Osy jyldyń basynan beri jalpyǵa birdeı deklarasııalaýdyń úshinshi kezeńi bastaldy. Naýqannyń aıasynda zańdy tulǵalardyń basshylary, quryltaıshylary jáne jeke kásipkerler, sondaı-aq olardyń jubaılary kiris deklarasııasyn tapsyrýǵa mindettelgen. Al kelesi jyldan bastap kámelet jasqa tolǵan kez kelgen azamat tapqan tabysy men jumsaǵan shyǵynyn kórsetýge tıis.
Tabysty kórsetýdiń tórt kezeńi
Áıtse de kópshilik salyq organdaryna kiris-shyǵysy týraly málimetti berýge áli de qulyqsyz. О́ıtkeni jappaı tabysty túgendeý áldekimderdiń ádemi ómirine balta shabary túsinikti. Memlekettik qyzmette júrip áýlet múshelerin mıllıarderlerdiń qatarynan bir-aq shyǵaryp, qazyna qarjysynan alǵan qarajatty shekara asyrǵandardyń aıy burynǵydaı ońynan týmaıtynyn ishi sezip otyr.
Jalpy, osy jyldarǵa deıin jalpyhalyqtyq tabys deklarasııasyn tapsyrý jyldan-jylǵa kesheýildep keldi. Júıe daıyn bolǵanymen, aı saıyn alatyn tabys kózderin túsindirýdiń túrli amalyn qarastyrýdy syltaý etkender jalpyhalyqtyq deklarasııany barynsha sozbalańǵa saldy. Áıtpegende jappaı naýqandy 22 jyl talqylap, josparǵa engizgenimizge baqandaı 11 jyl ótken. О́ıtkeni bıýdjetke kúni túsip, aılyqqa jan baǵatyndardyń shalqyp-tasyǵan ómirin túsindirýge tıis naýqannyń kesheýildeı berýi keıbireýlerge aýadaı qajet edi.
Keıingi birer jyldan beri tabys kózin anyqtaıtyn bastama tórt kezeńmen júzege asa bastady. Jalpyhalyqtyq tabys deklarasııasy – árbir azamattyń tapqan tabysy men ıeligindegi múliktiń esebin berý. Turmys pen tabysty sáıkestendirýge sep bolatyn naýqannyń talabyna súıensek, joǵary shendi memlekettik qyzmetkerdiń ózi men týysqandarynan bastap jalǵyz zeınetaqyǵa kún kórip otyrǵandar, tipti jumyssyz retinde tirkelgender de qyrýar turatyn qundyz ishikteri men qymbat kólikteriniń, atyna jazylǵan jyljymaıtyn múlikti qandaı tabysqa kelgenin túsindirý qajet.
Osylaısha, 2021 jyly alǵashqy bolyp memlekettik qyzmetkerler men olarǵa teńestirilgen adamdar, onyń ishinde kvazımemlekettik sektordyń basshylary jáne olardyń jubaılary ózderiniń jeke aktıvteri men mindettemelerin tapsyrýǵa kirisken. Byltyr bıznes ókilderi, zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń basshylary, quryltaıshylary jubaılarymen birge deklarasııa tapsyrýǵa mindetteldi. Kelesi jyly eldegi 13 mıllıon adam qolda bar aktıvter men mindettemeler týraly málimetterin kórsetpek.
Salyq organdarynyń málimetinshe, shekara syrtyndaǵy tabysty da júıeden jasyrý múmkin emes. О́ıtkeni komıtettiń rezıdentterdiń sheteldegi qarjylyq shottary týraly aqparatty avtomatty túrde alý múmkindigi mol. Máselen, ortalyqtandyrylǵan aqparat júıesi qaı eldiń qarjy uıymdarynda aqshańyzdyń baryn jarty mınýt ishinde anyqtap beredi. Aıtpaqshy, tabys kóziniń qaı jaqtan kelgenin anyqtaı almaǵandar áýejaı men temirjol beketterinen ary asa almaıdy.
Esepteýsiz eshteńe ózgermeıdi
Jalpyhalyqtyq deklarasııa birden bolmasa da, tamyryn tereńge jaıǵan jemqorlyqtyń azaıýyna septigin tıgize alady. Májilis depýtaty Qaırat Balabıev osylaı dep otyr. Onyń sózinshe, tabysty jarııalaý mindetti bolǵandyqtan, alys aǵaıyn, jora-joldastar da óziniń shynaıy tabysyn kórsetýge tıis. Al óz basynyń tazalyǵy úshin ol da atyna jazylatyn múlik pen qarjy úshin qylmystyq is qozǵalatynyn túsine bastaıdy.
