Mal urlyǵy mazany alyp tur

40 jylqyny joq qylǵan kim?

Polisia.kz portalynyń habar­la­ýynsha, 2 qarashada tańǵy saǵat 4.00 shamasynda Qaraǵandy qala­syna kireberiste ornalasqan mal urlyǵyna qarsy bekette turǵan polısııa qyzmekterleri 57 jastaǵy azamattyń basqarýyndaǵy «KamAZ» avtokóligin toqtatty. Kólik ishinde júrgizýshimen qosa 57 jastaǵy azamat jáne onyń 29 jastaǵy uly boldy. Al kólikten 40 jylqy anyqtaldy. Júrgizýshiniń aıtýynsha, jylqylar 57 jastaǵy jolaýshyǵa tıesili eken, alaıda tekseris kezinde jylqy­lar­dyń naqty oǵan tıesili ekenin anyq­taı­tyn qujattary bolmady. Olar jylqylardy Aqtoǵaı aýdanyna qarasty qystaqtardyń birinen qalaǵa satýǵa ákele jatqany anyqtaldy.

Jylqylardyń naqty kimge tıe­sili ekenin anyqtaý maqsatynda kó­lik polısııa bólimine jetkizildi. Krı­mı­naldyq polısııa qyzmet­kerleri jylqylardy sýretke túsirip, Aqtoǵaı aýdandyq polısııa bólimine joldap, keıin olar aýyl turǵyndary otyratyn WhatsApp chatqa taratqan. Onda taratylǵan fotolardyń nátı­je­sinde, aýdan turǵyndarynyń jylqysyn baǵatyn baqtashy ózine tıesili eki jylqyny tanydy. Qazirgi ýaqytta barlyq jylqy Úshtóbe aýy­lyndaǵy úılerdiń biriniń qora­sy­na túsirilip, ol jerge polısııa qyzmetkerleri kúzet qoıdy. Atal­ǵan derek boıynsha qylmystyq is qozǵaldy. Tártip saqshylary qyl­mys­tyq istiń negizinde basqa da jábir­lenýshilerdi jáne qylmysqa qatys­ty tulǵalardy anyqtaý boıynsha ke­shen­di is-sharalar júrgizip jatyr.

Sonymen, Aqtoǵaı jaıyly­myn­daǵy 40 jylqyny joq qylǵan kim? Ony tergeýshiler aq-qarany anyqtap, sot úkimi bekigen soń bilermiz.

Ákkilerdiń áli qurydy

2019 jyly Mem­leket basshysy Úkimetke mal urlaı­­tyndarǵa jazany kúsheı­tý­di tap­syrǵan edi. Keler jyly Pre­zıdent pármeninen soń Qyl­­mystyq kodekske­ «Mal urlyǵy» degen arnaıy bap engizildi. Zań kúshi­ne engen soń quzyrly organdar mal ur­laýdy kásibine aınaldyryp kelgen kánigi iri qylmystyq toptardy qu­ryq­tady.

Mysalǵa, sondaı bir qylmystyq topty uıymdastyrǵannyń biri 10 jylǵa, onyń kómekshisi 9 jylǵa temirtorǵa toǵytyldy. Olar tórt aı boıy mal urlap kelgen. Jańaarqa aýdany Jeńis aýylynan qoradan bir jylqyny qoldy qylǵan. Qaramuryn stansasyna qarasty joldyń boıynan úsh jylqy atyp alǵan. Buqar jyraý aýdanynan 24 jylqyny aıdap áketip, soıyp, mal bazarǵa qujatsyz ótkizgen. Pavlodar oblysy Aqsý qalasynyń mańaıyndaǵy jaıylymnan 30 jylqy aıdap ákelip, jasyrady. Kóp uzamaı osy bir urlyqtan soń quzyrly organdaǵylardyń quryǵyna túsedi. Osy sekildi iri qylmystyq toptardy jaýapkershilikke qatań tartqan soń, kóp ury-qary kidirip qalady.

Zań kúshine enbeı turǵan ýaqyt­ta mal urlyǵyna qatysty jylyna 300-400-deı qylmystyq is tir­kel­gen kórinedi. Máselen, zań qabyl­dan­bas­tan bir jyl buryn oblysta 200-ge jýyq urlyqtyń beti ashylǵan. Al byltyrǵy kórsetkish 42-ni quraıdy.

Ne desek te, polısııa depar­ta­menti bergen málimetke qarap, qatań jaza, jańa zańnyń ákki urylardy álsiretkenin anyq kórýge bolady.

Baǵýsyz mal – ury oljasy

Qaraǵandy oblysy polısııa depar­­tamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń basshysy, polısııa podpolkovnıgi Aslan О́skenbaev baq­pasyz mal jıi urlanady deıdi.

