shy­­nyń bastamasymen «Baspasóz jáne basqa da buqaralyq aqparat qural­da­ry týraly», «Tarıhı-mádenı mu­ra­ny qorǵaý jáne paıdalaný týraly», «Dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» sııaqty ma­ńyzdy zańdar qabyldanǵandyǵy, qa­zaq tiliniń memlekettik til retinde Ata Zańy­myzda naqty kórinis tabýy­na yqpal etkendigi, Úkimet al­dyn­da ót­kir máseleler kóter­genin aıtyp, eki jyl­ǵa jýyq ýaqytta Qazaqstannyń alǵash­­qy parlamenttik ınstıtýtyn Ábish bas­ta­ǵan bir top halyq qalaýlylary qalyp­tas­tyrǵa­nyn jetkizdi.

«Depýtat Ábish Kekilbaıuly kúrdeli kezeńde memleket­tik basqarý isin, onyń ishinde parlamentarızm ınstıtý­tyn jetildirýge aıanbaı qyzmet etti. Eldik sanany qa­lyptastyrýǵa eseli eńbek sińirdi. Alaıda tuǵyrly tul­ǵanyń Parlamenttegi qyzmeti áli tolyq zerttelmeı jatyr. Aldaǵy ýaqytta qazaq oı­­­shy­lynyń parla­men­ta­rızmdi damytýdaǵy súbeli eńbegi ǵalymdardyń ǵylymı zertteýleriniń taqyryby bolatynyna senimdimin», dedi Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın.

M.O.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ıns­tı­tý­ty­nyń dırektory, akademık Kenje­han Maty­janov «Adamgershilik asyl qasıetterdiń abyz jyrshysy», belgili qalamger Saýytbek Abdrah­ma­nov «Ábish Kekil­baev­tyń álem­dik keńistigi» ta­qy­ryp­ta­rynda baıandama jasap, mereı­toı ıesiniń adamgershi­lik, qa­lam­gerlik bolmysyn jan-jaqty ashyp kór­setýge tyrys­ty.

Plenarlyq otyrysynda kósheli oılar aıtylǵan ǵyly­mı-konferensııa seksııa­lyq otyrysta jalǵasty. «Á.Kekil­­baıuly shyǵarmalaryndaǵy ota­n­dyq tarıh máseleleri», «Á.Kekil­baı­uly murasy mýzeı qyzmeti kon­tek­sinde», «Á.Kekilbaıuly qoǵam jáne memleket qaıratkeri», son­daı-aq «Á.Kekilbaıulynyń ádebı shy­ǵar­ma­shylyq murasy» taqy­ryp­tarynda ótken seksııalyq jumys­tar­da ǵalymdar jazý­shy­nyń shyǵar­ma­shylyǵyn búgingi nasıhattalý tur­ǵy­synan taldady, talqylady, zer­de­ledi, usynys-pikir bildirdi.

«Ábish Kekilbaıuly oqý­lary-2024» halyqaralyq ǵyly­mı-tájirıbelik konferen­sııa­synda ábishtanýǵa, qalam­gerdiń san qyrly shyǵarmalaryn nasıhatatýǵa bel­sendi atsalysyp júrgen azamattar marapattaldy. Konferensııadan soń qonaqtar Á.Kekilbaıuly atyndaǵy Mań­ǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný mýze­ıine ekskýrsııa jasady. Sondaı-aq ǵylymı-tájirıbelik konferen­sııa aıasyn­da III halyqaralyq «Abish alemi» teatr festıva­liniń ashylý saltanaty ótti.

Mańǵystaýda Ábish Kekil­baıulyna arnalǵan is-shara jal­ǵasyn taýyp jatyr. Aqtaý­da 7 qazan kúni «Ábish álemi» atty jyr músháırasy ótedi. «Salamatty el» qoǵamdyq qo­ry­­­­nyń uıymdastyrýymen ja­zý­­shy shyǵarmashylyǵyn ha­lyq arasynda keńinen nası­hat­­­taý maqsatynda ótetin baı­qaýǵa Aqtaý qalasyndaǵy mek­tepterdiń 8-11 synyp oqýshy­lary qatysady.

Eki kúnge sozylǵan konfe­ren­sııanyń sońǵy kúninde qo­naq­tarǵa ǵylymı-tanymdyq saıahat uıymdastyrylyp, olar Shopan ata, Beket ata rýhyna zııarat etýmen qatar, Bozjyra shatqalyna saıahattaıdy.

Mańǵystaý oblysy