Bazalyq mólsherleme nege ósti?

Ulttyq bank tóraǵasy «Túsinemin, dollar baǵamynyń 500 teńgeden asýy – psıhologııalyq  jaǵdaı. Biraq matematık, ekonomıst, tipti bıznesmen retinde qarasańyz, ózgeris tek 2%»,  deıdi.

T.Súleımenov baǵa birden kóteril­meı­di dep sendirdi. Onyń aıtýynsha, elimiz azyq-túliktiń barlyq sanaty boıynsha qamtamasyz etilgen. Sarapshylar teńgeniń qunsyzdanýy­na rýbldiń quldyraýy ǵana sebep bolmaǵanyn aıtady. Janama áser etip otyrǵan faktorlar jetedi. Sońǵy ýaqytqa deıin «Gazprombank» Reseıdiń munaı men gaz úshin túsim alýynyń basty arnasy bolatyn. Ol sanksııa­lardan tys bolǵan, biraq birneshe kún buryn AQSh ony da sanksııalyq tizimge engizdi. Teńgeniń álsireýine bul da áser etti. 

Ulttyq bank basshysynyń aıtýynsha, qazan aıynda ınflıasııa yryqtan shyǵyp ketti. Ázirge boljam turaqsyz. Syrtqy faktorlardan álemdik naryqta azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýy, negizgi saýda-ekonomıkalyq áriptesimiz – Reseıdegi ınflıasııa men rýbl baǵa­my­nyń qubylýy áser etken. Al ishki faktorlarǵa UB tóraǵasy turǵynúı- kom­­mýnaldyq saladaǵy reformalar, usy­nystan asyp túsken ishki tutyný suranysy, teńgeniń qunsyzdanýy men joǵary ınflıasııalyq ahýaldy atady. 

Sonymen qatar T.Súleımenov qazy­nada qarjy tapshy kezde salyq az túsip jatqandyqtan, ınflıasııanyń tómen­deýine múmkindik bermeıtinin atap ótti. «Osy faktorlardyń bári jınaqtala kele, ınflıasııa 5%-dyq mejege buǵan deıingi boljamymyzdan keshigip jetetinin baıqatady. Ekonomıkalyq ósim turaqty bolý úshin qatań aqsha nesıe-saıasatyna qaıta oralýymyz kerek», dedi ol.

Ulttyq bank 16 qarashadan bastap, ıntervensııa júrgizgen. Osy ýaqyt aralyǵynda bas bank naryqta 1 mlrd dollardan asa valıýta satty. Nátıjesinde Ulttyq banktiń altyn-valıýta qory 44,5 dollardan 43,5 mlrd dollarǵa deıin azaıǵan. Alaıda bas bankır sońǵy eki kún óte mańyzdy bolǵanymen, bul kúnderi rezervten naqty qansha dollar satylǵanyn ashyp aıtpady. «Dollar baǵamyna kelsek, ony josparlamaımyz. Baǵam naryq­taǵy suranys pen usynys negizinde qalyp­tasady. Sondyqtan bizde dollar baǵamy qansha bolatynyna qatysty boljam joq», dedi UB basshysy.

Tóraǵanyń aıtýynsha, Ulttyq bank ıntervensııany toqtatty, valıýta ba­ǵamy qazirgi ýaqytta taza naryqtyq fak­torlardyń áserinen qalyptasyp otyr. «Eger irgeli nemese naryqtyq faktor­lardan tys ózgerister bolmasa, valıýta baǵamyna aralaspaımyz. Biz muny sońǵy shara retinde ǵana jasaımyz», deıdi T.Súleımenov.

Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, qazir bizge eki máseleni, «teń­gemen depozıt ustap otyrǵandar utty ma, álde utyldy ma?» degen suraqqa jaýap alý mańyzdy. «Eń aldymen bizge, osy 2024 jyl bastala salǵanda kýrs qandaı boldy, sony anyqtap alý kerek. Qor bırjasy óz jumysyn bastaǵan 3 qańtarda, ıaǵnı 2024 jyldyń alǵashqy jumys kúnindegi saýda-sattyq nátıjesinde teńge kýrsy bir dollarǵa 457,06 baǵamyn kórsetken. Búgin baǵam 510 bolady dep topshylasaq, onda teńgeniń 11 aı ishinde dollarǵa shaqqanda 11,6 paıyzǵa arzandaǵanyn baıqaımyz. Bıyl bank depozıtterindegi ortasha syıaqy mólsherlemesi 13,6% bolǵanyn eskersek, onda teńgelik depozıt ustaǵandar qazir 2 paıyz plıýste. Dollarly depozıttiń ortasha syıaqysy 0,9-1% deńgeıinde boldy. Onda dollar ustaǵandar 1% plıýste dep aıta alamyz. Demek ınflıasııa faktoryn eskermesek, onda teńgelik depozıt kiristiligi boıynsha dollarly depozıtke qaraǵanda tıimdirek boldy. Biraq bul ınflıasııasyz esep qana. Eger ınflıasııany qossaq, onda kartına ózgeredi. Bıylǵy teńgedegi ınflıasııanyń qazirgi jyldyq máni 8,5%. Onda 11,6+8,5 = 20,1. 20,1-13,6 = 6,5. Teńgedegi ınflıasııa faktorymen eseptesek, bıyl teńgeleı depozıt ustaǵandar 6,5 paıyzǵa mınýsqa ketti. Al qazir AQSh-ta dollardyń ortasha ınflıasııasy 3% deńgeıinde. 3-1 = 2. Sonda dollarmen depozıt ustaǵandar 2% mınýsta», deıdi A.Oljaev.

Qarjy naryǵyndaǵy qubylysqa Reseı­degi ınflıasııanyń áseri bar eke­nin sarapshylar da aıtyp jatyr. «Qa­zir Forekstegi baǵamy 109,9. Rýbl/teńge pa­rıtetin 5 dep sanaǵanda ol 549,5 kross-kýr­syna, al 4,7 dep sanaǵanda ol 516,53 kross-kýrsyna tirep tur. Demek Foreks qazir teńge rýbl parıtetin 4,7 deńgeıinde qabyldaǵanyn anyqtaı alamyz. Gazprombank gaz kontrakttary boıyn­sha Eýropa jáne basqa da elderden valıýta ákelip turǵan Reseıdegi jalǵyz resmı kanal bolatyn» deıdi sarapshy.

Onyń buǵattalýy naryqta alańdaý­shylyq týǵyzdy jáne ınvestorlardyń rýblden tezirek qutyla bastaýyna ákel­di. Qazir bırjalarda barlyǵy jappaı rýbl satyp jatyr jáne Reseıde basqa valıýtalardy aıtpaǵanda, tipti ıýan tapshylyǵy qatty seziledi. «Dál osyndaı jaǵdaıda AQSh kerisinshe dollardy kúsheıtýge baryn saldy. DXY ındeksi 106,2-ge jetip otyr. Bul dollardyń barlyq álemdik valıýtalar baǵamyna áser etip jatyr degen sóz. D.Tramp dollar ınflıasııasyn boldyrmaýǵa ýáde bergen. Bul ınvestorlardyń álsiz valıýtalardan ketip, dollardyń aınalasyna qaıta toptasa bas­taýyna jol ashady. Shyndyǵyn aıtsaq, teńgege aýyrlaý bolýy múmkin. Ony osy qarasha aıyndaǵy KASE-degi saýda-sattyq kóleminen baıqaýǵa bolady. Bir kúndik ortasha saýda kólemi rekordtyq 240 mıllıon dollarǵa jeteıin dep qaldy. Demek ınves­torlar teńgeden dollarǵa aýysyp jatyr. Bizge ne isteý kerek? Dál qazir aıyr­bastaý pýnktine júgirýdiń esh qajeti joq. Qazir dollardyń spekýlıatıvti, emosıonaldy tolqynda ósip turǵan kezi. Erteń spekýlıasııa tolqyny basylǵanda utylyp qalasyz. 2022 jyly Reseı soǵys ashqanda dollardy 512 teńgege satyp alǵan adamdardy jeke tanımyn. Olar eki jyl kútip, sol kýrsqa endi ǵana kelip otyr. Ulttyq banktiń konvertasııaly jáne ıntervensııalyq jumysynyń áseri kelesi aptada anyq baıqalatyn bolady» deıdi A.Oljaev.

