О́ZIMIZDIŃ О́ZBEKTER

Biz – qazaqstandyqtarmyz! Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýma­ǵynda 2010 jyldyń esebimen alǵanda 425110 ózbek turady. Basqa etnos ókilderimen salystyrǵanda, Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ózbekter ekinshi orynda tur. Otyrar aýdanynyń ákimi Beıbit Syzdy­qov osy qyzmetke deıin Túrkistan qala­­syn­da ákim bolǵan edi. Otyrarda ótkizgen bir jıynyna qatystyq. “Túrkistandaǵy ózimizdiń ózbek aǵaıyndarymyzdyń kedeıi joq, – dedi Beıbit Shaldaruly. – О́te eń­bek­qor halyq. Tipti óz úıine jaqqan oty­ny­nyń jylýyn esik aldyndaǵy shaǵyn jy­lyjaıy arqyly jiberip, paıdaǵa shyǵady. Qııar egedi, qyzanaq egedi. О́zderińiz baı­qadyńyzdar ǵoı, Túrkis­tanda kókónis, azyq-túlik arzan. Sonaý Aqtóbeden myna Jez­qazǵanǵa deıin júk máshınelerin tirep qoıyp, alǵashqy qar túskenge deıin qaýyn-qarbyz tasıdy. Túrkistanǵa baý-baqsha ónimderi basqa jaqtan ákelinip jatqan joq. Sondaǵy aǵaıyndardyń taban aqy, mańdaı teriniń óteýi. Otyrar Túrkistanmen kórshi. Bir beldeýde jatyr. Jer ortaq. Kún ortaq. Jel, sý ortaq. Ondaǵy molshylyq nege sizderde bolmasqa? Biz ózbek aǵaıyndarymyzdan úırenýimiz kerek”. Ákim májiliste áńgimeni osylaısha qabyrǵasynan qoıdy. Eshkim daý aıtqan joq. Aıtsa, qazaq ta baı bolsyn degen nıet. Túrkistandy bilemiz ǵoı. О́zbek aǵaıyn­darymyzdyń qara sharýaǵa myqty ekendigi belgili. Esiginiń aldyndaǵy alaqandaı jerinen bir maýsymda eki-úsh qaıtara ónim alyp, dastarqany jaınap otyrady. Bar bolsa tasynbaıdy, joq bolsa aıaqqa bas uryp jalynbaıdy. Mańdaı terinen kóredi. Ońtús­tiktiń adamdarynyń júregi óziniń tabıǵa­tyndaı jumsaq. Mynaý ózge ult ókili dep syrtqa tebe bermeıdi. Qazaqstannan qonys tapqandar júrek jylýyn bildirse, qazaqtar eki ese ystyq yqylaspen jaýap beredi. Ony ózge ult ókilderi túsinedi. Keshegi ımperııanyń yqpalymen áli de shovınıstik pıǵylda, ýaqytsha qonaqta júrgendeı sezinetin biren-sarandar bolmasa, osyndaǵy ózbek, túrik, parsy, koreı aǵaı­yndardyń aldy maqal-máteldetip sóı­legende qazaqtardyń ózin jańyldyryp jiberedi. Keńqoltyq qazaqtyń meıiriniń tasýyna, qolyndaǵy nanynyń jartysyn bólip berýine osynyń ózi jetip jatyr. Oblystyq ózbek ortalyǵynyń tóraǵasy Ikram Hakımjanovpen jıi ushyrasyp turamyz. Ishinde qyrtysy joq jarqyldaǵan azamat. “Tatý elge tynyshtyq pen tatýlyq násip”, dep Kúltegin babamyz aıtqandaı, bizdiń be­rekemiz – birlikte. Qazaq, ózbek dep bóletin eshteńe joq, bulaı etý – aramyzdy aıyr­ǵysy keletinderdiń, eki týysqan ha­lyqtyń jarasymdy tatýlyǵyn, el ishindegi tynysh­tyqty qalamaı­tyn­dar­dyń áreketi. Qazaq Oraz Jandosov Tash­kentte bılik júrgizip, Mustafa Shoqaı Qoqan respýb­lıkasyn qur­ǵanda, sonda turatyn aǵaıyndar bular syrt­tan keldi degen joq, túrki halyq­ta­ry­nyń basyn bir maqsatqa jumyl­dy­ratyn, bodan­dyqtyń bu­ǵaýynan qutqaratyn adal