– Baǵýsyz júrgen mal – árıne, urynyń oljasy. Osydan eki-úsh jyl buryn oblystyq máslıhat mal baǵý qaǵıdasyn bekitken edi. Sodan qazir baǵý­syz mal ıelerine ákimshilik hat­tama toltyrylady. Qazir osy má­se­lege qatysty túrli keshendi is-shar­a­­lar qolǵa alynyp jatyr. 2019 jyl­dan beri mal urlyǵyn aldyn alý úshin qoıylǵan blok-beketter de óz tıimdiligin kórsetip jatyr. Obly­sy­myzda dál osyndaı 18 beket bar. Ási­rese qyrkúıek-jeltoqsan aıyn­da tekseris tipti kúsheıedi. Mysa­ly, esh­qan­daı qujaty joq 40 jyl­qy tıegen «KamAZ» júk kóligin Oń­tústik-Shyǵys aýdanydaǵy blok-be­ket­­ten ustadyq. Munymen qosa mal bazar­­larynda da blok-beketter bar. Túngi eki-úshten bastap tańǵa deıin mal­dyń barlyq qujaty tekseriledi. Osy oraıda mynadaı másele baryn da aı­typ óteıin. Keıbir aýylda mal basyn anyq­taıtyn, onyń soıylǵanyn ras­­taı­tyn qujatty beretin veterınar mamany joq. Bolǵan kúnniń ózin­de olar senbi, jeksenbi kúnderi jumys iste­meıdi. Keıbir fermerler malyn qu­jatsyz ákeledi. Sodan biz aýyldyń tár­tip saqshysyna shyǵyp, jumysty kó­beı­­tip alamyz. Osy máselege aýyl sharýa­­shylyǵyna jaýapty mamandar nazar aýdarsa deımiz, – deıdi Aslan Aldan­uly.

Polısııa podpolkovnıginiń aı­týynsha, bıyl eki qylmystyq top quryq­taldy. Bireýin jyldyń basynda Buqar jyraý aýdanynda qolǵa túsirgen. Uıymdasqan top tórt qorany 5-6 qoıdan tonaǵan. Bir qoradan jylqyny jetektep áketken. Bul – Tuzdy aýylynda tirkelgen urlyq. Aldyn ala qoraǵa barlaý jasaǵan olar jylqyny alyp shyqqan soń 15 shaqyrymdaı uzap ketken. Tergeý jumystary nátıjesinde bir jerden urynyń taban izi, bir jerden tek jylqynyń izin ańǵarǵan. Sóıtip shóbi qalyńdaý jerge deıin baryp, izin jasyrǵan.

Qazan aıynda Buqar jyraý ­aý­danyndaǵy jaılaýdan 12 asyl ­tu­qym­dy sıyr urlaǵan taǵy bir qyl­mys­tyq topty quryqtaıdy. Tergeý ju­­mys­tary áli júrip jatqan soń bul­ týraly polısııa podpolkovnıgi ashyp aıtpady.

Veterınarlar quqyǵyn kúsheıtý kerek

Aýyl sharýashylyǵy salasynyń sarapshysy Nıqanbaı Omarhanov osylaı deıdi. О́ıtkeni bul máselede vetmamandar polıseımen birigip jumys isteý qajettigin aıtady.

– Mal urlyǵynyń basty sebep­teri­niń biri – uıymdasqan mal ba­ǵy­mynyń joqtyǵy. Árıne, bul jerde sharýa qojalyqtary óz malyn baǵady, qadaǵalaıdy. Kóbine urlanatyn – shaǵyn sharýa ıeleriniń maly. Ásirese jekemenshiktegi jylqy malynda, birinshiden, esep joq, ekinshiden, jyl on eki aı ıesiz júredi. Maly joǵalsa, qashan joǵalǵanyn da bilmeıdi. Ýaqyt ozdyrǵannan keıin polısııaǵa habarlasyp jatady. Nemese polısııa ózi kelip aıtqanda ǵana bilip jatady. Mal urlyǵynyń taǵy bir sebebi – naqty eseptiń joqtyǵynan. Bul da negizinen úı shaýarshylyqtaryna baılanys­ty. Qazir ákimder mal esebine ja­ýap bermeıdi. Aýyl ákiminde veterınar maman joq. Qysqartylǵan. Tek ISJ arqyly syrǵalaý, tańbalaý, chıpteý erikti túrde júrgiziledi. Jeke sharýashylyqtar malyn jasyrady. Úshinshiden, qaladaǵy bazarlardyń et alýynda esep joq. Etti kóterme baǵada ótkizedi de kete beredi. Osy oraıda oblystyq veterınarlyq aýmaqtyq ınspeksııanyń jumysy álsiz. О́ıtkeni olar zań aıasynan shyǵa almaıdy. Iаǵnı arnaıy statýsy bar bazarlardy bolmasa, et satý oryndaryn qadaǵalaı almaıdy. Sondyqtan polısııa men veterınarlyq ınspeksııa birge jumys isteýi kerek. Buǵan vetınspeksııadaǵylardyń quqy­ǵyn ulǵaıtyp, zańǵa ózgeris engizý kerek, – deıdi Nıqanbaı Imanǵalıuly.

