Eńbek naryǵy qalaı retteledi?

Sheteldik jumys kúshi men gastar­baıterdiń arasynda azdaǵan aıyrma­shylyq bar. Máselen, sheteldik jumys kúshi – memleketaralyq kelisimshart aıasynda belgili bir merzimdik ruqsatnamasy bar zańdy  jumysshy. Al gastarbaıter dep zańsyz kelgen eńbek mıgranttaryn atap júrmiz. Zańdy túrde jumys istese, ekeýinde qatty aıyrma joq. Al munyń ishinde joǵarǵy bilikti jumysshylar degen bar, olardyń sanaty basqa. Zańdy jumysshylarda jumys vızasy bolady, olar da bizdiń eńbekshiler sekildi salyq tóleıdi. Soǵan saı memlekettik múmkindikterdi paıdalana alady.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2024 jylǵy 2 toqsandaǵy eńbek naryǵynyń negizgi ındıkatorlary – jumyspen qamtý, jumyssyzdyqqa qatysty jarııalaǵan dere­gine súıensek, eldegi jumyssyzdyq deń­geıi – 4,7%. Bul – halyq sany emes, jumys kú­shiniń sanyna shaqqandaǵy kórsetkish. Ha­lyqaralyq eńbek uıymy ádistemesine sáı­kes, eldegi jumyssyzdar sany  451 myń adamdy quraǵan. Al halyqty jumyspen qamtý organdaryna jumys izdep júrgen adam retinde 67,1 myń ótinish túsken, ıaǵnı osyn­sha adam eki qolǵa bir kúrek tappaı júr.

Endi myna jaıtqa qarańyz: 2024 jylǵy tamyz aıyndaǵy málimetke súıensek, jergilikti atqarýshy organdardyń ruqsaty­men elimiz aýmaǵynda 13 835 shetel azamaty eńbek etedi eken.

Bizdiń 67 myń azamat jumys izdep júr, al sóıte tura, 13 myń sheteldik azamat elde jumys isteıdi. Osy rette shetelden nelikten jumys kúshin tartady degen suraqqa jaýap izdep kóreıik. Máselen, shetel jumys kúshin tartýǵa ruqsattardyń arasynda ártúrli sanat bar. Bıylǵy mejede basshylar men olardyń orynbasarlaryna 559 ruqsat (birinshi sanat), qurylymdyq bólimshelerdiń basshylaryna 2 502 ruqsat (ekinshi sanat) etilgen. Onyń negizgi bóligi úshinshi sanat – qat mamandar, tórtinshi – bilikti jumysshylar. Olar sáıkesinshe – 5 097, 538 adam. Sondaı-aq kezeńdik jumystarǵa 1 860 adam, al korporatıvtik aýystyrý aıasynda 3 279 adam jumysqa tartylypty.

Resmı derekke sáıkes, qazir elimizde jumys kúshin paıdalanatyn 1 806 jumys berýshi bar. Olarda 428,3 myńnan astam elimizdiń azamaty jumys isteıdi, bul qyz­metkerlerdiń jalpy sanynyń 96,8%-yn qu­raıdy. Al ekonomıkalyq qyzmet túr­lerinde eń kóp jumys isteıtinder qurylys salasynda – 4 825 adam, aýyl, orman, balyq sharýashylyǵyna – 1 895 adam, ákimshilikke, kómekshi qyzmetterge – 1 577 adam, taý-ken óner­kásibine, karerlerdi qazýǵa – 1 377 adam, óńdeý ónerkásibine 1 351 adam tar­tylǵan.

Elimizge syrttan kelgen eńbek mıg­rant­tary: Qytaı elinen – 4 248 adam, О́z­bekstannan – 1 956 adam, Túrkııadan – 1 146 adam, Úndistannan – 1 066 adam. Bu­ǵan qa­tysty ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsa­tynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrligi jyl saıyn elge shetel mamandaryn tartýǵa kvota belgileıdi. 2024 jyly jalpy kvota eldegi jumys kúshiniń sanyna qatysty 0,23% nemese 21,5 myń mólsherinde belgilepti.

Al byltyr jergilikti atqarýshy organ­dar jumys berýshilerge sheteldik ju­­mys kúshin tartýǵa 14,5 myń ruqsat ber­gen. Bul qaıta bólingen kvotanyń 78,5%-yn (18 myń) qurady. 2023 jyly úı sha­rýa­shylyqtarynda jumys isteýge eńbek ım­mıgranttaryn tartýǵa 305,8 myń kvota bel­gilendi. Al jergilikti atqarýshy or­gan­­dar 295 261 ruqsat berdi. Sandardy sa­lys­­tyra qaraǵanda, bıyl sál azaıǵanyn baıqaımyz.

Ekonomıst Dosbol Nurahmettiń aı­týynsha, sheteldik jumys kúshin azaıtýdyń turaqty trendi de bar. Bul máselemen memleket aınalysady.

