Kóp jyl buryn Shalqar aýdanynyń Sofy esimdi turǵyny elsizde, qum ishinen tóńkerýli jatqan úlken qazan taýyp alady. Bul árbir qazaq úıinen tabylatyn qara qazan emes, erekshe quıylǵan, bir jylqynyń eti tutas syıatyn dáýletti jannyń tutynǵan dúnıesi. Qum sýyrǵanda ashylyp qalǵan buıymnyń osy óńirdi jaılaǵan Totannyń balalarynan qalǵanyn el aqsaqaldary bilip úıde saqtaıdy.
Kıeni baǵalaıtyn esti aqsaqaldary kóp ýaqytta Iztileý Búrkitalın osy dúnıeni Shalqar aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ákelip tapsyrǵan. О́z zamanynda talaı syıly jandarǵa as pisirilgen dúnıe iri zaýyttarda erekshe tapsyryspen quıylǵan. 30-jyldardan bastap, 80-jyldardyń ortasyna deıin elsizde qalyp, keıin aýyl úıdiń qorasynda turyp, syrtyn tat bassa da, tóńkerýli jatqandyqtan bolar, ishki jaǵy onsha tozbaǵan.
Shalqar óńirinde ómir súrgen Totannyń baılyǵy men dáýleti, ásirese erekshe sulý ári aqyldy alashubar jylqylary jaıynda el aýzynda áńgimeler jaqsy saqtalǵan. «Tileý rýynyń Jaltýmasynan taraıtyn Totan Ýaqbaıuly 1845–1850 jyldar aralyǵynda dúnıege kelgen. Aqsaqaldardan jetken áńgimelerge qaraǵanda, Totan jylqylarynyń aq shubar, teńge shubar, teńbil shubar bolyp kelse, taǵy birneshe úıir qara shubar boz jylqylary bolǵan. Muǵaljar taýynyń bókterin jaılaǵan jylqylary qudyq basyna kelip, astaýdan sý iship jatqanda bir-birimen tebispeıdi eken. Jyl saıyn kúzde baı Temirdegi Qaraqamys, Oıyldaǵy Kókjar jármeńkelerine 500-600 bas, Orynbordaǵy Munanaı (Menovoı dvor) bazaryna iriktelgen 500-600 bas jylqy aıdaǵan. Totannyń shubarlary jýas ári iri, kúı talǵamaıtyn bolǵandyqtan, orys áskerıleri birden kóterme baǵamen satyp alǵan», deıdi qolǵa túsken árbir kóne zatty qadirlep, tarıhyn izdep, muqııat jınaqtaıtyn Shalqar aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Naǵıma Tilembaeva.
Kıeli jylqylarymen dáýleti asqan baıdyń Ras, Aıanas esimdi eki uly bolypty. Zamandastary «óziń sııaqty dáýletti adamdar balalaryn Orynborda oqytyp jatqanda, sen nege balalaryńdy syrtqa shyǵarmaısyń?» degende, Totan baı «oqytyp ne qylaıyn, meniń shubar taıym oryssha da sóıleıdi», dep jaqtyrmaǵan. Zaman ózgerip, iri baılardy kámpeskeleý naýqanyna Totan baı da iligedi. 1928 jyldyń kúzinde barlyq mal-múlki tárkilenip, bala-shaǵasymen jer aýdarylady. Sodan beri Totan baıdan habar joq. Búkil áýleti qýǵynǵa tústi, 30-jyldardyń ashtyǵynda qyryldy. Baıdyń taýdan sýatqa qulaǵanda búkil jer kórinbeıtin shubarlarynyń jaıyn sol ýaqytta el basqarǵandar ǵana bildi.
Eskeretin jaıt, 1932 jyly Aqtóbe oblysynda Qandyaǵash asyltuqymdy jylqy zaýyty qurylyp, onyń qorasyna bir tektes alashubarlar qamalǵanda, biletin jurt «Jaryqtyq Totan baıdyń shubarlary-aý» dep ishteı kúrsingen. Azamat soǵysy kezinde Klım Voroshılov qurǵan atty ásker polkteri tanymal bolǵany belgili. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tútini keńes odaǵyna jetkende, sol tájirıbemen atty áskerler quramyn asyǵys jasaqtaýǵa kóshti. Ásirese omby qarda, aqtútek boran men syqyrlaǵan aıazdarda áskerı shepterdi aralaý úshin jylqylar komandırlerge qajet edi. Voroshılov Aqtóbege kelgen saparynda Qandyaǵash jylqy zaýytyna kelip, shubarlardy kórip ketipti. Artynsha Totan baıdyń jylqylary da maıdanǵa attandy.
Úrkinshilikke ushyrap, isherge as taba almaı tozǵan Totan baıdyń áýletinen qalǵan jalǵyz mura – aýdandyq mýzeıdegi qara qazannyń syry osyndaı. Al Muǵaljardyń baýraıynda alashubar jylqylar búginde kezdespeıdi.
Aqtóbe oblysy