Teńgeni demeıtin tirekti qaıdan izdeımiz?

Sarapshylardyń aıtýynsha, rýbl­diń quny bes teńgeden kem bolsa, onda Reseı taýarlary ishki naryqqa keri áser etedi. Munyń bári basqa eldermen salystyrǵanda ishki ınflıasııanyń óte joǵary deńgeıiniń qalyptasýyna jol ashty. Qazirgi baǵam bizdiń ta­ýar óndirýshilerdiń jaǵdaıyna keri áser etetinin Ulttyq bank te ishinara moıyndap otyr. Sarapshylar AQSh valıýtasynyń kenetten kúsh alyp ketýine jańadan saılanǵan prezıdenti Donald Tramptyń janar-jaǵarmaı baǵasyn tómendetýge ýáde bergeni sebep bolǵanyn aıtady. Eger OPEK elderi óndirý boıynsha belgilengen shekteýlerdi saqtamasa, Saýd Arabııasy munaı barreliniń baǵasyn 72-den 50 dollarǵa deıin túsirýi múmkin.

Aldaǵy úsh jylda el bıýdjeti bir dollar úshin 470 teńge baǵamy bo­­ıynsha eseptelgenin bilemiz. Demek 30 teńgelik aıyrmashylyq baıqalmaı qoımaıdy. Al munaı­dyń bir barreli 50 dollar bolǵan kezde jaǵdaı ýshyǵa túsýi múmkin.

Osydan biraz buryn Ulttyq bank Ulttyq qordan kelgen kó­mek­ke qaramastan naryqta she­tel­dik valıýta jetispeıtinin, bul jaǵdaı tapshylyq týdyryp, dol­­­larǵa degen suranysty artty­ryp, teńge baǵamyna qysym jasaıtynyn boljaǵan. Bul joly da solaı dep jatyr. «Syrt­qy sektordaǵy jaǵdaı áli de kúrdeli bolyp otyr. Bul joǵary qubylmalylyq pen jahandyq ekonomıkalyq táýekelderdiń saq­talýymen baılanysty. AQSh dollary damyǵan jáne damýshy naryqtardyń valıýtalaryna qatysty nyǵaıýyn jalǵastyrdy. DXY ındeksi qyrkúıek aıynan beri 5,5%-ǵa artyp, 106,2 tarmaqqa deıin jetti. EM valıýtalarynyń ındeksi qyrkúıek aıynyń sońy­nan 4,1%-ǵa tómendedi», deıdi Á.Moldabekova.

UB ókili aıtyp ótkendeı, munaı naryǵynda da pessımıstik kóńil kúı baıqalyp otyr. Bul álem­dik suranystyń baıaý qal­pyna kelýi men OPEK+ tarapynan usynystyń ósý yqtımaldylyǵyna baılanysty. Sonyń nátıjesinde munaı baǵasy barreline 71-72 AQSh dollary deńgeıine deıin tómendedi.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

«Shetel valıýtasyna suranys­tyń ósýi jalpy ekonomıkalyq bel­sendiliktiń, onyń ishinde syrt­­qy ekonomıkalyq belsen­di­lik­tiń artýyna baılanysty. Sondaı-aq oǵan bıýdjet shyǵys­ta­rynyń artýy men kvazı­mem­­lekettik kompanııalardyń ınfra­­­qurylymdyq jáne ınves­tı­sııalyq jobalarǵa shyǵyn­darynyń ulǵaıýy sep bolyp otyr. Osy faktordyń barlyǵy jıyntyǵynda ımporttyń ósýine, sáıkesinshe, shetel valıýtasyna suranystyń artýyna yqpal etedi. Valıýta naryǵyndaǵy suranys pen usynys teńgeriminiń buzylýy ınvestısııalyq ahýalǵa keri áse­­­rin tıgizip, ınvestısııalyq jobalardyń qymbattaýyna jáne jalpy ınflıasııalyq qysymnyń artýyna alyp keledi. Osyǵan baılanysty valıýta naryǵyndaǵy teń­gerimdilikti arttyrý maqsa­tynda kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń valıýtalyq túsim­de­riniń 50%-yn mindetti túrde satý talaby qaıta engiziledi. Úkimet­tiń tıisti qaý­lysy men Ulttyq banktiń buı­ry­ǵy ázirlenip, jaqyn kún­­deri qabyldanady» deıdi Á.Moldabekova.

Buǵan deıin bul talap 2023 jyldyń tamyzyna deıin qol­da­nysta bolǵan, alaıda makro­ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ózge­rýine baılanysty ýaqytsha toq­tatylǵan edi. Sonymen birge bul talap – shıelenisterdi báseńdetý úshin jedel qoldanýǵa bolatyn tıim­di qural.

Qarjy sarapshysy Arman Beısembaev dollar men teńge dá­lizindegi baǵam 496 teńgege ja­qyn­daǵanda Ulttyq bank taǵy naryqty tynyshtandyrý úshin aýyzsha ıntervensııasy qa­lyp­ty qu­bylysqa aınalyp bara jat­qanyn aıtady. Qazan aıynda UB halyqty aýyzsha tynysh­tan­dyrǵan kezde dollar 496 teńgeden 492 teńgege deıin tústi.

Sarapshynyń pikirinshe, al­daǵy eki-úsh aıda dollar 495 teń­­­ge­den tómendemeıdi. «1 dol­lar­dyń 496-499 tengege baǵala­lanýy Ult­tyq bank úshin aýyr synaq» deıdi ol.