per­zentterimiz dep bildi. Biz sol aǵalar úlgi­sinen ónege alýymyz kerek. Qazaqtar ózbek­terdi qatty baǵalaıdy, al bizderge qazaq­tardyń dosqa peıili, meımandostyǵy, eshkim­di jat kór­meıtin keń júregi unaıdy”, deıdi Ikram. Halyqtar dostyǵyna ólsheýsiz eńbek sińirip jatqan oblystyq ózbek mádenı ortalyǵy 1992 jyly qurylǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýma­ǵynda 2010 jyldyń esebimen alǵanda 425110 ózbek turady. Basqa etnos ókilderimen salystyrǵanda, Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ózbekter ekinshi orynda tur. Oblys qalalary men aýdandarynda ortalyqtyń 11 fılıaly jumys isteıdi. Oblystyq ózbek mádenı ortalyǵy atalǵan ortalyqtardyń qyzmetin úılestiredi, olarǵa ádistemelik jáne praktıkalyq kómek kór­setedi. Oblys kóleminde jyl saıyn “Til, dástúr jáne mádenıet kúnderi” merekesin, “Ofarın”, “Lapar” konkýrstaryn, “Askııa” kúlki festıvalin ótkizý dástúrge ulasty. Oblys turǵyndary “Úmit”, “Nur”, “Parvaz”, “Gýncha”, “Saıram”, “Nýlıfar”, “Kýngıl”, “Iýldýzcha”, “Sadaf” syndy ansamblderdi jaqsy biledi. Oblystyq ózbek teatry jumys isteıdi. Ortalyqtyń jastar qanaty belsendi jumystarymen belgili. Mádenı ortalyqtyń negizgi mindetteriniń biri daryndy jastarǵa qoldaý kórsetip, olardy mádenı is-shara­larǵa, ulttyq merekelerge, halyqtyq ónerge tartý bolyp tabylady. Oblysta taza ózbek tilinde oqytatyn 64, aralas 75 mektep jumys jasaıdy. Bıylǵy 2009-2010 oqý jylynda 5 536 bitirýshiniń 345-si UBT-ǵa qatysty. 89 oqýshy “Altyn belgiden” úmitker. Oblys ortalyǵynda ózbek tilinde 10 basylym shyǵady. Budan basqa oblystyq “Qazaqstan-Shymkent”, “Otyrar”, aýdandyq “Saıram aqshamy” telearnalarynda ózbek tilinde habar-jańalyqtar beriledi. Oblysqa belgili azamat, Qazaqstan Jo­ǵarǵy Keńesi men sezderine delegat bolǵan Isaqov Mahamatrasýl aqsaqal ózbek mádenı ortalyǵynyń qalyptasýyna, eki halyqtyń arasynda dáneker bolýǵa barynsha atsalys­qan edi. Sol dástúr, sol dostyqqa syna qaǵylǵan kezi joq. Búginde ózbek mádenı ortalyǵy memlekettik sharalardyń basy-qasynda júredi. Saıram aýdanynan ózbek oblystyq drama teatry ashylǵanda Qazaqstan Prezıdenti arnaıy kelip, tusaýkeser toıynda bolǵan edi. Eki halyqtyń túbi bir túrki balasy ekendigin ańǵartyp, ózbek jurtyna aq tileý aıtqan. Qazaqstan Prezıdentiniń osy mádenı sharaǵa arnaıy kelýi ózbek etnos ókilderiniń kóńilin meılinshe kóterdi. Qazaqpen birge osy uly dalada birge jasap kele jatqan­dyǵyn aıtyp, memlekettik tutastyqty saqtaýda qoıan-qoltyq jumys jasap keledi. О́zbek mádenı ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary Ishpýlat Qyrǵyzbaev bilim salasyn kóterýde úlken jumystarǵa bas­tamashy bola bildi. О́zbekstan Respýblı­kasyndaǵy joǵary oqý oryndarynan Qazaqstandaǵy ózbek túlekteri úshin birtalaı kvota bólgizdi. О́zbekstandaǵy qazaq jasta-rynyń Qazaqstanda bilim