QAJYMAǴAN QAIRATKER

Ústimizdegi oqý jylynyń ba­syn­da, Almatynyń altyn kúziniń jaı­mashýaq bir kúninde ýnıversı­tetimizde “Sadyqov oqýlyqtary” atty aıryqsha mazmundaǵy ǵyly­mı-teorııalyq konferensııa ótti. Oǵan elimizdegi kórnekti ǵalymdar, ǵyly­mı mekemeler men joǵary oqý oryn­­darynyń ókilderi qatysyp, búgingi kúnniń ózekti problemalary tóńireginde baıandamalar jasady. Bul kórnekti ǵalym, QR Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor, Abaı atyndaǵy Qazaq ult­tyq pedagogıkalyq ýnıversıte­tiniń qurmetti rektory Toqmuhamed Sálmenuly Sadyqovqa arnalǵan ǵylymı basqosý edi. Halqy úshin adal qyzmet atqarǵan azamat esimin ardaqtaý – ultymyzdyń asa qasterli minezi. Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz Toqmuhamed Sálmenuly biz úshin, mine, dál osyndaı qadirli tulǵalar­dyń biri. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversı­tetiniń sońǵy shırek ǵasyrǵa jýyq tarıhy osynaý qaıratker azamat­tyń esimimen tyǵyz baılanysty. Jaratylysynan isker, qolǵa alǵan isine adal, uıymdasty­rýshylyq qabileti aıryqsha osynaý jannyń búkil sanaly ǵumyry elimizdegi joǵa­ry bilim júıesin órkendetýge, res­pýblıka mádenıeti men ekonomıka­syna qajetti bilikti mamandar daıar­laý isine arnaldy. Eńbek jolyn Almaty qurylys tehnıkýmynda qarapaıym oqytýshy bolyp bastaǵan ol respýblıka­myzdyń joǵary jáne orta bilim mınıstriniń orynbasary, qazaq joǵary biliminiń qara shańy­raǵy sanalatyn irgeli oqý ornynyń rektory dárejesine deıingi ǵıbratty da jemisti joldan ótti. Qandaı qyzmette júrse de, ásire­se respýblıka joǵary bilim mı­nıstriniń orynbasary bolǵan jyl­dary Toqmuhamed Sálmenuly joǵa­ry bilim júıesin jan-jaqty damy­týǵa, jańa zamanǵa saı jańa­sha kóz­qarastaǵy bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan ozyq tehno­lo­gııalyq ádis-tásilderdi ómirge dendep endirý máselelerin júzege asyrýdy árda­ıym óziniń basty maqsaty sanady. Respýblıka joǵa­ry oqý oryn­daryn­da oqyla­tyn pánder arasyndaǵy qury­lym­dyq – logıkalyq jáne pán­aralyq baıla­nystardy jolǵa qoıýdaǵy eńbegi osynaý qajyrly eńbek pen maqsat­kerliktiń aıqyn jemisi edi. Ǵalymdyq jáne uıymdasty­rýshylyq qabiletiniń arqasynda T.Sadyqov respýblıkadaǵy joǵary bilim berýdiń ulttyq júıesiniń damýyna, onyń mazmuny men sapasyn keshendi túrde jetildirýge, ozyq úlgidegi jańa tehnologııa­lardy oqý úrdisine tereńdep engizý­ge, elimizdegi joǵary mekteptiń Bolon prosesine belsendi túrde qosylýyna aıryqsha úles kosty. Akademık T.Sadyqovtyń isker­lik, uıymdastyrýshylyq, qaırat­kerlik qabileti ásirese, Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogı­kalyq ýnıversıtetin basqarǵan jyldary aıryqsha jan-jaqty qyrynan kórin­­­di. Ol 1987-2008 jyldar ara­ly­ǵynda 21 jyl atalǵan ýnıver­sı­tettiń rektory boldy. Bul kezeńde Toqtar Sálmenuly óziniń boıyn­daǵy shy­ǵar­mashylyq ta­lanty men isker­lik qarym-qabiletin meılinshe jar­qy­ratyp kórsetti. О́mirlik baı táji­rıbesi men tereń bilimine súıe­ne otyryp, Toqtar Sálmenuly peda­go­gıkalyq oqý ornynyń bola­shaq kel­betin aıqyn baǵdarlap, perspek­tı­valyq damý baǵyttaryn dál belgileı bildi. Sonyń arqa­synda sol bir qıyn­daý