Jańa ádistemelik jumystyń júgi

Jaqynda Ishki ister mınıstrligi B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akade­mııasynyń ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń Ishki ister orga­nyn­daǵy tergeý qyzmetiniń problemalaryn zertteý ortalyǵy mal urlyǵyn ter­geý boıynsha ádistemelik usynym ázir­legen edi.

– Qazir mal urlyǵy órship tur. Osyǵan baılanysty akademııanyń ǵylymı-zertteý ortalyǵyndaǵy ǵalymdar mal urlyǵyna qarsy kúreste tergeý tıimdiligin arttyrý úshin tergeýshiler men jedel ýákil qyzmetkerlerine arnap ádistemelik usynymdar daıyndap shyqtyq. Mundaı usynymdar Ishki ister mınıstrliginiń pármenimen elimizdiń óńir-óńirlerge taratylyp, polısııa qyzmetkerlerine basshylyqqa alý maqsatynda jasalady. О́ıtkeni mal urlyǵy azaımaı otyr. Osyǵan baılanysty mal urlyǵyn tergeý jáne ashý ádistemesin jan-jaqty daıyndaýdyń qajettigi – ózekti de zárý is, – deıdi ádistemelik usynymdy ázirlegen orta­­­lyqtyń qyzmetkeri, polısııa pod­­pol­kovnıgi Dınara Tólebaeva.

Polısııa departamentindegilerge usy­nylǵan ádistemelik jumysta ter­geý­shiniń mal urlyǵy týraly ister bo­ıyn­sha qajetti tergeý áreketterin uıym­dastyrý, júrgizý kezinde eske­ri­­lýge tıis is-qımyldarynyń al­go­­rıtmi bar. Munymen qosa sotqa de­ıingi tergep-tekserý organynyń is-áre­keti mal urlyǵynyń mán-jaıyn, kýá­gerlerdiń aıǵaqtary negizinde kú­dik­tilerdi anyqtaýǵa, ur­lanǵan mal­dy ótkizgen jer, olardy ýaqyt­sha qama­ǵan oryndardy qalaı ashý jó­­ninde nusqaýlar uǵynyqty kórse­til­gen.

Budan biz ádistemelik usynymnyń mal urlyǵyn ashý úshin atqaratyn mańyzyn ańǵaryp otyrmyz. Ol da bolsyn urylardyń túrli tásilin áshke­releı otyryp, qylmysty ashý­dy jeńildetip, kele-kele qaraq­shy­lardyń múmkindigine mursha ber­meıdi. Minekı, jańa ádistemelik usy­ny­m­nyń osyndaı júgi bar.

P.S. Búginde qoldanystaǵy «chıptiń» kómegi mol deıdi mamandar. Baǵasy túrlerine qaraı – 70, 80 myń teńge. Úıirińizdegi aıǵyrdyń nemese bas biletin jylqynyń moınyna tre­ker arqyly ornatý qajet. Sosyn uıaly telefonyńyzǵa qosymshasyn júktep, kar­ta­nyń kómegimen qaıda júrgeninen habardar bolasyz. «Kóbisi, qymbatsynyp, maqul kórmeıdi. Desek te, biraz sharýa qojalyǵynyń ıeleri ıgiligine jaratyp otyr. Qu­rylǵy arqyly mal urlaǵan qylmyskerlerdi ustaý ońaıǵa soǵady», deıdi Aslan Aldanuly.

Ury aıtyp kelmeıdi. Qorańyzǵa qulyp salǵandy ádetke aınaldyrǵan jón. «El ishindemiz ǵoı» degen jalǵan senim opyq jegizbesine joǵarydaǵy kórsetilgen qylmyskerlerdiń faktisi kepil.

Kemeńger Abaıdyń «Qazaqtyń mini – mal urlyǵy» degen sózi ómirsheń sekildi kórinedi. Bul máseleniń áli de qoǵam qotyry bolyp otyrǵany aýyldaǵy aǵaıyndy qynjyltady. 

Qaraǵandy oblysy