«Kósh birden túzele ketpeıdi. Alaıda deklarasııa tapsyrý halyqty ádildik pen tártipke úıretýdiń quraly bolaryna senim mol. Eń bastysy, Prezıdenttiń bastamasyn halyq arasynda durys túsindirý kerek. О́ıtkeni bul naýqannyń ótpeýine múddeli toptar halyqtyń oıyn basqa arnaǵa buzary anyq. Sondyqtan deklarasııany quptamaıtyn toptar salyqty aınalyp ótip, ártúrli jolmen tapqan qarajatyn tyǵyp qalǵysy keledi. Alǵashqy kezeńderde kirisin jurt kózinen jasyryp qalý sekildi olqylyqtar bolýy múmkin. Biraq júıe bir izge túskende tıyn-tebenniń bárin anyqtaý qıyn bolmaıdy», deıdi depýtat.
Qarjy mamany Saparbaı Jobaev órkenıetti elderde jalpyhalyqtyq deklarasııany júrgizýge júıeni syltaý etpeı-aq, qaǵaz júzinde iske asyra bastaǵanyn aıtady. Al bizdiń elde qaǵaz júzindegi deklarasııanyń ádilettiligi men ashyqtyǵyna senimsizdik bolǵandyqtan, sıfrlandyrý kútildi. Sebebi astynda kreslosy, qolynda bıligi, bala-shaǵasy brend kıim men qymbat kólik tizgindeıtin sheneýnikterdiń deklarasııasynda eshqandaı dúnıesi joq «taqyr kedeıge» aınalǵany bar. Deklarasııaǵa salsaq, ákim qaralar áıeliniń páterinde áreń kún kórip júr. Al elimiz dúnıejúzilik jemqorlyqty tekseretin uıymnyń esebinde jemqory kóp memleketterdiń qatarynda tur. Sebebin qarjy mamany bizdegi baı-baǵlandar tabysyn basqa adamdardyń atyna tirkep qoıǵanymen túsindiredi.
«Keıingi jyldary memlekettik jáne bıýdjettik uıymdar da deklarasııa berip jatyr. Endi qarajatyn qaıyn jurtynyń atyna resimdeıtinderdiń múlki jalpy deklarasııadan keıin shyǵa bastaıdy. Sol kezde ata-ájelerdiń atyndaǵy qarajattyń ıesi de tabylady. Sonda ǵana sheteldik zeınetkerler sekildi kúndelikti aqshasynyń esebin berýge úırenemiz. Sebebi esepteýsiz eshteńe ózgermeıdi», deıdi S.Jobaev.
Jalǵan derekterdi baqylaýdyń keshendi ádisi kerek
Salyq qyzmetkeri Oljas Otar sońǵy statıstıkaǵa zer salsaq, salyq mádenıeti qalyptasqanyn kórsetip otyrǵanyn jetkizdi.
«Jańa jyldan bastap búkil halyq tabys deklarasııasyn tapsyrady. Odan keıingi jyly quqyq qorǵaý organdary óz quzyreti sheginde kórsetilgen málimetterdiń rastyǵyn tekseredi. Sol kezde álgi kórsetpeı ketken kiristeri úshin qylmystyq is qozǵalady. Bul jolmen úlken memleketterdiń barlyǵy júrip ótken. Negizi órkenıetti eldegi zań men salyq júıesi búkil elde ortaq. Másele bizdiń qoǵamnyń sana-seziminde, ar-uıaty men ynsabyna kelip tireledi. Damyǵan elderde deklarasııa tapsyrýǵa, ol jerdegi málimetterdi ádil kórsetýge jaýapkershilikpen qaraıdy. Al bizde qujatqa salǵyrttyq basym, ne bolmasa jurt kózinen jasyryp qalýǵa tyrysý bar. Keıin aldynan shyqqanda «ádiletsizdik kórdim» dep aqtalady. Qoǵam máseleniń aq-qarasyn anyqtap jatpaıdy, sondyqtan ımandaı senedi», deıdi salyq mamany.
