Tozǵan úıler, toqyraǵan úmitter

Jańaózendegi eski úılerdiń  qulamaýyna kim kepildik bere alady? Qansha jerden sylap-sıpap jasyr­ǵanmen jasynyń egdeligi menmundalap turatyn kári adamnyń bet-álpetindeı tozǵan, kónergen úılerdiń sıqy qalanyń surqyn ketirmese, sánin asyrmaıdy. Biraq bastysy, bul sán-saltanatta emes, halyqtyń hal-kúıinde, turmys-tirshili­ginde. Kónergen, tozǵan úılerde turýǵa halyq shirkin tózip keledi, al úılerdiń ózi qanshalyqty shydaıdy? Keshe ǵana Aty­raý­da oryn alǵan oqıǵa birneshe mınýttarda 60-tan astam otbasyny baspanasyz qaldyryp ketken joq pa? Qazaqqa Qudaıdyń qarasýynyń kemi joq, abyroı bolǵanda, adam shyǵyny bolǵan joq. BAQ málimetterinen bilgenimiz – atalmysh jataqhana salynǵanyna 40 jyl bolsa da jóndeý kórmegen «baspana» eken, rasynda basqalqa... Bul jaǵdaı jańaózendik turǵyndar tynymsyzdana habarlasyp júrgenmen, turǵyndar ótinishine oraı jýrnalıst retinde jazamyn dep josparlap, qalamdy ustap ústel basyna talaı ret «oqtalyp kelsem de, otyra almaı» júrgenimde Jańaózendegi tozǵan úıler týraly jazýǵa sep boldy. Qazir óńirdegi túrli áleýmettik nysandar, jumys, baspana turǵysyndaǵy jetispeýshilikter týraly sóz qozǵaı qalsaq, «kóship kelýshiler jáne tabıǵı ósim esebinen turǵyndar sany kúrt ósken» dep sóz saptaıtyn boldyq. Ol da ras. Áıtse de kúrdeli jaǵdaıdyń sheshilmeýine bul túpkilikti kedergi bola almaıdy, kóship kelýshilerdiń birazy óz kúshterimen úı salyp alýda. Onyń ústine kóship kelýshilerdiń kóptigine qaraı qımyl men áreket te qaýyrt, qamdanysty bolatyn kezge baıaǵyda jetkenbiz. Turǵyndardyń sany artyp, áleýmettik máseleleri kún tártibine «shyǵa kelgen» óńirdiń biri – Jańaózen qalasy. Shaǵyn qalalar sanatynda beti beri qarap, kósheleri men úıleri jańaryp, jańa nysandar boı kóterip, jańa jumys oryndary ashylyp degendeı, qala ál jııa bastady. Áıtse de, tozyǵy jetken turǵyn úılerdiń máselesi aıaǵyn jıyp ala almaǵan kúıinde keledi. ...Daýdyń basy burynǵy baǵdarlamadan bastalypty. Quzyrly oryndar tynysh jatqan eldi úmittendirip qoıyp, endi narazylyǵyn týǵyzyp otyr. Naqty­raq aıtsaq, úsh jyl buryn bekitilgen «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlama­synyń apatty turǵyn úıdi buzý jónindegi qanatqaqty jobalar týraly bóliminiń «Mańǵystaý oblysy boıynsha» degen tarmaǵynda «Astana qalasynda jáne Mańǵystaý oblysynda apatty turǵyn úıdi buzý jónindegi qanatqaqty jobalardy iske asyrý kózdelgen. Mańǵystaý oblysy boıynsha qanatqaqty jobalarda Aqtaý jáne Jańaózen qalalarynyń qatysýy kózdelip otyr. Úıleri buzylatyn turǵyndar úshin jáne Jańaózen qalasynyń turǵyndaryn Aqtaý qalasyna kóshirý úshin turǵyn úı salý josparlanyp otyr», delingen edi. Mundaı tosyn jańalyqty estigen Jańaózen qalasyndaǵy salynǵanyna 40-50 jyldan asqan kópqabatty úılerdiń turǵyndary bastapqyda bórkin aspanǵa atyp qýandy. Bir sát tátti oıǵa kúmán aralasqan kezder de boldy, biraq resmı ókilderdiń qyzý jumystanýy ol kúdikti seıiltip jibergen. Qala ákimdiginiń mamandary úı-úıdi aralap, turǵyndardan saýalnama