alýyna septesti. Ishpýlattyń isin Abdýhamkov Abdývalı men Begmat Turdyqulov jalǵastyryp keledi. О́zbek mádenı ulttyq ortalyǵy men oblys­tyq bilim basqarmasynyń uıytqy bolýymen ózbek tili men ádebıetinen oblystyq aý­qymda ótken olımpıada qazir respýblıkalyq mártebe alǵan. Ortalyq memlekettik tildi ózbek jasta­rynyń tereń bilýine uıytqy bolyp keledi. Memlekettik tilde ǵylymı-praktıka­lyq konferensııalar men konkýrstar jıi ótedi. Buǵan Parlament depýtattary Saty­baldy Ibragımov pen Rozaqul Halmuradov jáne oblys, aýdan máslıhattarynyń depý­tattary qatysqanyn san ret kórdik. Qazaqstan básekege qabiletti elý eldiń qataryna erkin kirýi úshin sapaly qadrlardy mektep partasynan bastap daıyndaý kerek. Saıram aýdanyndaǵy Iý.Saremı atyndaǵy mektep-gımnazııa ómirinen osyny aıqyn baıqaýǵa bolady. Munda 5-6 jyldan beri memlekettik tilden bólek, ózbek, orys jáne shet tilderdiń birinen sabaq beriledi. Nátıje jaman emes. 2007 jyly osy mekteptiń túlek­teri 40 grantqa ıe bolsa, bir jyldan soń mektep-gımnazııany támamdaǵan 92 túlektiń 72-si Qazaqstannyń joǵary oqý orynda-rynyń grantyn jeńip aldy. Al mádenı orta­lyqtyń taǵy bir beldi múshesi Mamajanov Shúkirıllo qajy dinı baǵytta shyǵatyn “Saıram sabosı” gazetiniń quryltaıshysy bolyp otyr. Qajynyń uıymdastyrýymen jastardy Otan súıýge, patrıotızmge tár­bıeleý maqsatynda dóńgelek ústelder ótkizilip turady. Halyq úshin paıdaly iske Ismaılova Tur­synoı, Qyrǵyzbaev Gaırot, Narova Gúl­nar, Mahamadjanova Rahbara, Muhıddınov Haıtmurad, Atajanov Akmal, Teshebaeva Ha­mıda, Alımjanova Ferýza sekildi kópti kór­gen jandar aralasyp, belsendi jumys jasaı­dy. Olar halyq arasynda ózbek hal­qynyń salt-dástúrleri, tili men mádenıeti jaıynda pikir alysyp, jurttyń rýhanı ja­ǵy­nan mesheý bolmaýyna septesip keledi. Tili, dili saqtalmaǵan halyq – keleshegi joq halyq. Týǵan jerge qurmet etýge bolady, mindet etýge bolmaıdy. Kóptegen ıgi sharalardyń ishinde óz isimen úlgi bolyp júrgen jaısań aǵalar bar. Solardyń biri Qazaqstan In­jenerler akademııasynyń akademıgi, pro­fessor, hımııa ǵylymdarynyń doktory, Nıý-Iork akademııasynyń akademıgi, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, kóptegen memlekettik nagradalardyń ıesi Irısmbetov Mahmýdjan men tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abdý­valev Týlenbaı sııaqty aǵalar. Jastar artyn­da ólmeıtindeı iz qaldyrǵan osyndaı jandardyń úlgisimen ósip keledi. Halyqtyń tili men mádenıetiniń damýyna úles qosyp kele jatqan jazýshylar men aqyndardyń úlken bir shoǵyry bar. Ernazar Rozmetov, Bahadır Sabıtov, Havazmat Kochka­rov, Zakırjan Momınjanov, Abdrýrahım Pratov, Ibrahım Hýhkıev, Ikram Hashım­janov, Muradjan Abýbakırov sııaqty qalam­gerler Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrna­lıster odaǵynyń músheleri bolǵandy-ǵyn ardaq tutady. Qalamymen