Bıyl qazaq kúresinen túıe balýandar arasynda ótetin «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıri 13-ret uıymdastyryldy. Elimizdiń ár aımaǵynan iriktelgen atan jilik, apaıtós alyptar dodasynda top jarǵan sańlaqtardy salmaqtaǵanda tarazynyń zilmaýyr basy Abaı oblysyna aýyp ketedi. Sebebi 14 jyldyń ishinde «Qazaqstan barysy» ataǵyn osy óńirdiń oǵlandary bes márte oljalady. Odan bólek, Semeı topyraǵynda týǵan syrttandar únemi júldeli orynnan da kórinip júr.
Abaı oblysynan shyqqan «Qazaqstan barysy»
Aıbek Nuǵymarov, 1987 jyldyń 3 maýsymynda Abaı oblysy Abaı aýdany Qundyzdy aýlynda ómirge kelgen. Eki dúrkin «Qazaqstan barysy» atandy, úsh márte qola belbeýin oljalady. «Álem barysy», «Eýrazııa barysy» halyqaralyq týrnırleriniń chempıony. Tórt dúrkin álem chempıony. Muhıt Tursynov, 1988 jyldyń 22 sáýirinde Abaı oblysy Abaı aýdany Qaraýyl aýlynda týǵan. «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń jeńimpazy. Qazaq kúresinen eki dúrkin álem chempıony, Azııa chempıony, «Eýrazııa barysy» halyqaralyq týrnıriniń chempıony. Dáýren Nuralınov, 1993 jyldyń 19 qazanynda Abaı oblysy Aıagóz aýdanynda ómirge kelgen. «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń jeńimpazy, «Halyq barysy» týrnıriniń chempıony. Erasyl Qajybaev, 1994 jyldyń 4 shildesinde Abaı oblysy Semeı qalasynda ómirge kelgen. «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń jeńimpazy. Eki dúrkin kúmis belbeý ıegeri.
Júlgesi úzilmegen júlde
Aldymen sál sheginis. Eń alǵash uıymdastyrylǵan «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıri tún ortasy aýǵanda aıaqtalǵany eldiń esinde áli. 2011 jyly Astana qalasyndaǵy «Dáýlet» sport kesheninde ótken aıtýly dodaǵa elimizdiń ár oblysynan sondaı-aq Astana men Almaty qalalarynan 64 balýan (ár óńirden 4 balýannan qatysty) dodaǵa túsip, Qyzylorda oblysynyń abyroıyn arqalap shyqqan Ulan Rysqul fınalda jambyldyq Beıbit Ystybaevty jyǵyp, chempıon atandy.
Abaı oblysynyń 32 jastaǵy balýany Shalqar Jolamanov shırek fınalǵa shyǵar jolda batysqazaqstandyq Edil Úsenovpen beldesti. Syralǵy qarsylas bir-biriniń ońtaıly sátin kútip uzaq ańdysýmen júrdi. Alǵash bolyp Shalqar ádiske salyp, búk upaıyn aldy. Beldesýdiń aıaqtalýyna 1 mınýttan asa ýaqyt qalǵanda Edil jartylaı jeńispen alǵa shyqty. Tipti tablodaǵy ýaqyt 40 sekýnd qalǵanyn kórsetken. Shalqar baryn salyp jartylaı jeńis upaıyn enshilep qaıta alǵa ozdy. Endi Edil jantalasyp, kúrestiń bitýine 20 sekýnd qalǵanda búk upaıyn oljalap esepti qaıta teńestirdi. Odan keıin qoıan-qoltyq beldesýge ulasty. Qaı balýannyń qoly belbeýden sýsyp ketedi nemese kim aldymen tizerleıdi, sol jeńiledi. Edil ózinen tapaldaý Shalqardy qapsyra ustap kóterip aldy da aýdaryp tastaýǵa umtylǵan. Qarsylasy ony óz otyna ózin kúıdirip, qarsy ádis qoldanyp, aýnatyp jiberdi. Shırek fınaldyq tartys ta erekshe boldy. О́ıtkeni shyǵystyń qos balýany Shalqar Jolamanov pen Muhıt Tursynovtyń joly túıisken. Beldesýdiń merzimi bel ortasynan aýǵanda Tursynov ıyǵyn jaraqattap, jeńis Shalqarǵa jazyldy da, jartylaı fınalǵa kóp kúshin sarqymaı-aq ótti.