kezeńderden oqý ornyn abyroımen alyp shy­ǵyp, onyń álemdik bilim keńistigine jan-jaqty aralasýyna, aıaǵyn nyq basýyna qol jetkizdi. Bas-aıaǵy sha­ǵyn birneshe fakýltet­ten tura­tyn pedagogıka­lyq ınstıtýtty klassı­kalyq úlgidegi ýnıversıtet dáreje­sine kóterdi. Oqý úrdisinde ozyq tá­ji­rıbeler qalyp­tasty, stý­dent­ter sany molaıdy, maman­dar sapasy jaqsara tústi. Jańa tarıhı dáýir­diń talap­taryna sáıkes ýnı­ver­sıtette jańa maman­dyqtar, jańa fakýltetter ashyldy. Elimizde alǵashqylar qataryna halyqaralyq dárejedegi mamandar, dıplomattar men zańgerler daıarlaý isi qolǵa alyndy. Ýnıversıtet qyzmetiniń eń ma­ńyz­dy prınsıpi – bilim berýdiń bıik sapasyna qol jetkizý. Osy jolda ter tókken ýnıversıtet ujy­my­nyń eńbegi jemissiz bolǵan joq. Bilim berý isindegi joǵary jetistik­teri úshin oqý orny Qazaq­stan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń joǵary marapatyna ıe boldy, “Sapa sala­syn­daǵy jetistikteri úshin” 2007 jylǵy “Altyn sapa” bel­gi­sin jeńip aldy. “Eýropalyq sapa” jáne “Bir­tutas Eýropa” syı­lyqtarymen mara­pattaldy. Al 2007 jyly Ýnıversı­tetterdiń Uly Har­tııasyna qol qoıýy ýnıver­sıtettiń halyqaralyq keńis­tiktegi bıik bedelin aıǵaqtaı tústi. О́mirin urpaq tárbıeleý, maman daıarlaý isine túgeldeı arnaǵan akademık T.Sadyqovtyń qoǵamda­ǵy, áleýmettik ortadaǵy orny aıryqsha keń tynysty boldy. Ol eń aldymen halqymyzdyń júrip ótken jolyn zerdelegen zerdeli ta­rıhshy ǵalym boldy. Ol gýmanı­tar­lyq ǵylymdar salasynda bir­qatar ǵylymı mektep­ter men ba­ǵyt­tardyń bastaýynda turdy. Atap aıtqanda, ǵalymnyń uıytqy bolýy­men elimizdegi ótpeli kezeńde memlekettik jáne saıası qu­ry­­lym­dy jetildirýdiń, qazaq halqy­nyń tarıhı-mádenı turǵydan alǵan­daǵy tarıhı kelbetin saqtaýy­nyń, ha­lyqtyq murany qasterleı bilýdiń, joǵary bilim berý júıesin mo­der­nızasııalaýdyń ózekti máse­lelerin zertteý baǵyttary paıda boldy. Qoǵamdyq ǵylymnyń qaı sala­syna aralassa da, ǵalym Toqmu­hamed Sálmenulynyń júregine eń jaqyn taqyryp joǵary bilim berý salasyn jetildirý men damytýdyń ǵylymı negizderin aıqyndaý, jeke tulǵa qa­lyptastyrý problemalary, jas ur­paq­ty tárbıeleý mádenıeti, tutas­taı alǵanda respýblıkadaǵy joǵary mek­tep jumysyn izgilendi­rý másele­leri boldy. Ǵalymnyń paıym­daýyn­sha, oqý úrdisi stýdenttiń tek jeke­le­gen pánder boıynsha bilim jınaq­taýyna ǵana emes, eń aldymen ıntel­lek­týal­dy tulǵa tárbıeleýdiń keń kólemdi júıesin qalyptastyrýǵa baǵyt­talýǵa tıis. Sodan da bolar, T.Sa­dyqov óziniń ǵylymı eńbek­terin­de joǵary mektep júıesin izgi­lendirý prosesin­degi tárbıelik jumys­tardyń róline aıryqsha mán berip otyrady. Osy zamanǵy joǵary oqý oryn­darynda stýdent jastardyń dúnıe­tanymy men oılaý qabiletin qalyp­tas­tyrýda bul máselelerdiń qansha­lyq­ty mańyzdy ekeni barshaǵa málim. Ǵalymnyń jeke óziniń qalamy­nan 200-den asa ǵylymı jáne ǵy­ly­mı-kópshilik eńbekter, irgeli prob­lemalarǵa arnalǵan 30 mono­grafııa dúnıege keldi. Munyń qaı-qaısysy da respýblıkadaǵy tarıh, saıasattaný, pedagogıka ǵylym­daryna eleýli úles bolyp qosyldy. Tarıh ǵylym­dary­nyń doktory, pro­fessor T.Sadyqov ǵylymı kadr­lar daıarlaý júıesin