Bizdiń qoǵamda azamattardyń belgili sanattary men toptarynyń deklarasııalanǵan kiristeri men naqty shyǵystary arasyndaǵy sáıkessizdik bary ras. «Ádilet» joǵary quqyq mektebiniń zańgeri Nurjan Maqsatov osylaı dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, jalpyulttyq tabys deklarasııasy – sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste mańyzdy ról atqara alatyn quqyqtyq tetik. Biraq onyń tıimdiligi birqatar faktorǵa baılanysty. Birinshiden, kiris deklarasııasy memlekettik qyzmetkerlerdiń jáne olardyń jaqyn ortasynyń qarjylyq túsimderi máselelerinde ashyqtyqty arttyrýǵa yqpal etedi. Ekinshiden, mundaı shara resmı kirister men jeke tulǵalardyń ómir súrý deńgeıi arasyndaǵy sáıkessizdikti anyqtaýǵa tıimdi kómektesedi. Bul sybaılas jemqorlyq áreketterin kórsetýi múmkin. Al ol shara óz kezeginde quqyq qorǵaý organdaryn belsendi tekserýler men tergeýlerge yntalandyrýǵa túrtki bolady. Alaıda durys emes, jalǵan derekterdi baqylaý men jaýapkershiliktiń tıimdi tetikterin tabý áli de qajet. Bulaı bolmaǵanda deklarasııa qandaı da bir naqty saldar men sanksııasyz formaldy, resmı rásimge aınalýy múmkin.
«Jalpyulttyq tabys deklarasııasy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste tıimdi qural bola alady. Biraq naqty nátıjege qol jetkizý úshin zańdardy saqtaýdy, qoǵamdy jandandyrýdy qamtıtyn keshendi sharalar júıesi qajet. Qarjy aǵyndaryn baqylaýdy kúsheıtýdi, zamanaýı analıtıkalyq quraldardy qoldanýdy jáne kúdikti tranzaksııalardy anyqtaý úshin qarjy ınstıtýttarymen belsendi yntymaqtastyqty qosa alǵanda, salyq organdary tarapynan keshendi tásilder men tıimdi tetik talap etiledi. Tabys pen múlikti jasyrý jaǵdaılaryn azaıtý úshin salyq salý máselelerinde azamattardyń quqyqtyq saýattylyq deńgeıin arttyrý qajet. Osy is-áreketterdiń nátıjesinde neǵurlym ashyq salyq júıesin qurýǵa bolady. Bul qarjylyq tártipti jaqsartýǵa, memlekettiń salyq bazasyn nyǵaıtýǵa yqpal etedi», deıdi N.Maqsatov.
Sóziniń jany bar. Este bolsa, 2013 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi bir jylda 10,5 mln teńge tabys tabatynyn, ıeliginde 5 sotyq jer men qarapaıym ǵana úıi bar ekenin deklarasııada kórsetip edi. Qarapaıymdylyǵymen qýantyp qoıǵan ákimniń shynaıy baılyǵy 2018 jyly anyqtaldy. Onda da elordadaǵy eńseli úıine ury túspegende, jurt ákimniń jıǵan-tergenin bilmeı keter edi. Sol jyly eks-ákimniń otbasyna tıesili kottedjinen 100 mln-nan asa teńge kóleminde qarajat pen altyn-kúmis áshekeıleri urlanǵan. Onyń ishinde quny asa qymbat brıllıant Rolex, Zenith, Ulysse Nardin, Cartier, Chopard sekildi altyn saǵattar bolǵan. Almatynyń eks-ákimi Ahmetjan Esimov te «basymda jeke baspanam joq, áıelimniń atyndaǵy úıde turyp jatyrmyn» dep jylarman bolǵan. Mınıstrler arasynda da mıllıondaryn áıeli men balalaryna jazdyrǵandar jeterlik. Al mundaı áreketke barǵandarǵa shetel zańdary aıaýshylyq tanytpaıdy. Joǵary aıyppul, qylmystyq jaýapkershilik pen bas bostandyǵynan shekteý jazasy da qarastyrylady. Máselen, Sıngapýrdaǵy salyq júıesi óte qatań. Bul elde jeke tulǵalar da kiristerin 1970 jyldan bastap kórsetedi. Tabysyn jasyrǵan nemese jalǵan aqparat bergen azamattar aıyppuldan bastap bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Japonııada kiristerdi deklarasııalaý 1947 jyldan bastap mindetti túrde engizilgen. Bul elde de derekterdi durys kórsetpegender qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. AQSh-ta tabys salyǵyn tóleý mindeti 1913 jyly engizilgen. Kirisin jasyrǵandarǵa aıyppul salynady, keıde qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, túrmege toǵytylady.
Qarjysyn jasyrǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý bizde de bar. Biraq týysqandyqtyń túri kóp bizdiń elde jalpyhalyqtyq deklarasııanyń júıeli júzege asaryn aldaǵy ýaqyt kórsetedi. Bul úshin salyq organdary saýysqannan saq bolmasa, sýdan qurǵaq shyǵyp úırengenderdiń joly boldy deı berińiz.