«Aǵa, tikushaqqa mingen qalaı eken?» dedi áskerı jigit janyma jete bere ántek jymıyp. «Keremet, áserimdi sózben sýrettep jetkize almaımyn» dep aqtaryla til qattym. «Siz aıtqandaı ylǵı da keremet bola bermeıdi» dedi keıipkerim aýyr kúrsinip. Júzinde baǵanaǵy jylt etken kúlkiniń izi de qalmapty. Onyń ornyn lezde muń torlap alǵanyn sezdim. О́zimnen múshel jas kishi jigittiń aýyr kúrsingeni aspanǵa qaraı alyp ushqan kóńilimdi áp-sátte jerge túsirdi. «Aǵa, sý tasqyny kezindegi oqıǵalardy kózińizben kórseńiz ǵoı», dedi úzilgen áńgimesin jalǵap.
Bort nómiri týraly hıkaıa
Tańǵy qulanıek ýaqyt. Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýty baspasóz týryn uıymdastyratyn bolyp, bir top jýrnalıst Astanadaǵy áýe bazasynan Aqtóbege ushqaly turǵanbyz. Jer baýyrlap jatqan S-295 ushaǵyn aınala qarap júrmin. 1997 jyly Ispanııanyń CASA kompanııasy tájirıbeden ótkizip, 2000 jyldan bastap qoldanysqa engen jeńil týrbovıntti áskerı ushaqtyń avtobýstan sál úlken turpatyna tańdanyp, sýretke túsire bastadym.
Eki-úsh attasań, ushaq ishine kirgizip jiberetin bort trabyna, eńkeıe enbeseń, basyńdy uratyn tapal esikke, júgimen qosqandaǵy salmaǵy 23 tonnadan asatyn «temir qusty» jerge qondyryp ala qoıatyn shaǵyn dońǵalaqtarǵa zeıin sala qaraımyn. Osy ushaqtyń 7 620 metr bıikke ushatyny, ekıpajdyń tórt múshesinen basqa 69 qarýly áskerdi mejeli jerge jetkize alatyny sekildi aqparattardy eske túsirip turǵanymda, janyma áskerı maman kelip:
– Keshirińiz, renjimeseńiz ushaqtyń «bort nómirin» sýretke túsirmeı-aq qoısańyz! – dedi. Sosyn ne derin bilmeı ańtarylyp qalǵan maǵan kúle qarap: – Siz ushaq sýretin «bort nómirimen» qosa jarııalasańyz, bul ushaqtyń qaı memleketke tıesili ekeni belgili bolyp qalmaı ma? Ushaqtyń qaýipsizdigi maqsatynda aıtyp jatqanym ǵoı, – dedi kúle til qatyp.
Áskerıdiń eskertpesinen keıin esimdi dereý jıdym. Osy saparda oqyrmanǵa qyzyq talaı «tyń araldardyń» ashylaryn senip, S-295-tiń ishine enip, ornyma jaıǵastym.
Eldi qorǵaý – erdiń isi
Ushaq aqyryn qozǵaldy. Terezelerge tartylǵan tor perdelerdiń sańylaýynan túzge qııaldaı kóz saldym. Syrttaǵy dushpan ishtegini kórmeý úshin ilingen perde tez-tez terbelip, ushaq jyldamdyqty arttyryp, bıiktep barady. Jarty saǵat shamasynda aq ulpa bulttar taban astynda qaldy. Kýrsanttardyń ushyp bara jatqan osy «temir qustan» parashıýtpen jerge túsetini (ushaqqa 48 kýrsant parashıýtimen syıady) oıyma oralyp edi, keýdemde diril paıda boldy. Myna «bort nómirin» jarııalaýǵa bolmaıtyn «temir qustan» 48-diń biri retinde táýekelge barýǵa áskerıler bolmasa, qarapaıym azamattyń júreginiń daýalamasyn túısinip, el men jerdi qorǵaý úshin zeńgir kókten sekiretin jaýjúrek sardarlarymyzdyń baryna táýbe ettik.