el arasyn ból­shek­teý úshin emes, irgesin bútindeýge, dostyqtyń berik bolýyna qyzmet etip kele jatqan shy­ǵarmashylyq ıeleri О́zbekstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵymen tyǵyz-qarym qatynas jasap, ondaǵy aqyn-jazýshylardyń Qazaqstanda kezdesýler uıymdastyrýyna uıytqy bolyp keledi. “О́zbek halqynyń salt-dástúrleri, tiliniń kúni” meıramy Saıram aýdanynda atalyp ótkende О́zbekstannan “Nýronıılar Jam­garmaıs” respýblıkalyq qorynyń tóraǵasy Nýmon Kasımov bastaǵan aqyndary men jazýshylar, Tashkent oblysynyń sport jáne mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Mahmýdjan Abdýnazarov sııaqty qadirli qonaqtar arnaıy keldi. О́zbek mádenı ortalyǵy О́zbekstandaǵy qazaq mádenı ortalyǵymen jandy baılanys jasap turady. Jyzaq oblysyndaǵy Gagarın qalasynda qazaq drama teatry ashylǵanda aǵaıynnyń qýanyshyn birge bólisti. Jyzaq jáne Saıram drama teatrlary bir-birimen spektaklder almasyp turady. Qazaqstanda taǵdyr talaıymen ornyq­qan, ózin osy jerdiń bir bólshegindeı kóretin ózbek aǵaıyndar qıyn-qystaý kezderde de shette qalyp ketpeıdi. Sonaý bir jyly kúrt erigen qardan Ońtústiktiń úsh aýdanyndaǵy eki myńǵa jýyq otbasynyń úıleri qarǵyn sýǵa jem boldy. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Úkimet iske kiriskende halyq ta shetin kó­terip ketti. Sonda osy ózbek mádenı orta­lyǵynyń muryndyq bolýymen “Ofot aıtıb kelmaıdı” aksııasy ótip, Saryaǵash aýda­nynda tasqyn sýdan zardap shekkenderge 2 mln. 300 myń teńge kómek bergen. – Biz ózimizdi qazaq halqynyń bir bólshegindeı sezinemiz, – deıdi oblystyq ózbek gazetiniń bas redaktory Mýradjan Abýbakırov. – Qazaqstan qıyn-qystaý kezde bas­taryna is túsken júzdegen ultqa pana bol­­­dy. Áke-sheshesindeı qamqorlyq kórsetti. Al bizdiń jónimiz bólek. Enshi alyspaǵan aǵaı­yndardaı qazaqtarmen birge ómir súrip ke­lemiz. Osyny Saıramdaǵy ózbek drama teat­rynyń ashylý saltanatynda Elbasy­myz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev ta erekshe aıtqan bolatyn. Qazaqtardyń bizdi ózimsinip, ishke tartatyndyǵy júregimizdi jylytady. Ras, qazaqtyń dosqa qushaǵy óziniń salqar dalasyndaı keń. Peıili ystyq. Aǵaıynǵa tórin beredi. Sandaǵan ǵasyrlar boıy birge jasap, qýanysh pen qaıǵyny qatar kóterip kele jatqan soń ba, mundaǵy ózbekter ózderin osy elde ýaqytsha júrgendeı eshqashan sezingen emes. О́zbekstanǵa saparlap barsa ondaǵy aǵaıyndary “qazaq sııaqty ashyqsyńdar, tilderiń de qazaq” dep kúledi eken. Qazaq emespiz dep boıdy ala qashatyn bular emes. Qazyǵurt aýdanynyń ákimi Tumanbaı Álıev ýaqytynda kásipkerlikpen aınalys­qan. Istiń yǵytyn biledi. Qazyǵurtqa deıin Saıram aýdanyndaǵy Aqsýkent qalasynyń ákimi bolǵan. Qarabulaq sekildi aýyldarda jaıylymdyq jerler joq bolsa da ondaǵy ózbek aǵaıyndar deni 100-200 bas iri qarany bordaqylap, kól-kósir paıda taýyp