Alǵashqy «Qazaqstan barysyna» 64 balýan qatyssa, shırek fınalǵa ótken segiz balýannyń úsheýi: Shalqar Jolamanov, Muhıt Tursynov, Aıbek Nuǵymarov – shyǵystan. Biraq solardyń ishinen jartylaı fınalǵa Shalqar ǵana ótti. Qyzylordalyq Ulan Rysqulǵa qarsy beldesýde ol aıylyn erte bosatyp alǵanyn da jasyrmady. «Ulandy buǵan deıin úsh ret túrli saıysta jyqqan edim. Sonyń jeligi me, toqmeıilsip kettim de, ádisine túsip qaldym», dep ókinishin de bildirdi. «Qazaqstan barysy» ataǵyna jete almaǵanymen Shalqar qola belbeýge talasta astanalyq Arman Ábeýovti aıqyn utyp, qanjyǵasyn maılady.
Araǵa jyl salyp Shalqar «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń fınalyna shyqty. 2012 jyly ádettegideı 64 emes, 33 balýan dúbirli dodanyń kórigin qyzdyrǵan. Bul jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń namysyn Shalqar Jolamanov pen Aıbek Nuǵymarov qorǵady. Shalqar fınaldyq beldesýde jambyldyq Beıbit Ystybaevqa ese jiberip, kúmis belbeýdi mise tutsa, Aıbek Nuǵymarov jartylaı fınalǵa deıin jetip, qola belbeýge kúreske tústi. Tájirıbeli, tisqaqqan balýan Arman Ábeýovti jyqty.
Alǵashqy qazyq
2013 jyl. «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıri úshinshi jyl qatarynan uıymdastyryldy. Shyǵystan Aıbek Nuǵymarov pen Muhıt Tursynov beldesýge qosyldy. Muhıt irikteýde irkilse, Aıbek shırek fınalda Almaty oblysynyń ókili Aıdos Qańlybaevty jyqty. Jartylaı fınalda salmaǵy ózinen áldeqaıda aýyr tartatyn ońtústiktiń úmiti Jumanazar Ersultanovty yǵystyrdy. Al fınaldyq beldesýde qaraǵandylyq Erjan Shynkeevti jeńip, «Qazaqstan barysy» atandy. Shyǵys balýandarynyń arasynan alǵash bolyp shyńǵa qazyq qaqty.
2014 jyly da bul ataq Abaı topyraǵyna buıyrdy. Fınalǵa deıingi qarsylastarynyń barlyǵyn da erkin eńserip, altyn belbeýge talasta qaraǵandylyq Asyl Bármenovten basym túsken Muhıt Tursynov tuǵyrdyń bıik satysyna turaqtap, bas júldeni qanjyǵasyna bókterdi.
Budan keıin úsh jyl boıy shyǵystyń jigitteri respýblıkalyq týrnırdiń belbeýine qol jetkize almaı júrdi. Tek 2018 jyly eki birdeı oǵlany olja saldy. «Ásker barysynda» jeńiske jetken semeılik Erasyl Qajybaev fınalda qaraǵandylyq Erjan Shynkeevke ese jiberip, kúmis belbeýdi qanaǵat tutty. Jartylaı fınaldyq synda súringen Aıbek Nuǵymarov qola belbeý úshin ótken beldesýde shymkenttik Ersultan Muzapparovty jyqty.
Aıbek eki dúrkin «Qazaqstan barysy» ataǵyna 2019 jyly qol jetkizdi. 36 balýannyń ishinen oza shyqqan 32 jastaǵy tolaǵaı shırek fınalda jerlesi Muhıt Tursynovty yǵystyrdy. Jartylaı fınalda Almaty qalasynyń atynan synǵa túsken Rýslan Ábdirazaqovpen kádimgideı yrǵasty. Tipti jartylaı jeńis upaıymen alda turǵan Rýslannan Aıbek sheshýshi sátte jeńisti julyp áketip fınalǵa shyqty. Fınaldyq beldesýde ol taǵy bir jerlesi Erasyl Qajybaevpen kúresip, basym tústi.
