Osy aptanyń seısenbisinde elorda tórinde ornalasqan Ulttyq mýzeıde Qaraǵandy oblys ákimdigi Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty salalas mekeme tarıhı-ólketaný mýzeıiniń uıymdastyrýymen 20 qyrkúıek – 1 qazan aralaǵynda Ulyq ulys – Joshy handyǵynyń 800 jyldyq mejeli datasyna oraı atqarylǵan respýblıkalyq dárgeıdegi «Talas – Ulytaý – Saraıshyq» atty tarıhı-etnografııalyq ekspedısııasynyń qorytyndysyna arnalǵan dóńgelek ústel ótti.
Jeti myń shaqyrymdyq tanymdyq jol
Qońyr kúzdiń alǵashqy aıynyń sońǵy onkúndiginde Qaraǵandy qalasynan atqa qonyp, Taraz – Túrkistan – Qyzylorda – Aral – Atyraý – Aqtóbe – Ulytaý – Jezqazǵan – Astana baǵytymen jol júrip, 11 kúnde 7 myń shaqyrymdy artta tastap, qazan aıynyń alǵashqy kúni Astanaǵa at basyn tiregen ekspedısııa ujymy jolaı «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni, Ejelgi Taraz qalashyǵy, Qarahan kesenesi, Jánibek-Kereı handary eskertkishi, Aısha bıbi kesenesi, Arystan bab kesenesi, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi jáne onyń aınalasyndaǵy kıeli eskertkishter, Kerýen saraıy, Syǵanaq qalashyǵy, Qorqyt Ata kesheni, Saraıshyq panteon týrıstik ortalyǵy, Saraıshyq qalashyǵy, Abat-Baıtaq kesenesi, Joshy han tarıhı-mádenı kesheni, Dombaýyl kesenesi, Alasha han kesenesi qatarly tarıhı nysandarǵa toqtalyp, sondaǵy jergilikti ákimshilik uıymdarmen birlesip mádenı jıyndar ótkizgen eken.
Bul iske otandyq tarıhshy ǵalymdardan bólek Túrkııa elinen kelgen arheolog maman Choban Gúlshah pen Reseı Federasııasy M.K.Ammosov atyndaǵy Soltústik – Shyǵys federaldy ýnıversıtetiniń zertteýshisi Saına Mıhaılova syndy meımandardan syrt elimizge tanymal arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Madııar Eleýov, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń dekany Jambyl Jumabekov, arheolog-ǵalym Dókeı Taleev jáne sheteldik jýrnalıstermen qatar, mýzeı qyzmetkerleri atsalysypty.
Ekspedısııa músheleri Syr elinde
«Ekspedısııa barysynda Joshy ulysynyń tarıhymen baılanysty arheologııalyq, arhıtektýralyq, memorıaldyq nysandardyń qazirgi jaǵdaıyna baqylaý júrgiziledi, atalǵan óńirlerde týrıstik baǵytty damytý boıynsha usynystar ázirlenedi, foto, beıne, aýdıo formatta tanymdyq aqparattyq ónimderdi daıyndalady. Joryqqa qatysqan tarıhshy mamandardyń suhbaty negizinde derekti fılm túsirilip aldaǵy kúnderi halyqqa usynylatynyn bolady» deıdi Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshysy Erjan Nurmaǵanbetov.
О́ńirlerdegi erekshe kezdesý
Osylaı iri maqsatty kózdep joryqqa shyqqan top – áýelgi qyrkúıek aıynyń 21 kúni at basyn tarıhy tereń Taraz qalasyna burǵan eken. Ekspedısııanyń qasıetti Taraz jerinen bastalýy tegin emes. Sebebi bul – Joshy ulysynyń qalyptasýyna tikeleı baılanysy bar ólke. Oǵan dálel – 1269 jyly kóktemde ótken Talas quryltaıy. Bul jıynnyń nátıjesinde, Ulyq ulys alǵash ret dara bılik qurý quqyna ıe boldy. Munyń ult tarıhynda orny zor oqıǵa ekenin joryqshylar jergilikti tarıhshy-ǵalymdarmen pikir almasý barsynda ańǵardy. Sonymen qatar qos oblystyń tarıh-ólketaný mýzeıleri ǵylymı-mádenı sharalardy, ásirese Joshy ulysynyń tarıhı muralaryn zertteýde birlesip jumys júrgizýge negizdelgen memorandýmǵa qol qoıdy.
Kelesi kezekte qasıeti Túrkistanǵa tabany tıgen joryqshylar Otyrar qalashyǵy, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi mańyndaǵy tarıhı eskertkishterdi aralap, shahardyń kelbetine aınalǵan «Kerýen saraı» keshenin tamashalady. Odan keıin Qyzylorda óńirine taban tiregen ekspedısııa músheleri Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Syǵanaq qalashyǵyna toqaılasyp, ólke tarıhymen, sonyń ishinde jańadan arheologııalyq qazba jumysy júrgizilip jatqan óńirdegi zertteý jumysymen tanysty.
Ulytaý óńirine kelgen joryqshylar Joshy han men Alasha han kesenelerin aralap, «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵy men «Joshy han» tarıhı-mádenı kesheniniń qyzmetkerlerimen kezdesý ótkizdi. Basqosý barysynda tarıhshy-ǵalymdar Ulytaý óńiriniń Joshy ulysy tarıhyndaǵy orny men mańyzdylyǵyna erekshe toqtaldy. Sondaı-aq ol jerde ulys tarıhyn zertteý, nasıhattaý jóninde birqatar tyń usynys aıtyldy.