qalyptas­tyrýǵa da asa mol eńbek si­ńir­di. Ási­re­se, res­pýblıka joǵary oqý oryn­dary ja­nyndaǵy ǵylymdy órken­detýge, olar­daǵy dısser­tasııa­lyq keńester jú­ıe­sin damytýǵa aı­ryqsha nazar aý­dar­dy. Saıa­sat­taný ǵy­ly­my sala­syn­daǵy tuńǵysh dıs­ser­tasııalyq ke­ńes­ti de Abaı atyn­daǵy ýnıver­sı­tet jany­nan ashyp, oǵan ózi uzaq jyldar boıy jetekshilik jasady. Akademık T.Sa­dyqovtyń ǵylymı basshy­lyǵymen dıs­sertasııa qor­ǵa­ǵan 30-dan asa ǵy­lym doktory, 100-den asa ǵylym kandı­daty búginde saıasat­taný, tarıh jáne pedagogıka ǵylym­dary sala­syn­da belsendi de jemisti eńbek etýde. Akademık T.Sadyqov respýb-lıkadaǵy joǵary bilim júıesin damytý men jetildirýdiń ǵylymı negizderin tereń zerdeleýdi maqsat etken irgeli zertteý baǵdarlama-laryna jetekshi boldy. Bul baǵdarlamalar búgingi tańda óziniń oń nátıjelerin berýde. T.Sady­qovtyń basshylyǵymen úzdiksiz bilim berý jáne joǵary bilim jónindegi asa mańyzdy memlekettik tuǵyrnamalar dúnıege keldi. Halqymyzdyń tamyry tereńde jatqan tarıhı qazynasyn zertteý men jınaý baǵytyndaǵy memle­kettik “Mádenı mura” baǵdarlama­sy boıynsha atqarylyp jatqan jan-jaqty jumystar da akademık T.Sadyqovtyń nazarynan tys qal­mady. Ǵalymnyń uıymdas­tyrýy­­men birneshe halyqaralyq ǵylymı forýmdar ótkizildi. 2005 jyly ót­ken “Qazaqstannyń mádenı mura­sy: jańalyqtar, problemalar, perspektıvalar” atty halyqaralyq sımpozıýmǵa álemniń túkpir-túk­piri­nen ǵalymdar kelip, baıandama­lar jasady, solar arqyly halqy­myzdyń qundy muralary barsha álemge pash etildi. Respýblıkadaǵy akademııalyq ǵylymdy damytý, jalpy irgeli ǵylymdy uıymdastyrý isine de ol aıryqsha úles qosqan ǵalym. О́miri­niń sońǵy jyldarynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń gýmanıtar­lyq ǵylym­dar bólimshesin basqara júrip, eli­mizdegi ekonomıkalyq ahýal, ǵylym men mádenıetke kózqaras ózgerip jatqan kezeńde akademııa­lyq ǵy­lym­nyń statýsyn kóterý, ǵalym­dar­dyń eńbegin baǵalaý men ynta­landyrý másele­le­rine qatysty óz tujyrym­­daryn usynyp, ǵylymı mekemeler men joǵary oqý oryn­daryndaǵy ǵyly­mı-zertteý jumys­taryn úıles­tire damytýǵa erekshe eńbek sińirdi. Qolǵa alǵan isine jaýapker­shilik­pen qaraý, ózine de, ózgege de talap qoıa bilý, áriptesteri men shákirtterine degen adaldyq pen ádildik qasıetteri akademık T.Sadyqovtyń qoǵamdaǵy ornyn árdaıym mártebeli bıikke kóterip turatyn. О́ziniń adamgershiligi, tereń bilimi men bıik bedeliniń arqasynda ol 19 jyl boıy Almaty qalasyndaǵy Rektorlar keńesin basqardy. Keńestiń ár májilisinde bilim berý salasyndaǵy túrli teo­rııalyq jáne qoldanbaly másele­ler, ǵylym – bilim – bıznes sala­larynyń ıntegrasııasy jaıynda ózekti máseleler qozǵa­lyp, paıda­ly pikir almasýlar bolatyn. Osynyń bárinde de aka­demık T.Sadyqovtyń uıymdas­tyrýshylyq qoltańbasy aıqyn kórinetin. О́ziniń iskerligimen oı túıindep, bolashaqty boljaı bilý qabiletiniń arqasynda T.Sadyqov elimizdegi kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri dárejesine kóterildi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Almaty qalas­y boıynsha senimdi ókili bola júrip, elimizdegi prezıdent saı­laýyn uıymdastyrý men ótkizýdegi, sondaı-aq “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy Saıası keńesiniń múshesi ári partııanyń Almaty qalalyq bólimshesin bas­qarý­daǵy eńbegi onyń qaıratkerlik tulǵasyn meılinshe aıqyndaı tústi. Adamzat tarıhyndaǵy eń márte­beli mamandyq – jas urpaq tár­bıeleý. Búgingi tańda, táýelsiz Qa­zaq­­stan jaǵdaıynda urpaq tárbıe­si­ne, mamandar daıarlaý isine aıryq­sha mán berilip otyr. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Na­­zarbaevtyń jyl saıynǵy halyqqa arnalǵan joldaýlarynda ásirese, bilim berý júıesin meılin­she jetildirý, bolashaq mamandar­dyń ıntellek­týaldyq dárejesin kóterý baǵytynda bilim ordalary­nyń aldynda turǵan mindetter ár­daıym saralap aıtylyp keledi. Bul turǵyda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogı­kalyq ýnıversı­teti­niń qoǵamy­myzdaǵy atqarar min­deti asa salmaqty. Seksen jyl­dan astam ýaqyt boıy elimizdiń eko­nomıkasy men mádenıetin kó­terý­ge qajetti mamandar daıarlap kele jatqan bilim ordasy osynaý tarıhı ýaqyt aralyǵynda talaı-talaı jaýapty kezeńderdi bastan ótkerdi. Mine, osynaý tarıhı kezeńder­de oqý ordasynyń tizginin ustap, ýaqyt synyna qaısar jigerimen úı­lese qyzmet atqarǵan ardager aǵa­larymyzdyń esimderin búginde ar­daqtap eske alamyz. Sondaı qaı­rat­­ker tulǵalardyń biri – profes­sor Toqmuhamed Sálmenuly Sadyqov. О́mir aqıqatyna júginsek, qoǵam damýynyń kúrdeli kezeńderinde óz isine berilgen, qandaı qıyndyq bolsa da qaıyspaı qarsy tura ala­tyn azamattarǵa artylar senim de, júk te jeńil bolmasa kerek. Toq­muha­med Sálmenuly basshylyq et­ken kezeń de ýnıversıtetimizdiń tarıhı shejiresindegi kúrdeli jyl­dar bolǵany anyq. Solaı bola tura qaı kezeńde de akademık T.Sa­dyqov óziniń azamattyq, ǵalymdyq, ustaz­dyq, qaıratkerlik tulǵasymen tanyldy. Onyń búkil sanaly ǵumy­ry Qazaqstandaǵy joǵary bilim júıesin jetildirýge, ýnıver­sıtetter janyndaǵy ǵylymı-zer­tteý jumys­taryn jandandyrýǵa, ǵylym men bilimdi ushtastyra otyryp órken­detý maqsatyna baǵyttaldy. Búginde ýnıversıtetimizde QR Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­demıgi Toqmuhamed Sálmenuly Sa­dyqovtyń esimi men qyzmetin qas­ter­lep este saqtaý baǵytynda bir­­qatar ıgi sharalar júzege asy­ryldy. Akademıktiń ózi uzaq jyl­­dar bas­qarǵan Qazaqstan tarıhy kafedra­syna qaıratker ǵalymnyń esimi berilgen. Úzdik oqıtyn stýdent­terge akademık T.S.Sadyqov atyn­daǵy stıpen­dııalar taǵaıyn­dalǵan. Jyl saıyn ǵalymnyń týǵan kúni qar­sańynda “Sadyqov oqýlary” atty ǵy­lymı-teorııalyq konferen­sııa ótkizip turý dástúri qalyptasyp keledi. Sondaı-aq, ýnıversıtet tarı­hy murajaıynan akademıkke arnal­ǵan arnaıy burysh ashylǵan bolsa, ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda T.S.Sa­dyqovty eske alý maq­sa­tynda fýtboldan respýblıka­lyq týrnır uıymdastyrylyp, oǵan elimiz joǵary oqý oryndarynyń birneshe ko­man­dasy qatysty. Bul kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń qurmetti rektory, tarıh ǵylym­darynyń doktory, pro­fessor Toqmuhamed Sálmenuly Sadyqov­tyń esimine degen zor qurmettiń bir belgisi bolsa kerek. S.PIRÁLIEV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.