2019 jyly ótken týrnırdiń shırek fınalyna Almaty qalasynyń atynan qatysqan shyǵystyń balýany Dáýren Nuralınov ta shırek fınalǵa deıin jetip toqtaǵan edi. Dáýrendi beker ataǵanymyz joq, 2021 jyly «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıri 10-márte uıymdastyryldy. Shyǵys óńirinen Aıbek Nuǵymarov ta 10-ret qatarynan qatysqanymen, shırek fınalda súrindi. Esesine Dáýren Nuralınov senimge selkeý túsirgen joq. Irikteýden irkilmeı, shırek fınaldyq synda astanalyq Oljas Shynkeevti jeńdi. Jartylaı fınaldyq beldesýde mańǵystaýlyq Nurdáýlet Jarylǵapovty súrindirdi. Al fınaldyq saıysta jambyldyq Ǵalymjan Qyryqbaıdan basym tústi.
2022 jyly ótken respýblıkalyq týrnırge shyǵysta týǵan tórt balýan qatysqan. Muhıt Tursynov Soltústik Qazaqstan oblysynan qatyssa, Ádil Orazbaev «Ásker barysynda» olja salyp joldama ıelendi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń namysyn Eldar Beısembaev, Áset Ahmetjanov qorǵap synǵa túskenimen, júlde buıyrmady.
Byltyr da shyǵystyń jigitteri jarqyrap kórine alǵan joq. Esesine bıylǵy dodada Abaı oblysynyń alyptary jaı otyndaı jasyn oınatty. Erasyl Qajybaev 1/8 fınaldyq beldesýde «Ásker barysy» Marat Baıqamyrovty jeńdi. Shırek fınaldyq tartysta pavlodarlyq Muhtar Dálelhanulyn jyqty. Al jartylaı fınalda abaılyq qos balýannyń joly túıisti. 35 jastaǵy syralǵy sportshy, maqanshylyq Saıat Shámshıev salmaǵy ózinen áldeqaıda aýyr Erasyldyń ekpinine tótep bere alǵan joq. Fınaldyq beldesýde Erasyl shymkenttik Ersultan Muzapparovtan basym tústi. Qola belbeý úshin ótken tartys ta Abaı oblysynyń balýandary arasynda órbidi. Semeı qalasynyń týmasy Ádil Orazbaevtyń Saıat Shámshıevke kúshi jetpedi.
«Tartpaı qoımas negizge...»
Bıylǵy «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnırine 42 balýan qatyssa, jartylaı fınalǵa shyqqan tórt balýannyń úsheýi – Abaı oblysynyń ókili. Munyń ózi kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Kıeli topyraqtyń qasıetine taǵy da tánti bolasyz. Balýandyq óner, onyń ishinde qapsaǵaı deneli alyptar shoǵyrynyń júlgesi úzilmeı dástúr sabaqtastyǵy jalǵasyp kele jatqanyna qýanasyz. Bilikti bapker Shyńǵys Tursynov munyń syry balýandyq mekteptiń myqtap qalyptasýynan degendi meńzeıdi.