júrgizip, Aqtaýǵa qonys aýdarǵysy keletinder men Jańaózen qalasynda qalyp, jańadan salynatyn úılerge kóshýdi qalaıtyndardyń tizimin jasaqtady. Alaıda, qaladaǵy tozyǵy jetken turǵyn úılerdiń máselesi boıynsha 2012 jyly sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń orynbasarynyń tapsyrmasyna sáıkes, Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigi tóraǵasynyń orynbasary N.Tıhonıýk bastap, «Qazaq ǵylymı-zertteý jáne jobalaý-eksperımentaldyq seısmıkaǵa tózimdi qurylys pen sáýlet ınstıtýty» RMK (QazǴZSTQSI) mamandarymen Jańaózen qalasynyń 1950-1970 jyldary salynǵan, búgingi tańda 11 myńnan astam adam turatyn 53 kóp qabatty turǵyn úılerine zertteý jumystaryn júrgizdi. Zertteý nátıjesinde olar aldymen úılerdiń irgetastaryn jóndeýden ótkizgen soń, tolyq kúrdeli jóndeýden ótkizý múmkin degen qorytyndyǵa keldi. Sondaı-aq, bul jumystardyń tıimdiligin anyqtaý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasaý qajet dep tujyrymdaǵan. «QazǴZSTQSI» RMK qorytyndysynyń talaptaryn oryndaý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasaýǵa jergilikti bıýdjetten qarajat qarastyryp, mamandandyrylǵan mekeme arqyly tizimniń alǵashqy 8 turǵyn úıine (№ 2, 4, 29, 37, 43, 50, 59, 61) tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasalady. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme tujyrymy boıynsha kúrdeli jóndeýge shyǵatyn shyǵynnyń kólemin esepteı kele, jumsalatyn shyǵynnyń esebine jańa úı qurylysyn salǵan tıimdi dep qorytady. «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdar­lamasyna sáıkes, Mańǵystaý oblysy boıynsha apatty úılerdi buzý jónindegi qanatqaqty joba sheńberinde turǵyn úı jobalaýǵa jáne salýǵa 2013-2014 jyldarǵa qarajat bólinedi delingen jáne Jańaózen qalasyndaǵy tozyǵy jetken kóp qabatty turǵyn úılerdiń turǵyndaryn Aqtaý qalasyna kóshiriledi dep kórsetilgen. Biraq, Úkimettiń «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 2014 jyldyń 19 mamyr kúngi №01-03/705 qaýlysynda «Apatty turǵyn úıdi buzý jónindegi qanatqaqty jobalar sheńberindegi turǵyn úı» degen kishi bólimdegi «Mańǵystaý oblysy boıynsha» degen tarmaq alynyp tastaldy. Osyǵan oraı, buzylýǵa jatatyn turǵyn úılerdiń keıbir páter ıelerin oblys ortalyǵyna kóshirý týraly jobanyń da kúshi joıyldy. Bul jańalyq jańaózendikter úshin jaǵymdy bolmady, «Halyqtyń taǵdyry oıynshyq pa edi? Bolmaıtyn bolsa áý basta bul áńgimeni qozǵap nesi bar? Júz ret ólshep, bir kespeı, ári ıterip-beri jyǵyp osynsha halyqty aldaǵany nesi?» dep ashyndy. Bilýimizshe, apatty úıler dep tanylǵandar men tozyǵy jetken úılerdiń «aıyrmasy bar eken». Apatty úıler qaıtadan salynýǵa tıis bolsa, tozyǵy jetkenderge kúrdeli jóndeýden ótý jarap jatsa kerek. Sonda alǵashynda «apatty úıler» retinde Aqtaýǵa kóshirýge qamdanǵanda basshylyq «tozyǵy jetken» men «apattynyń» qujatta qalaı ajyratylatynyn ańǵarmaı qalǵany ma? Áıtpese, úı aralap saýalnama júrgizip, jatqan jylannyń quıryǵyn basýǵa qumar bolmasa kerek. Biraq, «tozyǵy jetken» dep