Astanadan áýege kóterilgen áskerı ushaq 2 saǵat, 33 mınýt ushyp, T.Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteri áskerı ınstıtýty kýrsanttary oqý-jattyǵý ótkizetin bazasyna qondy. Kele sala kózimizge Chehııada shyǵarylǵan L-410, Zlin-242 ushaqtary ilindi.
L-410 degen ataýmen tanymal bul «temir qus» 1 500 shaqyrym qashyqtyqqa 19 jolaýshyny, ıakı 1 800 kılo júkti tasymaldaýǵa qabiletti. Al bar bolǵany eki ekıpaj múshesi syıatyn Zlin-242 negizinen jeńil ushyp-qoný jattyǵýlaryn jasaýǵa yńǵaıly ushaq sanalady. Bıiktigi 3 metr, uzyndyǵy 6 metrden asatyn, shaǵyn ushaqtyń bar jyldamdyǵy jeńil kóliktiki sekildi, ıaǵnı eń jyldam ushty degenniń ózinde saǵatyna 233 shaqyrym qashyqtyqty ǵana basyp óte alady, ruqsat etilgen jyldamdyq – saǵatyna 225 shaqyrym.
Ushaqtar turǵan alańqaıdyń arǵy betindegi júrginshiler joly boıynda qalqaıyp eki eskertkish tur. Bul eskertkish 2013 jyldyń 17 shildesinde Otanymyzdy qorǵaý jolyndaǵy daıyndyǵyn pysyqtap, oqý-jattyǵý jasap jatqan sátte sheıit ketken eki azamatqa qoıylypty. 42 jastaǵy podpolkovnık Evgenıı Vıssarıonov pen 20 jastaǵy kýrsant Arman Massalımov áýe bazasyna qonar kezde jolda turǵan jolaýshylar ushaǵyn kórgen. Batyr uldar ushaqty soqsa, adam shyǵyny kóp bolaryn bilip, óz ómirin erlikpen qıǵan. Áskerılerdiń otbasynda dúnıege kelip, áskerı qyzmette júrip jan tapsyrǵandardyń erligi antqa, adaldyqty ańǵartady. Eldi qorǵaý osyndaı erlerdiń qolynda bolǵany – qaýipsizdikti nyǵaıta túsedi.
Adamdyqtyń aspandaǵy jarshysy
L-410 ushaǵy Aqtóbe qalasynyń ústin aınalyp ushyp júr. Ishtegi operatorlar men fototilshiler jumysqa kirisip ketken. Biz is-shara uıymdastyrýshylarymen áńgimelesip otyrmyz. Mamandardyń aıtýynsha, T.Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýty qurylǵanyna bıyl 50 jyl tolypty. Bastapqyda Aqtóbe azamattyq avıasııa joǵary ushý ýchılıshesi retinde ashylǵan oqý ordasy jarty ǵasyr ishinde myńdaǵan ushqysh pen avıa ınjener daıarlaǵan. Búginde ınstıtýt túlekteri elimizdiń Áýe qorǵanys kúshteri salasynda qyzmet etip, Otan aldyndaǵy mindetin abyroımen atqaryp júr.
Mamandar bul óńirdiń bultsyz aspany ushyp-qonýǵa óte yńǵaıly ekenin, sol úshin de oqý ordasy osy qalaǵa salynǵanyn da aıtty. Taǵy bir qyzyq derek, bul ushaqtar áskerı mindetimen qosa, adamgershilik sıpatyndaǵy mıssııany da qatar atqarady. Áýe qorǵanys kúshteri salasynyń basshylaryna ótinish berý arqyly áskerı qyzmettegilerdiń otbasy, jaqyn týystary ushaq bortyna tegin otyra alady. Áskerı ushaqtar áýe qorǵaý baǵytyndaǵy jumysyn atqara júrip, balasyn saǵynǵan ata-anany nemese jaqyn týystaryn kez kelgen qalaǵa tegin jetkizip tastaıdy. Bul jaıttan bizdiń qorǵanys kúshteri salasynyń tizginin ustaǵan azamattardyń ulttyq tanymymyzǵa sińgen týystyq qarym-qatynastarǵa adamdyq kózqaraspen qaraıtynyn baıqadyq.