«Shyǵys óńiri, búgingi Abaı oblysynda erteden qalyptasqan dástúr bar. Qandaı as pen toı ótse de at shaptyryp báıge berip, balýan beldestiredi. Budan syrt, qanshama baıraqty dodalar da túńligin túredi. Mine, osyndaı shyńdaýdan ótý jolynda sańlaqtar sharbolattaı shyńdalady. Básekelestik bolǵanda ǵana nátıje shyǵady. Hamıt Ysqaqov syndy bertinge deıin beldesýge túsken aldyńǵy tolqyn aǵalarymyz ótti. Tipti ardagerler arasynda álem chempıony da atandy. Hamıt aǵamyzdyń salmaǵy 80 kg shyqpasa da, ózinen 30-40 kg aýyr tartatyn alyptardyń ózin aıaǵyn kókten keltire alyp urǵanda jıylǵan kópshilik «kúsh atasyn tanymas» degenge taǵy bir kóz jetkizetin. Qazaq kúresinen el chempıonaty tuńǵysh ret 1936 jyly Semeı topyraǵynda uıymdastyrylyp, úsh salmaq dárejesinde ótken. 1938 jyly respýblıkalyq spartakıada uıymdastyrylǵanda abaılyq balýandar eren ónerimen tánti etken. Alyptar sabaqtastyǵy jalǵasyn taba beretinine senimdimin. Hamıt aǵalardyń izin jalǵap ózimiz de kúreske tústik. Bizdiń joldy izbasar iniler Shalqar Jolamanov, Qýanysh Salyqbaev syndy baýyrlarymyz jalǵady. Solardyń kúres ónerine qyzyǵa júrip eseıgen Aıbek, Saıat, Muhıttardyń jolyn keıingi jastar jalǵaıtyny anyq», deıdi Shyńǵys Tursynov.
Aıbek Nuǵymarovtyń eki dúrkin «Qazaqstan barysy» ataǵyn oljalaýyna orasan úles qosqan bapker Serik Qorjykenov túıe balýandar dodasyna tek Abaı oblysynan ǵana emes, basqa óńirden kúreske túsken shyǵystyń sańlaqtary kóp ekenin alǵa tartty.
«Qazaq kúresinen alǵashqy spartakıada uıymdastyrylǵanda shyǵystyń balýandary top jaryp, sheberlikterin kórsetken. Sodan beri balýandyq dástúrdiń jelisi úzilmeı jalǵasyp keledi. Biz shákirtimiz Aıbek Nuǵymarov syndy úzdikterdi baptap shyńdadyq. Al búginde shákirtterimizdiń ózderi túlekterin túletip, oljaly bolyp júr. Abaı oblysynyń qasıetti topyraǵynda alyptar sabaqtastyǵy jalǵasatyny sózsiz. Aldymen aýdandyq, qalalyq, oblystyq irikteý ótetin «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń fınalyna kileń saıdyń tasyndaı apaıtós úzdikter ótedi. Birneshe jyldan beri «Ásker barysy» dodasynyń chempıondary da osy dodada baq synap júr. Mine, osyndaı úzdikter bas qosqan dúbirli dodada Abaı oblysynyń balýandary bes márte top jardy. Bizdiń jigitterden keıin tek tórt ret Jambyl oblysynyń balýandary: Beıbit Ystybaev úsh ret, Ǵalymjan Qyryqbaı bir márte jeńiske jetti. Qyzylorda, Qaraǵandy oblystarynan qatysqan balýandar eki ret «Qazaqstan barysy» atandy. Shyǵys topyraǵy, Abaı oblysynyń sańlaqtary bul úrdisti jaqsarta túsedi áli», deıdi Serik Qorjykenov. Bilikti mamandar óz pikirin keıingi býynnyń býyrqanǵan áleýetine qarap aıtsa kerek.
«Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń statıstıkasyn baǵamdaǵanda Serik Qorjykenovtiń senimi setinemeıtinine kóz jetkizesiz. Túıe balýandar saıysy 13 ret uıymdastyryldy. Bir múshel ýaqyttyń bederinde «Qazaqstan barysynyń» altyn belbeýin 10 balýan ıelengen. Sonyń tórteýi – Abaı oblysynyń alyptary. Abaılyqtar kúmis belbeýdi úsh ret, qola belbeýdi bes márte enshilepti. Jyl saıyn 17 oblys, úsh qaladan balýandar kúreske túsetin aıtýly dodada ózge óńirlerdiń áli tórt balýany top jarǵan emes. Muny da qomsynsańyz, bes ret júlde alǵan ázirge jalǵyz balýan da Abaı oblysynan, ol – Aıbek Nuǵymarov.
Qasıetti óńir alyptardy týdyrmaı qoımaıdy. Alyptardyń izin basyp, taý kóterer tolaǵaılar shyǵady áli. Sebebi bul – Abaıdyń topyraǵy.