Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty «Máslıhat depýtattaryn saılaý-2023: erekshelikteri men úrdisteri» atty jańa ujymdyq monografııanyń tusaýkeserin ótkizdi. Is-sharada máslıhattardyń qurylýynyń 30 jyldyǵyna oraılastyrylyp, barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń saılaýyna jan-jaqty taldaý jasaldy.
Bul eńbekte 2023 jyly ótken máslıhat saılaýynyń negizgi aspektileri taldanǵan. Zertteýdiń ózektiligi máslıhat depýtattaryn saılaý formatynyń jańa saılaý júıesine kóshýimen baılanysty. Tusaýkeser saltanatyna osy kitapty jazýǵa atsalysqan avtorlar, QSZI dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına, Saıası zertteýler bóliminiń basshysy Janar Sanhaeva, О́ńirlermen jumys jónindegi bólim basshysynyń mindetin atqarýshy Ámına Úrpekova, Saıası zertteýler bóliminiń bas jáne aǵa sarapshylary Dýlat О́teǵalı, Qýandyq Yqylas, Qýanysh Saılaý qatysty. Sonymen qatar ujymdyq eńbektiń resenzentteri, senator Bıbigúl Jeksenbaı men Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Nurbek Pusyrmanov ta jıynǵa qatysyp, sóz sóıledi.
QSZI dırektorynyń orynbasary A.Joldybalına jańa saılaý sharttary elektoraldy jáne partııalyq reformalar aıasynda engizilgenin aıtty.
«2022 jylǵy elektoraldy jáne partııalyq reformalardyń negizgi maqsaty máslıhat depýtattarynyń ókildigi men eseptiligin keńeıtý bolatyn. Bir mandatty okrýgterde táýelsiz kandıdattardy usyný múmkindigi, bıýlletendegi «Barlyǵyna qarsymyn» baǵany mańyzdy boldy. Partııalyq zańnamany reformalaý saıası partııalardyń saılanatyn organdarǵa ótýi úshin daýys shegin 7-den 5%-ǵa deıin tómendetýdi jáne saıası partııalardy tirkeý úderisin jeńildetetin ózgeristerdi qamtydy», dedi ol.
Avtorlar saılaýshylar portretin qurastyryp, saılaý úderisindegi ózin-ózi usynýdan bastap daýys berý nátıjelerine deıingi kezeńderge tán erekshelikter men tendensııalardy atap ótti. J.Sanhaeva saılaý naýqandarynyń óńirlik erekshelikterine erekshe nazar aýdarylǵanyn málimdep, kandıdattardy usyný men tirkeý rásimderin, daýys berý nátıjelerin, óńirler bólinisinde jańa saılaý mádenıetin qalyptastyrý úrdisin taldady. Saılaýdyń genderlik aspektisin zertteý mańyzyna toqtaldy.
«Bizdiń zertteý nátıjelerimiz kórsetkendeı, elimizdiń megapolısteri men ońtústik oblystarynda jastar jaǵy saılaýshylardyń aıtarlyqtaı úlesin qurasa, soltústik jáne shyǵys oblystar egde jastaǵy saılaýshylardyń basym bolýymen erekshelendi. Genderlik bóliniste egde jastaǵy turǵyndar arasynda áıel saılaýshylar basym, al jas saılaýshylar arasynda erler úlesi joǵary. Eńbekte kórsetilgen saılaýshylardyń demografııalyq quramy týraly málimetter máslıhat saılaýyn tıimdi uıymdastyrý men ótkizý úshin paıdaly aqparat. О́ıtkeni óz saılaýshylaryn bilip otyrý saılaýaldy baǵdarlamalardy qurýdaǵy tabystylyqqa tikeleı áser etedi», dedi sarapshy.
Á.Úrpekovanyń aıtýynsha, bul zertteý eńbegi aralas jáne majorıtarlyq júıege kóshý ózin-ózi usynýshylardy yntalandyryp, saılaý úrdisin jandandyrǵanyn, básekelestikti kúsheıtkenin kórsetti.
«Oblystyq máslıhattar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń máslıhattaryna bir mandatty okrýgter boıynsha básekelestik bir orynǵa – 4,3 kandıdatty, aýdandyq máslıhattarda – 3, qalalyq máslıhattarda 3,4 kandıdatty qurady. Saılaý qorytyndysy boıynsha depýtattyń ortasha portreti kelesideı: 45-48 jas aralyǵyndaǵy, joǵary bilimi bar er adam, ınjenerlik, qarjylyq, bilim salalarynda jumys isteıtin partııa múshesi», dedi Á.Úrpekova.
Eńbekte saılaý naýqandarynyń aımaqtyq erekshelikterine de erekshe nazar aýdarylyp, kandıdattardy usyný jáne tirkeý rásimderi, daýys berý nátıjeleri jáne óńirler bólinisinde jańa saılaý mádenıetin qalyptastyrý úrdisi jan-jaqty sıpattalǵan.