tanylǵan Jańaózendegi úılerdiń turǵyndary úıleriniń apatty jaǵdaıda turǵandyǵyn aıtýdan tanbaı keledi. Osylaısha Úkimet pen halyqtyń ara­synda qalǵan negizgi jaýapty Jańa­ózen qalasynyń ákimdigi tozyǵy jetken turǵyn úı máselesin ózinshe sheshý úshin Úkimettiń 2014 jylǵy 28 maýsym­daǵy №728 qaýlysymen bekitilgen «О́ńir­ler­di damytýdyń 2020 jylǵa deıin­gi baǵdarlamasy» negizinde 2015-2025 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Jańaózen qalasyndaǵy tozy­ǵy jetken úılerdi joıý» maqsatynda is-sharalar jasaqtaǵan eken. – Qaýlyda apatty úı dep kórsetilgen, biraq bizdegi 53 úı tozyǵy jetken úıler qatarynda. Aldaǵy on jyl ishinde ınves­torlar arqyly úı salyp, bul máseleni sheshemiz. 11 myńnan astam turǵyn Jańaózende salynǵan jańa úılerge kezeń-kezeńimen kóshiriletin bolady, – deıdi Jańaózen qalasy ákiminiń orynbasary T.Kóshmaǵanbetov bizben tildeskende. Biraq, turǵyndar oǵan da kúmánmen qaraıdy. Bizge mán-jaıdy túsindirgen «Shańyraq» shaǵyn aýdany 43-úı 9-páter turǵyny 80 jastaǵy áje, «Altyn alqa» ıegeri Nurash О́mirǵalıeva osy máselemen turaqty aınalysyp kele jatyr eken. Qalalyq ákimdiktiń tabaldyryǵyn tozdyrǵan. Keıingi úsh ákimge de birneshe ret aryz jazǵan. Nátıje joq. Bul úıdiń otyz eki páteriniń barlyq turǵyndarynyń atynan Nurash áje – estýimizshe, ınves­torlar arqyly 6-shy shaǵyn aýdannan 80 páterli jańa turǵyn úı salynyp, bıyl kúzde aldymen «Shańyraq» shaǵyn aýdany Abaı kóshesindegi 59-shy, 61-shi úılerdi kóshirý josparlanǵan eken. Biraq ol eki úıde qyryq alty páterden 92 úı bar. Bárine jetpeıdi. Sondyqtan ázirge ol eki úıdiń bireýin ǵana kóshirip, kezekte turǵan jáne barynsha apatty 43-inshi úıdiń otyz eki páterin shuǵyl, bıyl paıdalanýǵa beriletin sol 80 páterli turǵyn úıdiń aýysqan páterlerine kóshirýin suraımyz, deıdi. Nurash ájeı jáne onyń kórshileri onyń sebebin ózderi turatyn úıdiń aldymen kóshiriletin eki úımen salystyrǵanda áldeqaıda qıyn jaǵdaıda ekendigimen túsindiredi. Onsyz da tozyǵy jetken úıdiń mańynda tórt jyl buryn «Frant» jıhaz dúkeninde gaz jarylysy bolyp, alapat apattan ǵımarattyń kúl-talqany shyqty. Jarylys ekpininiń kúshtiligi sonshalyqty, mańyndaǵy onsyz da áýpirimmen turǵan 43-shi nómirli úıdi qısaıtyp, irgetasyn otyrǵyzyp ketken. Aldyńǵy bettegi terezeler túgel synyp, balkon qabyrǵalary qulaǵan. Ákimdik dereý ornyna tereze salǵanmen, qısaıǵan úıdi tikteý múmkin emes, qazir úı qulaý aldynda tur. Ony sarapshylardyń da anyqtap ketkendigin aıtady ájeı. Shyndyǵynda, Jańaózen qalasyndaǵy «Shańyraq» shaǵyn aýdanyndaǵy 43-shi úıdiń jaǵdaıy máz emes. Ol tek tozyǵy jetken­dikten ǵana emes, qarama-qarsy turǵan, kólemi ózindeı, jańadan salynǵan jıhaz dúkeni ǵımaraty jarylysynyń ekpininen qabyrǵalary jarylǵan. Jańaózendikterdiń janaıqaıy men jaǵdaıy qazirden-aq apat­­tyń aldyn alý qajettigi týyndap turǵan­dyǵyn bildiredi. Atyraýdaǵy jataq­hana­nyń kebin kımesine eshkim de kepildik bere almaıdy... Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».   Mańǵystaý oblysy.