Sonymen qatar A.Beısembaev teńgeniń álsireýine dollarǵa degen suranys ta áser etip otyr. Halyq dollar satyp ala bastaǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, el azamattary tarapynan shamadan tys suranys ulttyq valıýtaǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Biraq ishki naryqta teńgege tirek bolatyn faktorlar óte álsiz. Ulttyq bank teńge baǵamyn teńshep otyrýǵa tyrysatynyn ótken jyldan beri baıqap júrmiz. Mysaly, ótken joly baǵam 496 teńgege jaqyndap baryp, birden 480 teńgege deıin tústi. Sarapshynyń aıtýynsha, bul joly da UB sol áreketin qaıtalap, baǵamdy tek 492-ge de­ıin tómendetti. О́tken jylǵy kórsetkish pen qazirgi jaǵdaıdy 12 teńge bólip tur. Demek UB-nyń naryqqa áser etý belsendiligi álsirep barady. Sarapshy Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, biz naryq zańdylyǵyna beıimdelýge nıet etken elmiz. Ulttyq valıý­tanyń qazirgi qubylýy­na úreı­le­nýdiń qajeti joq, jaǵdaı kúrdeli bolǵanymen, ekonomıka qazir daǵdarysta emes. Syrt­qy qaryzdar bar, biraq onsha úlken emes. Rezervter bar, du­rysy, daǵdarys jaǵdaıynda aldyn ala is-qımyl josparyn ázir­­leý. Azamattar óz deńgeıinde, Úkimet óz deńgeıinde beldi bekem býyp júrý kerek. Dál qazirgi jaǵdaıda 500 teńge degen kórsetkish tym qaýipti belgi emes. Biraq teńge úshin basty qaýip rýbl men Reseı ekono­mı­ka­synyń jaı-kúıi bolyp qalyp otyr.

Saıasattanshýy Dosym Sát­paev­­tyń aıtýynsha, rýbl qul­dyraı berse, Reseıde óndiri­letin taýar­lar arzandaı bastaıdy, bul otan­dyq ónimniń de óz na­ry­ǵy­myz­da tartymdylyǵyn tómen­detedi. Qazaqstannyń óńdeý­shi sektorlaryn, eń aldymen tamaq ónimderin óndirýshilerdiń báse­kege qabilettiligin arttyrý úshin teńgeniń qunsyzdanýyna qol jetkizýden basqa tańdaýy bolmaıdy. Reseılik kompanııa­lar ishki naryqtan kete bas­tasa da elimizben taýar aınalymy sonshalyqty ózgergen joq. Qazaqstannyń saýda qury­lymynda onyń úlesi buryn­ǵy­synsha joǵary – 19%, al sońǵy 5 jylda ol 20-25% deń­ge­ıin­de qubylyp otyrdy. 2022 jyldyń shildesinen 2024 jyl­dyń shildesine deıin taýar aına­ly­mynyń jalpy kólemi 5,5%-ǵa ósip, 15,1 dollarǵa deıin jetti. Demek eki ekonomıkanyń baılanysy burynǵysynsha joǵary bolyp otyr.

Ulttyq bank teńgeni qoldaý­dyń synnan ótken tásilin qaıtyp qor­jynnan shyǵaryp, teńgege qoldaý bolatyn tirekti syrttan emes, ishten tapqany apta ortasynda belgili boldy. UB tóra­ǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova Ulttyq bank mem­lekettik kompanııalarǵa valıý­talyq túsimniń 50%-yn ishki na­ryq­ta satý boıynsha mindet­te­meni qaıta engizýge daıyndalyp jatqanyn aıtty. Mundaı qadam va­lıýta suranysy men usyny­sy­nyń teńgerimin turaqtandyrýy tıis.

Memlekettik kompanııalar úshin valıýtalyq túsimniń jartysyn satý mindettemesi 2023 jylǵa deıin qoldanysta boldy, biraq «makroekonomıkalyq jaǵdaılardyń ózgerýine baılanys­ty» alynyp tastaldy. Ulttyq bank valıýtalyq túsim­di mindetti túrde satýdy «kúı­ze­listi jumsartýdyń» tıimdi qural­dary dep ataıdy. Bazalyq ssena­rııde shetel valıýtasynyń kóterińki usynysy men ulttyq valıýtaǵa suranys sońǵysynyń nyǵaıýyna alyp kelýi tıis. Á.Moldabekovanyń aıtýyn­sha, teń­geniń qazirgi álsireýine mu­naı­dyń álemdik baǵasynyń Brent markaly shıkizattyń barre­line 71-72 deıin tómendeýi áser etken. Jarııalanym kezinde Londonnyń ICE bırjasyndaǵy qańtar fıýchersteri barreline 73,27 dollarmen (sońǵy táýlikte 0,04%-ǵa tómendedi) saýdalandy. Sondaı-aq Ulttyq bank bas­shy­synyń orynbasary ret­teýshi jalpy ekonomıkalyq bel­sendilikpen baılanystyratyn shetel valıýtasyna suranystyń ósýin jáne ınfraqurylymdyq,  ınvestısııalyq jobalarǵa bıýdjet pen kvazımemlekettik sektor shyǵystarynyń ulǵaıýyn atap ótti.

«Valıýtalyq naryqtaǵy su­ranys pen usynys arasyndaǵy teń­gerim­niń tómendeýi ınves­tı­sııa­lyq ahýalǵa teris áser ete­di, ınvestısııalyq jobalar­dyń qymbattaýyna alyp keledi jáne jalpy ınflıasııaǵa qarsy áse­rin tıgizedi», dep atap ótti Á.Moldabekova.

ALMATY