L-410 ushaǵynyń bortynan túskennen soń, biz T.Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýtyna keldik. Qazir bul oqý ordasy avıasııa mamandarynan basqa áskerı dárigerler men teńiz ofıserlerin de daıarlaý isin qolǵa ala bastapty. Instıtýt áskerı dárigerlerdi Aqtóbe qalasyndaǵy Marat Ospanov atyndaǵy Batys Qazaqstan medısınalyq ýnıversıtetiniń bazasyn paıdalaný arqyly oqytady.
«Búgingi tańda bizdiń ınstıtýt 7 mamandyq jáne 15 sala boıynsha biliktilikti arttyrý jumystaryn júzege asyryp jatyr. Olardyń qatarynda bolashaq ushqyshtar men ınjenerlik-tehnıkalyq quram, áskerı dárigerler men teńizshiler de bar. Biz kýrsanttardy teorııalyq turǵyda oqytyp qana qoımaı, olardyń bilimin tájirıbemen ushtastyrýdy da úılestirip otyrmyz», dedi ınstıtýt bastyǵynyń oqý jáne ǵylymı jumys jónindegi birinshi orynbasary podpolkovnık Sábıt Qurtaev.
Podpolkovnık S.Qurtaev keıingi jyldary ınstıtýttyń oqý-materıaldyq bazasy belsendi jańartylyp jatqanyn aıta kelip: «Byltyr Chehııada shyǵarylǵan eki L-410 oqý-jattyǵý ushaǵyn aldyq, al joǵarǵy kýrstyń avıasııa kýrsanttary zamanaýı L-39 ushaǵymen ushyp, jattyǵýyna múmkindik týyp otyr. Bizdiń basty maqsatymyz – kýrsanttarǵa barlyq zamanaýı talaptarǵa saı keletin tehnıkanyń tilin meńgertý. Sonymen qatar jaqynda ushqyshsyz ushý apparattarynyń operatorlaryn daıarlaýdy da bastadyq», dedi.
Beıbit kúnniń batyrlary
Instıtýt jumysymen tanysqannan keıin Mı-8 tikushaǵy bortynan reportaj jasaýǵa attandyq. Tikushaqtyń shyr aınalǵan qanatynan burqasyn jel turyp, bir qolmen syrt kıimniń jaǵasyn búre ustap, ekinshi qolmen malaqaıdy basa dedektep júgirip baryp, tik ushaqqa mindik. Qozǵaltqyshynyń shýylynan qulaq tunady. Ony eleıtin operator men fototilshiler bar ma? Bárimiz aınalany sýretke túsirisip mázbiz. Tehnıka qonǵan jerin or sekildi qazyp tastamaý úshin jerge jasyl temir tóselgen. Mamandardyń aıtýynsha, jasyl tús aspannan qaraǵan kezde bul jerde ushý alańy bar ekenin bildirmeıtin kórinedi.
Tikushaqtan túsken sátte «Áýe qorǵanys kúshteriniń beıbit kúndegi jumysyna kýá bolyp jatyrsyzdar ǵoı. Sý tasqyny kezindegi arpalysty sátterdi kórseńizder ǵoı», dedi áskerı maman.
«Sý tasqyny bolyp, el ne isterin bilmeı qalǵan kúnderi bizdi aldymen Oralǵa jiberdi, keıin Aqtóbe oblysynda kún-tún demeı qutqarý jumystarymen aınalystyq. Sol kúnderdi oılasam, tula boıym muzdaı bolyp sýyp ketedi. Biraq sodan beri áskerı qyzmet jolyn tańdaǵanyma ishteı rıza bolamyn. Bizdiń tikushaqtardy kórgende bárinen úmiti úzilip, ajalyn kútip otyrǵan azamattardyń jylaǵanyn estiseńiz ǵoı, aza boıyńyz qaza bolady. Birneshe kún nár syzbaı, júzi bozaryp, janarynan bir tamshy jas shyqpaı qalǵan balalardyń úreıli keıpi bizge jiger berdi. Jan tappaı kúnine 250-300 adam qutqardyq. Bul ómirde adamǵa jaqsylyq jasaýdan asqan uly mindet bola ma?» dedi qaıtadan baǵanaǵydaı ántek jymıyp.