Avtosegmentte Úkimet úlesi azaıa ma

Turǵyn úı tájirıbesin avtokólikke qoldansaq

Al kólik satýmen aınalysyp jatqan kompanııalardyń ózi túrli qarjy quralyn jasap, bólip tóleý shartymen satýǵa daıyndyqty 2023 jyldyń aıaǵynda bastap ketken bolatyn. Úkimettiń naryqtaǵy úlesinen bas tartýǵa osy faktor sebep bolǵanǵa uqsaıdy.

«Jeke avtokólikterdiń satylýyna qarjy bólgenshe, qoǵam­dyq kólikterdi jaqsartý lázim. Bul – kóp azamattarymyzdyń qajettiligi. Biz jeńildetilgen avtokólikke nesıe berý máselesin bir jarym jyl buryn japtyq. Bul qarjy jeke kólikterdi satyp alýǵa emes, tek qoǵamdyq kólikterdiń damýyna jumsalady», dedi mınıstr. «Baǵdarlama toqtady ma?» degen suraqqa Sharlapaev «joq» dep jaýap berdi jáne túsken qarajat jeke kólikterdi satyp alýǵa emes, qala ınfraqurylymyna, qoǵamdyq kólikterge jumsalatynyn aıtty.

Bıyl 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha elde 82 myńnan asa jeńil avtokólik shyǵaryldy. Quny 200 mln dollar bolatyn «KIA» avto­mobıl zaýytynyń quryly­sy júrgizilip jatyr. 150 mln dollarǵa «Geely», «Exeed», «Kaiyi» jeńil avtomobılder óndirisi qolǵa alynbaq. Osylaı­sha, Úkimet 2028 jylǵa qaraı otan­dyq mashına jasaý kólemin eki ese art­tyrýdy josparlap otyr. 

«Jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy memleket retteıtin áleýmettik joba bolǵandyqtan, halyqqa tıimdi boldy. 4 paıyzdyq jyldyq mólsherlememen 7 jylǵa 10 mln teńgege kólik alsańyz, 11 mln 400 myń ǵana qaıtarasyz. Standartty avtonesıe budan birneshe ese qymbat ekeni belgili. Al áleýmettik jobalardyń ınvestory – memleket. Basqasha aıtqanda, naryq dınamıkasy naryq zańymen emes, Úkimettiń aralasýymen rettelip keldi. Baǵdarlamany toqtatýǵa sheshim qabyldaǵan Úkimet ishinara bolsa da naryqtyń osy segmentinen ketedi. Úkimet ekonomıkadaǵy memleket úlesin qysqartýdy turǵyn úı naryǵynan bastady. Qazir keı kompanııa bólip tóleý baǵdarlamalaryn engize bastady. Klassıkalyq shemada bólip tóleý qysqa merzimge – nysannyń qurylysy aıaqtalǵanǵa deıin, ıaǵnı 12-18 aıǵa deıin beriledi. Endi bul tájirıbe avtokólik naryǵy­na da jetti. Bul bizdiń Úkimet úshin qolaıly jáne halyqaralyq táji­rıbede de synnan ótken. Osy­laısha, ekonomıka men ishki naryq kapıtıtalıstik sosıalızm belgilerin boıyna sińirip jatyr», deıdi sarapshy Aıbar Oljaev.

Baǵany burmalaý – naryq zańyna qaıshy

Sarapshylar pikirinshe, avtoónerkásiptegi memlekettik qoldaý deńgeıine eshkim syn aıta almaıdy. Ol qoldaý turǵy­synan aýyl sharýashylyǵy­nan keıin ekinshi orynda tur. Biraq eki baǵytta da ilgerileý baıqalmaıdy. Qoldanystaǵy baǵdarlamalarǵa edáýir qarajat jumsaldy. Onyń naryq­qa áserin zertteý – bólek ta­qy­ryp. Sala múmkindigin árta­rap­tandyrýda ózgeris lebi sezilmeıdi.

«Avtokólik ındýstrııasy ishki naryqqa ǵana eseptelgen, eks­port­qa baǵdarlanýy boıynsha qatań talaptar joq. Osy jyldyń qań­tar-qyrkúıek aılarynda shetel­dik brendterdiń 63 370 jeńil avto­mobıli jınaldy. Resmı statıstı­ka elde qurastyrylǵan avtomo­bılderdiń eksporty týraly jeke aqparat bermeıdi. Tek sońǵy aı­lar­da ǵana Aýǵanstanǵa eksport týraly pikirler ashyq aıtyla bas­tady», deıdi Aıbar Oljaev.

Memleket ekonomıkanyń keıbir segmentindegi úlesin ishinara bolsa da azaıtýǵa múddeli. A.Oljaevtyń aıtýynsha, bul úrdis shok terapııasy emes, kezeń-kezeńimen júrgizilýi tıis.

«Avtokólikterge lızıng nemese bastapqy ýaqytta jalǵa alý arqyly satyp alý júıesin engizýge bolady. Naryqtyń betalysy bizdi osy júıege jaqyn­data bastady. Memlekettik mono­polııanyń ońtaıly jaǵy­men qosa, ekonomıkaǵa tıgi­zer keri áserin Úkimet kórip-bilip otyr. Mysaly, nesıeleýdiń jeńil­detilgen sharty halyqqa tıimdi bolǵanmen, onyń kóleńkeli tustary da barshylyq. Kólik qoldan tómendetilgen paıyz­dyq ústememen berilgendikten, naryqtaǵy baǵadan tómen bolady. Baǵany ákimshilik tetikter arqyly burmalaý el ekonomıkasyna zııanyn tıgizip, keıbir kompanııa­nyń naryqtyq baǵdarlamalary­nyń jolyn jaýyp tastaıdy», deıdi Aıbar Oljaev.

