Soǵystyń aıaqtalǵanyna 70 jyl bolsa da adamnyń jadynan jaqyndarynyń jarqyn beıneleri ketpeıdi eken. Ásirese, qazaq sııaqty baýyrmal halyq ákeleri, atalary, naǵashylary, tipti, alys aǵaıyndary týraly bir jaqsy sóz baspasóz betine shyǵyp, marqumdardyń attary atalyp qalǵanyn kórgisi keledi. Osyndaı maqsatpen redaksııamyzǵa kelip jatqan adamdar legi tolastar emes.
Solardyń biri – Astana qalasynyń qart turǵyny Qatıma Esirkepova. Ol óziniń qaıynaǵasy, soǵys qurbany Janqaıyr Esirkepov týraly jazylǵanyn qalap kelipti.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Baıan aýylynyń 1921 jylǵy týmasy Janqaıyr soǵystyń alǵashqy aılarynda-aq «habarsyz ketkeni» týraly 1947 jyly habarlama keledi. Ony anasy Jánápııa ómir boıy saqtap, 1962 jyly kózi jumylǵansha «Janqaıyrdan bir habar bolmas pa eken, sen surastyrshy» dep kelini Qatımadan ótinip ótken eken. Qaıran ananyń kelininen sonshalyqty qıylǵan sebebi, ol at ústinde júrgen qyzmetker áıel. О́zi Janqaıyrdyń týǵan inisi Serikbaıdyń zaıyby. О́mir boıy qyzmet istep, orta deńgeıli laýazymdardy atqarǵan. Zeınetke shyǵar aldynda Aqmola oblystyq jumyspen qamtý ortalyǵynyń dırektory bolǵan. Jubaıy Serikbaıdyń mamandyǵy avıatehnık eken, ol ómirden erte ketipti.
Osy Qatıma apaıdyń suraý salýymen Janqaıyr týraly birshama qujattar jınalady. Aldymen onyń Petropavl qalasyndaǵy Kalının atyndaǵy jalǵyz qazaq orta mektebin (keıin №2 qazaq mektep-ınternaty atandy) 1938 jyly bitirgeni belgili bolǵan. Mektep bitirgen attestatynyń kóshirmesine qaraǵanda, ol toǵyz sabaqtan «4», on bir sabaqtan «5» alypty. Joǵary oqý ornyna túsýge materıaldyq múmkindigi bolmaǵany ǵoı, áıtpese, osyndaı attestatpen ol kezde kez kelgen JOO-ǵa túse alar edi.
Sodan jas jigit kórshiles Jańajol aýdanynyń mektebine muǵalim bolyp ornalasady. Bul – jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń týǵan aýyly. Demek, Janqaıyr qazaqtyń sóz zergerimen birshama tanys bolǵan sııaqty.
Janqaıyrdyń 1938 jyldan 1940 jylǵa deıin burynǵy Presnogorkov aýdanyndaǵy osy Jańajol orta mektebinde muǵalim bolǵandyǵy jóninde mektep dırektory Baısaqalov qol qoıǵan anyqtama da bar.
Janqaıyr Jańajol aýylynan 1940 jyly azamattyq mindetin óteýge attanady. Marqumnyń 1941 jyldyń 30 naýryzynda Latvııa KSR-iniń Lıýbava qalasynda áskerı qyzmette júrgen jerinen úıine latyn árpimen jazylǵan haty da kelgen. Ol kezdegi tártip solaı ma, álde ózi az sózdi adam boldy ma eken, áıteýir hat barynsha qysqa jazylypty. «Buryn zeńbirekshi edim, jýyrda meni odan aldy. Qazir pısar bolyp isteımin. Kúni-túni ústel basynda sarylyp otyrǵannan basqa janǵa batatyn eshteńe joq. Posylka salsańyzdar zattan eshteńe salmańyzdar, selmagta kórkem ádebıet kitaptary, aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary bolsa, sony salyp jiberińizder jáne azdap aqsha salyńyzdar», depti esil er.
Janqaıyr týraly taǵy bir derek 1965 jyldyń 14 shildesindegi «Tyń ólkesi» gazetinde jazylypty. «Kekti júrek» degen bul maqalanyń avtory jazýshy Zeınelǵabı Imanbaev eken. Keńestik nasıhattyń talabyna saı dereksiz, tek otanshyldyq, «ýralaýshyldyq» talappen jazylǵan bul maqalada jazýshy Jáken Qusaıynovtyń aýzynan jazylyp alynǵan áńgime aıtylady. Onda J.Qusaıynov óziniń Janqaıyrmen birge konslagerde bolǵanyn jetkizipti. Osy lagerde Janqaıyr basqalarǵa qaraǵanda pysyq, alǵyr, nemis tilin de úırenip alyp, «ýrnıster» bolyp istegenin aıtady. Syrttan lıstovkalar da engizip, lagerde kóterilis jasaýǵa da qatysady. Qoldaryna qarý túsirgen kóterilisshiler lagerden qashyp ta shyǵady. Janqaıyrdyń ózi eki granatasyn laqtyryp, úshinshisin laqtyrǵaly jatqanda qolǵa túsedi. Aqyrynda ol nemisterdiń qolynan «Sovet odaǵy jasasyn!» degen uranmen qaza tabady.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul áńgimeniń eshqandaı deregi – qaı qaladaǵy konslager, qaı jyly bolǵan oqıǵa ekeni – biri de joq. Sondyqtan onyń rastyǵyna da sený qıyn. Árıne, nemis konslagerlerinde óte sırek bolsa da kóterilister bolyp turǵan, qazir olar týraly materıaldardy ınternetten ońaı tabýǵa bolady. Sonyń ishinde 1943 jyly Osvensımde, sol jyly Varshavanyń Oberlangen lagerinde, 1945 jyly Býhenvald lagerlerinde bolǵan kóterilister týraly derekter kóp. Al Sobıbor lagerinde keńestik leıtenant A.Pecherskıı bastaǵan evreı kóterilisi týraly kitaptar jazylyp, kınolar da túsirildi. Osyndaı kóterilisterdiń birine qazaq ulany belsendi qatysqan bolsa, ol da úlken erlik. Shynymen solaı bolsa, onyń sońyna túsip, izdeý salýǵa da bolar edi. Biraq, ókinishke qaraı, «Kekti júrekte» esh derek bolmaǵandyqtan, birdeńe dep aıtý qıyn.
Qalaı desek te, Janqaıyrdaı jalyndy jastyń Otan soǵysynda sheıit bolǵany ras. Úılenip te úlgere almaǵan, súıgen qyzy ony segiz jyl kútip, kelmegen soń basqa adamǵa turmysqa shyǵyp ketipti. Qazir Janqaıyrdyń inisi Serikbaıdyń balalary, apa-qaryndastarynan týǵan jıenderi bar.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
Sýrette: túregep turǵandardyń oń jaǵynan ekinshisi Janqaıyr ESIRKEPOV.