Kezekti nysana Atyraýǵa aıaldaǵan ekspedısııa músheleri aldyn ala josparlanǵan taqyryp boıynsha oblysaralyq mekemelerdiń qatysýymen dóńgelek ústel májilisin ótkizdi. Shara barysynda ǵalymdar baıandama jasap, jıyn sońynda Qaraǵandy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi men Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıleri arasyndaǵy memorandýmǵa qol qoıyldy. Is-shara sońynda Joshy hannyń qyzy Bolǵan anaǵa arnalǵan ekspozısııalyq kóshpeli kórmeniń tanystyrylymy ótti.
Elorda tórinde toqaılasý
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, alty oblystyń jeti myń shaqyrym jolyn 11 kúnde basyp ótken joryqshylar 1 qazan kúni elorda tórindegi Ulttyq mýzeıde toqaılasyp, baspasóz jıynyn ótkizdi. Mundaǵy maqsat – ekspedısııa músheleri joryq kezinde ne kórdi, qandaı oı túıdi, osyny kópshilik nazaryna usyný ekeni anyq. Sonymen qatar tarıhı sapar qortyndysynda, Qazaqstan qoǵamyna Prezıdentimiz tarapynan usynylyp otyrǵan «Joshy ulysynyń 800 jyldyq tarıhy» taqyryby aıasynda ǵylymı saraptama jasalyp, Ulyq ulys rýhanııaty keıingi Qazaq handyǵynyń ádebıetine, mádenıetine, tarıhyna qalaı áser etkenin ǵylymı-saraptamalyq turǵydan paıymdaý qajet eken daýsyz.
Mańyzdy jıyndy ashyp kirispe sóz alǵan Qaraǵandy oblysy mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov: «Bul ekspedısııa Joshy ulysy men Altyn Orda dáýirindegi Qazaqstan tarıhı eskertkishterin nasıhattaýǵa múmkindik bergenin erekshe atap ótýimiz kerek. Búgin Astana tórindegi Ulttyq mýzeıde tarıhı uly sapardy qorytyndylaýǵa jınalyp otyrmyz», dese, ekspedısııa múshesi tanymal arheolog, professor Madııar Eleýov: «Áıgili Joshy ulysynyń qurylǵan jerinen bastap, aralap kórdik. Jalpy ortaǵasyrlyq eskertkishterdiń tarıhı mańyzyn zertteý arqyly kóptegen aqtańdaqtardyń betin ashamyz. Ekspedısııanyń basty ıdeıasy da osy edi. Demek bul turǵydan ekspedısııa maqsatyna jetti» deı otyryp, óz tarapynan jınalǵan kópshilikke jeke usynystaryn jetkizdi.
Madııar Eleýuly: «Birinshiden, ekspedısııany tek el aýmaǵyna ǵana emes, alys-jaqyn shetelderdi de qamtıtyn halyqaralyq dárejedegi is-sharaǵa aınaldyrý kerek. Ekinshiden, ekspedısııa quramyna ár sala boıynsha mamandanǵan ókilder, mysaly, etnografııa, mádenıet, óner salasyndaǵy bilikti mamandardy da tartqan durys» degen pikir bildirdi.
Sondaı-aq Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas mamany, belgili arheolog Dókeı Taleev: «Joshy ulysynyń tarıhy jaıynda sóz bolǵanda Jibek jolynyń boıynda turǵan ortaǵasyrlyq qalalardy aınalyp óte almaımyz. Máselen, biz at basyn tiregen Qyshqala kenti Joshy ulysy zamanynda teńge soǵatyn sheberhanasy bar, saýda-ekonomıkalyq qatynastary damyǵan mádenı ortalyqtardyń biri bolǵan. Osy qatarǵa Syr boıynda turǵan Syǵanaq, Jent, Jankent syndy tarıhı nysandardy qosýǵa bolady. Endigi jerde osy eskertkishterdi keshendi zertteýdi, ony týrıstik nysan retinde damytýdyń joldaryn jetildirýdi usynamyn» dese, qaraǵandylyq ólketanýshy Asylbek Altynov atalǵan ekspedısııanyń uıymdastyrylýy men josparly is atqarýy óte joǵary deńgeıde ótkenine rızashylyǵyn bildirip, barlyq qatysýshyǵa hám jetekshilik etken mamandarǵa, qoldaý kórsetken oblys basshylyǵyna alǵysyn jetkizdi.
Mańyzdy basqosýdyń mártebeli meımany baýyrlas Túrkııa elinen kelgen arheolog Choban Gúlshah: «Men Qazaqstan aýmaǵynda Joshy ulysyna qatysty osynsha kólemdegi tarıhı nysandar bar ekenin oqyp, bilip júrsem de ony kózben kórip, janyńmen túısinýdiń jóni bólek eken. Qazaq aǵaıyndardyń Joshy ulysynyń tarıhyn ulyqtaý jolyndaǵy qajyrly eńbekterine jemis tileımin» degen júrekjardy lebizin jetkizdi.
Jıyn sońynda arnaıy ýaqyt shyǵaryp, ekspedısııaǵa qatysqan mamandar joryq jolynan alǵan áserimen, syrly estelikterimen bólise otyryp, Joshy ulysynyń tarıhyna qatysty tyń málimetterdi ortaǵa salyp, pikir almasty.