Bıznes ózi bılep-tósteı me?

Ár brendke qatysty bólip tóleý sharty ár alýan. «Omoda» bren­din usynatyn kompanııa saıty­­nyń jyl basyndaǵy aqparat boıynsha, C5 jáne S5 model­derindegi «Omoda» avtokólikterin satyp alý úshin kólik qunynyń 50 paıyz somasyn bastapqy jarna retinde quıý kerek. Bólip tóleý merzimi – 2 jyl.

«Chevrolet Tracker» modelin bó­lip tóleý arqyly satyp alý aıa­syn­da 3 jylǵa deıin greıs-kezeń qa­ras­­tyrylǵan, keıin shart boıyn­­sha kádimgi nesıe tólegen­deı tólem jasalady. Syıaqy mól­sher­­lemesi 0,12 paıyzdan bastalady. Bastapqy jarna mólsheri – avto­kólik qunynyń keminde 50 paıyzy.

«JAC» avtokólik markasyna qyzyǵýshylyq tanytqandarǵa nesıe 12, 24 jáne 36 aıǵa deıin be­riledi. «Changan Auto Changan Auto» dılerlik kompanııa­sy­nyń málimetine súıensek, avtokólik­terdi satyp alýǵa bekingender tolyq somany mynadaı sharttar boıynsha bólip tóleı alady: bastapqy jarna kólik qunynyń 10 paıyzyn aldyn ala tóleýden bastalady; nesıe merzimi – 36 aı.

Sarapshylar munyń bári aldaǵy ýaqyttaǵy ózgeristerdiń tek basy ekenin aıtyp jatyr. Dıllerler ótken jyldan bastap baǵany tómendetýge kirisken.

«Kommersııalyq avtonesıeler barǵan saıyn tanymal bolyp keledi. Endigi báseke bankter men avtokólik dıllerleri arasyn­da bolmaq. Eki tarap ta jańa ıdeıa­lar arqyly ónimderin ótkizýge múddeli. Birer jylda naryq­tyń bul segmenti memlekettiń qarjysyna degen táýeldilikten arylady», deıdi A. Oljaev.

Kelisimshartqa mán berý mańyzdy

Qarjyger Murat Temirhanov­tyń aıtýynsha, ımport almas­tyrý men eksportqa baǵdarlaný – ónerkásiptik saıasattyń qarama-qarsy úılespeıtin eki baǵyty.

«Avtoónerkásipke jasalatyn barlyq memlekettik qol­daý – ımportty almastyrý­dyń klassıkalyq saıasatynyń jalǵasy. Avtoóndirýshilerdi sheteldik mashınalardyń arzan ımportynan qorǵaý úshin kádege jaratý alymynyń jáne ımporttalatyn mashınalarǵa bastapqy tirkeýdiń joǵary mól­sherlemelerin paıdalana­dy. Nátıjesinde, halyq pen bıznes zardap shekti. Mun­daı shekteýler elimizde jınala­tyn avtomobılderdiń ishki baǵa­syn qymbattatyp jiberdi. Otan­­dyq avtoónerkásip úshin ınves­­tısııalyq sýbsıdııa, tómen­detilgen salyq, jeńildetilgen nesıe, jer ýchaskeleri men ınfraqu­rylymdy jeńildikpen berý túrinde sýbsıdııalar qoljetimdi boldy. Mundaı artyqshylyqpen tehnologııalyq eksporttyń ósimin emes, ıeleriniń tabysyn art­tyryp, ımportty qarjylan­dyramyz. Sebebi bólip tóleýge beriletin barlyq taýar – ımport. Bólip tóleýdi jaranamalap júrgen avtokólikterdiń teń jartysy – ımport», deıdi Murat Temirhanov.

Sarapshynyń baıandaýynsha, 2010 jyldan bastap avtokólik qurastyrý ındýstrııalyq damý­dyń jańa deńgeıine ótýge múm­kindik beredi dep josparlanǵan bolatyn. Alaıda sol ýaqyttan beri bul baǵytta eshqandaı alǵa ozý bolmady.

«Otandyq avtoónerkásip elimizde jınalǵan sheteldik ma­shı­nalardyń eksporty­na múd­deli emes. Sebebi bizdiń naryqta qurastyrylǵan avtokólik­ter­diń baǵasy sheteldik balamalaryna qaraǵanda 20-30 paıyz­ǵa qymbat. Avtokólik segmenti qıyn jaǵdaımen betpe-bet qalyp tur. Úkimettiń bul jaǵdaı­ǵa qatys­ty jeke jospary bar dep úmit­tenemin. Avtokó­lik ındýst­rııasy memlekettiń qoldaýyn­syz ómir súre almaıdy. Elimizde jınalǵan sheteldik mashınalardyń eksportyn qosymsha sýbsıdııa­laý da bizge tıimsiz. Shetel­dik kom­panııalar avtokólik bólshegin, paıdalanylǵan gazdy shyǵarý júıelerin, oryndyq, mýltımedııalyq júıe, avtoshına, akkýmýlıator jáne basqa qosymsha bólshekterdi shyǵarýǵa múddeli emes. Bizdiń elge kelip, enshiles kompanııalaryn ashqy­sy kelgen ınvestorlarmen ara­­­daǵy kelisimsharttarda osy máse­le­ler qamtylýy tıis», deıdi M.Temirhanov.

ALMATY