«Derekterge qaraǵanda, elimizge jylyna 25-30 myńdaı sheteldik azamat kelip jumys isteıdi eken. Olarǵa jumys berip otyrǵan mekemeler sany 4 myń shamasynda. Árıne, bári birdeı joǵary jalaqy alyp otyr deýge bolmaıdy. Biraq kóbiniń jalaqysy bizdiń jumysshylardan joǵary bolatyny ras. Onyń bir mysaly, Qytaı eliniń jumysshylaryn alaıyq. Bizdiń ınjener 300 myń jalaqy alsa, qytaılyq maman 1 mln 300 myń alýy múmkin. Sebebi qytaılar aılyqtyń kóbin óz elinen alady. Sheteldik jumys kúshine degen narazylyq osy jerden bastalady. Mundaı jaǵdaı munaı salasynda jıi kezdesedi. Ekinshi, bizdiń elde qat bolyp turǵan kásibı mamandarǵa ǵana joǵary jalaqy tólenedi. Sebebi shetten keletin mamannyń talaby solaı, yntalandyrmasa, kelmeıdi. Sondyqtan bizge kásibı mamandar daıarlaýdy qolǵa almasa, bul jalǵasa beredi», deıdi sarapshy.

Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń elimizge tartylǵan sheteldik jumys kúshiniń qurylymdyq erekshelikterine júrgizgen taldaýyna qaraǵanda, tek 2010-2017 jyldar aralyǵynda elimizge syrttan 308,6 myń jumysshy kelgen. 2019 jyly elge sheteldik jumys kúshin tartýǵa arnalǵan kvotanyń paıyzdyq mólsherinde 4,2% koeffısıenti belgilengen. Bul ekonomıkalyq qyzmettiń 18 túri Úkimettiń 2018 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy №890 qaýly­synda kórsetilgen. Alaıda eńbek mıgranttaryna qatysty zańdy aınalyp ótetin shetel­dikter de az emes. Bul kóbinese Qy­taı, Reseı, Ortalyq Azııa elderinen keletin­derde kóp baıqalatynyn aıtady mamandar.

Máselen, Qyzyl Jarty Aı qoǵamy Qaraǵandy fılıalynyń tóraǵasy Tatıana Abramovanyń aıtýynsha, deportasııalaý­dan qorqyp, kómek surap keletin adam kóp. Mıgranttardyń kóbi, ásirese Qyrǵyzstan men Tájikstannan kelgender elimizde turaqtap qalǵysy kelip, osynda otbasyn qurady. Biraq kóbi el aýmaǵynda zań talaptaryn buzady.

– Olar «qonaqqa keldim» dep jazady da, osynda qalyp, jumys istegisi keledi. Zańdy bilmeýdiń saldarynan olardyń bir bóligin keri qaıtarady, deportasııalaıdy. Qıyndyqtardyń biri – barlyq mıgrant tirkelgen ornynda turmaı, el zańdaryn buzady. Oǵan aıyppul salý qarastyrylǵan, – deıdi ol.

Muny eńbek naryǵyndaǵy paradoks nemese áleýmettik qarama-qaıshylyq dep qaraǵanymyzben, onyń tıimdi tustary baryn da joqqa shyǵara almaımyz. Máselen, memleket aqshasyna salynatyn iri qurylystardy aıtpaǵanda, jeke turǵyn-úı jaılaryn salatyndardyń kóbi ózbek jumysshylaryna júginetini ras. Bul – tek ońtústik óńirlerde ǵana emes, jalpy el ishinde beleń alǵan úrdis. О́zbek aǵaıynda­ry qarjymyzdy alyp ketip jatyr degenmen, olardyń jumys sapasy, biliktiligi, qurylysqa baıaǵydan ıkemdiligi, kórsetetin qyzmetiniń ishki naryqtan anaǵurlym arzan ekenin moıyndaýǵa tıispiz.

Eńbek naryǵynda «arzan eńbek kúshi» degen uǵym bar. Mamandar shetelden jumys kúshin tartýdyń birden-bir sebebi osynda jatqanyn aıtady.  Qalaı bolǵanda da, bul enneagramma sııaqty aýys-túıis, alys-beris syzyqtary qoǵamdaǵy óz qajettilikterin ótep jatqanyn baıqaımyz. Deıturǵanmen «áýeli ózińdi jarylqap al» degen ustanymdardy basa nazarǵa alatyn bolsaq, ózimizdegi eńbekke jaramdy jumyssyzdardy qajetti qat maman­dyqtarǵa beıimdeý jaǵy qolǵa alyný kerek ekeni óz ózinen túsinikti bolyp otyr. Iаǵnı jumys berýshilerge zamanaýı joǵary tehnologııalyq jabdyqta jumys isteı alatyn jergilikti kásibı kadrlardy qajetti kólemde daıarlap bere almaı turǵan bilim berý salasyna da taıaqtyń bir ushy tımeı me? Sondyqtan bul jaıt mektep bitirip jatqan túlekterdiń mamandyq tańdaýyna da áser etýge tıis sekildi.