otyr. Tumanbaı Álıev Qazyǵurttan bir top kásipkerdi aparyp, jumystarymen tanys­tyrǵan eken. Kózderi ottaı janǵan kásip­kerlerdiń aldy osy jumysty uıymdastyrýǵa bel sheshe kirisip ketti. “Biz – aǵaıynbyz”. Osyny ózbek te aıtady, qazaq ta aıtady. Baýyrlastar bir-biriniń jaqsy qasıetterinen úırenip, bir-birine demeý bolyp keledi. Dosqa qushaǵy ashyq qazaqtar “ózimizdiń ózbekter ǵoı” dep ózimsinedi. Al ózimiz degen... ózimiz ǵoı, ton­nyń ishki baýyndaı jaqyndyqty bildiredi. “Qazaqstan óz ishinde ultaralyq tatýlyq negizinde saıası turaqtylyqty berik ornyqtyrdy. Sondyqtan da Qazaqstan dúnıe júzinde eshkimge uqsamaıtyn, tek qana óz elimizdiń ishki erekshelikterinen týyndaıtyn, ýaqyt synynan súrinbeı ótken saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne ulttyq damýdyń qazaqstandyq modelin qalyptas­tyrdy. Bul barsha qazaqstandyqtardyń abyroı-bedelin buryn-sońdy jetpegen bıikke kóterip, bizdi álemdik damýdyń aldyńǵy qataryna shyǵardy. Dál osy tarıhı kezeńde qazaq halqy taǵy da óziniń úzdik qasıetterin tanytyp, elimizdi mekendegen kóp ult pen ulystyń basyn qosyp, táýelsiz el bola alatynyn kórsetti. Kórsetip qana qoıǵan joq, dúnıe júzine úlgi bola bildi. Bárine de ádil baǵasyn beretin – ýaqyt. О́zi júrgen ortanyń jarastyǵyn oılaǵan adam ǵana jarasymdy ómir súre alady. Qazaqstan­nyń ishki saıasatynda etnosaralyq kelisim basty ról atqaryp, onyń júzege asý tetikteri ómir talabyna saı aıqyndaldy. Qazir, mine, el qaýipsizdiginiń ishki sıpatynda atalmysh salaǵa basymdyq berile otyryp, onyń saıası negizdemesi eldegi usaq etnos­tardyń múddesin qazaq ulty men Qazaqstan memleketiniń múddesi esebinen qamtý qolǵa alyndy. Bul saıyp kelgende, ózin aqtaı­tyndaı saıası tetik. Qazaqstan halqy Assam­bleıasy ataýynan “halyqtary” sózi yǵysty. О́ıtkeni Qazaqstan ýnıtarly memleket jáne bul elde bir ǵana halyq turady. Ulttyq ıdeıaǵa álemdik aqyl-oı men ony qajet etken ulttyń danalyǵy, búgingi esti uldarynyń kóregendigi men biliktiligi, memlekettiń saıası qýaty kerek. Qýattylyǵy jaǵynan álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq qarý-jaraqtan bas tartqan birden-bir memleket Qazaqstan shyn máninde álemge baıypty oı aıtýǵa laıyqty el. Biz álemdik saıasatty baqylap qana otyrmaı, álemdik arenada jurt sanasa­tyndaı tuǵyrǵa kóterildik. Qazir halqynyń basym bóligi musylman sanalatyn, tarıhta tuńǵysh ret azııalyq memleket EQYU-ǵa tóraǵalyq etýde. Mine, bizder, qazaqtyń Tuńǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baevtyń arqasynda ǵajap tarıhı úrdisterdiń kýási bolýdamyz. Ǵasyrlardyń syn tezinen attap ótip, qutty da qaıyrly kúnge jetkenimizge táýbe aıtasyń”. Bul oblystyq ózbek mádenı ortaly­ǵynyń tóraǵasy Ikram Hashımjanovtyń júrekjardy sózi. Aǵaıynnyń, ózimizdiń ózbektiń sózi. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.