Ekonomıst Vıacheslav Dodonovtyń aıtýynsha, kvazımemlekettik sektordyń valıýta túsiminiń 50%-yn satýy teńgeni qoldaýǵa kómektesedi. «Qazan aıynda 2024 jyly 2 trln teńge kóleminde qosymsha maqsatty transfert týraly sheshim qabyldandy. Bul óte kóp jáne Ulttyq qor aktıvteriniń qysqarýyna ákeledi. Biraq teńge baǵamy neǵurlym tómen bolsa, Ulttyq qordan sonshalyqty az dollar jumsaý kerek, sondyqtan ulttyq valıýtanyń álsireýi qosymsha shyǵystyń teris áserin birshama jumsartýy múmkin. Qazaqstannyń memlekettik qarjysyna qolaıly jáne teńgeniń tómendeýine sebepshi bolatyn basqa da faktorlar bar», dep atap ótti ekonomıst.

Qarjyger Almas Chýkın 27-28 qara­shadaǵy dollardyń satylýy men satyp alý jaǵdaıy rekordtyq deńgeıde júrgenin eske túsirdi. 27 qarashada jarty mıl­lıard dollar jáne 28 qarashada 700 dollar aınalymǵa jiberildi. Sarapshynyń aıtýynsha, teńge salmaǵynyń negizgi kózi, árıne, bıýdjet. Bizdiń munaıdy dollarǵa satatynymyz, oǵan ımport satyp alatynymyz dollarǵa degen suranysty arttyrdy.

«Naryqtaǵy jaǵdaı qubylyp tur. Sondyqtan boljamdardy qaıta qaraý kerek dep oılaımyn. 2025 jylǵa arnalǵan bıýdjetti bir dollar úshin 470 teńge baǵamyn negizge ala otyryp josparlaǵan. Biraq Qarjy mınıstrligi qalaǵanyn josparlaı alady, al naryq óz betinshe sheshedi» deıdi A.Chýkın.

Sarapshynyń aıtýynsha, alańdaýǵa sebep joq. Bank sektory myqty, altyn-valıýta qory da jetkilikti. Dál qazir kez-kelgen jaǵdaıǵa tótep bere alatyn múmkindik bar. «Teńge baǵamynyń avtomatty túrde quldyraýy ımport baǵasynyń ósýine alyp keledi. Shamamen koeffısıent bizde 0.3. Inflıasııanyń ósýi kredıtter boıynsha stavkalardyń ósýine alyp keledi. Neǵurlym qymbat nesıeler ekonomıkanyń ósýin tejep, taýarlardyń baǵasyn kóteredi» deıdi A.Chýkın.

Qysqasy, 2024 jylǵa arnalǵan ınflıasııa boljamy 8-9%-ǵa deıin naqtylandy. 2025 jylǵa arnalǵan boljam 6,5-8,5% -ǵa deıin, 2026 jylǵa – 5,5-7,5%-ǵa deıin arttyrý jaǵyna qaıta qaraldy. Bazalyq sse­narııde Brent markaly munaıdyń baǵasy boljamdy kezeńniń sońyna deıin ortasha alǵanda barreline 70 dollarǵa deıin tómendeý jaǵyna qaıta qaraldy. El ekonomıkasynyń 2024 jylǵa arnalǵan ósimi boıynsha boljam 4-4,5% deńgeıinde naqtylanǵan. 2025–2026 jyldarǵa arnal­ǵan boljamdar 4,5-5,5% jáne 4,6–5,6% deıin qaıta qaraldy.

ALMATY