Qazir ekonomıkasy qarqyndy damyǵan kóptegen memleket ishki naryqty qorǵap-qoldaýǵa basymdyq berip otyr. Halyqaralyq valıýta qorynyń sońǵy esebinde mundaı qoldaý sharalarynyń jartysyna jýyǵy Qytaı, Eýropalyq Odaq, AQSh ekonomıkalaryna tıesili ekeni aıtylǵan. Bul úderisten bizdiń elimiz de qalys qalmaıtyny anyq.
Biz bul baǵytqa daıyndyqsyz kelgen joqpyz. Áýeli ımporttyq taýarlardyń úlesin tómendetip, óz óndirýshilerimizdi qoldadyq. «Úkimet ekonomıkalyq patrıotızm ustanymynda berik tur. Biz árdaıym otandyq óndirýshini qoldaımyz. Bul – árbir ákimniń jáne salalyq mınıstrlerdiń mindeti. Onyń ústine ony oryndaý – usynymdyq emes, qatań mindetti sıpatqa ıe», deıdi Úkimet basshysy Oljas Bektenov.
Ishki naryqty qoldaý jónindegi sharalar zańnamalyq deńgeıde bekitiledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev satyp alý rásimderin júrgizý kezindegi talaptardy qatańdatatyn «Memlekettik satyp alý týraly» jańa zańǵa qol qoıdy. Satyp alý sapasyn baqylaýdy odan ári kúsheıtýdi kózdeıtin túzetýler engizildi. О́zgerister otandyq taýar óndirýshilerdiń biryńǵaı tizilimin engizýdi kózdeıdi. Tizilimge engen kásiporyndar memlekettik qoldaý sharalaryn basym tártippen alady. Kompanııalardyń qyzmetin baqylaý onlaın rejimde sıfrlyq skrınıng negizinde júzege asyrylady, bul sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtýǵa múmkindik beredi. Monıtorıng salyq jáne keden qyzmetteri, eńbek ınspeksııalary jáne basqa da vedomstvolar tarapynan júrgiziledi.
Ekonomıst Berlın Irıshevtiń aıtýynsha, ekonomıkalyq patrıotızmniń eki túri – jahandaný men ıntegarsııalanýdy bir-birinen ajyratý qajet. Jekelegen elderde eki baǵyt ta memlekettik qoldaýǵa ıe. «Búkil álemde patrıotızm tolqynynyń qysymymen elder óz strategııasyn qaıta qarap jatyr. Bálkim, belgili bir kezeńde biz óz menedjerlerimizdiń damý jáne beıimdelý qabiletin jete baǵalamaı qatelik jasaǵan shyǵarmyz. Biraq qaı baǵytta bolsa da biz qyraǵylyq tanytýymyz kerek. Sheteldik ınvestorlardy asqaqtatsaq ta, otandyq naryqty, ulttyq ınvestordy alasartpaýymyz kerek», deıdi B.Irıshev.
Ekonomıkalyq sarapshy Saparbaı Jobaevtyń aıtýynsha, biz patrıotızmdi tek ıdeologııalyq turǵydan endi ǵana saraptap jatyrmyz. «Bul rette jergilikti basylymdar aıaǵynan endi turyp kele jatqan bıznesti jan-jaqty dáriptegeni mańyzdy. Ekonomıkalyq patrıotızm – tanymal termın. Biraq onyń maǵynasyn beıbit ýaqyttaǵy patrıotızmniń jalpy uǵymy sııaqty naqty aıqyndaý qıyn. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, álemdik ekonomıka damýy báseńdegen kezde patrıotızm taqyryby alǵa shyǵady», deıdi sarapshy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, mundaı jaǵdaıda otandyq óndirýshilerdiń patrıotızmin qalyptastyrý ońaı emes, biraq muny jeke bastamalardy qoldaý men kótermeleýdiń kelesi tanymal sharalary arqyly jasaýǵa bolady. Máselen, otandyq taýarǵa degen suranysty arttyrý, eldegi áleýmettik tólemderdiń deńgeıin kóterý, otandyq óndirýshiler úshin salyq salý shemalaryn jeńildetý jáne salyq salýdy ońtaılandyrýǵa basymdyq berilgeni tıimdi sheshim bolmaq.
Ekonomıkalyq patrıotızm qalyptastyrýda damyǵan elderdiń modelin úlgi retinde qarastyrýǵa bolatyndaı. Máselen, nemis patrıotızmin mysalǵa keltirsek, II dúnıejúzilik soǵystan keıin Germanııanyń az ýaqytta es jııýyna zaýyttar ashylyp, sórelerinde otandyq taýarlardyń paıda bolýy sebep boldy. Nemis qoǵamynda «taýar alsań, nemistiń ónimin al, aqsha jumsasań, nemistiń markasyna jumsa» degen qaǵıda qalyptasty.
«Birneshe jyl buryn Máskeýde ótken jıynda Japonııa úkimetiniń aýyl sharýashylyǵy segmentine jaýap beretin memlekettik qyzmetkeri kúrish ósiretin fermerlerine memlekettik qoldaý týraly baıandama jasady. Keıin úziliste álgi kisimen jolyǵyp, munyń sebebin suradym. Sebebi ol elde kúrish ósirýdiń qymbat ekenin, ishki naryǵy qytaı kúrishine tolyp turatynyn biletinmin. Biraq solaı bolsa da úkimet kúrish ósiretin fermerlerdi qoldap otyr. Keıin ekeýara áńgime kezinde álgi sheneýnik japon fermerleriniń 70 paıyzy kúrish ósirýmen aınalysatynyn, memleket tarapynan qoldaý bolmasa, fermerler jumyssyz qalatynyn aıtty. Osy sııaqty bizdiń Úkimet te halyqtyń qandaı baǵytqa beıim ekenin, qaı aımaqta bıznestiń qaı túrin damytýǵa bolatynyn zerdeleıtin kez keldi», deıdi S.Jobaev.
Sarapshy osy rette qazir daıyn ónimder shyǵaratyn kásipkerlerdiń bári elimizdiń patrıottary ekenin aıtyp ótti. «Jýyrda Qarjy mınıstri Mádı Takıev otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýdyń jańa sharalary otandyq kásiporyndarmen jasalǵan sharttar sanyn 58%-ǵa arttyrýǵa múmkindik bergenin habarlady. Buǵan qosa, qoldanystaǵy memlekettik satyp alý jáne kvazımemlekettik sektordyń satyp alýy qaǵıdalaryna ózgerister engizildi. Kvazımemlekettik sektordyń satyp alýlarynda bir kózden satyp alý tásilimen offteık-kelisimsharttardyń nysanasy bolyp tabylatyn taýarlardy satyp alý mindetteldi. Munyń bári ekonomıkanyń shıkizattyq emes baǵytqa basymdyq berýine múmkindik beredi», deıdi S.Jobaev.
Elimizde bir ǵana jylyjaıǵa qajetti shıkizat ónimderin ózimizdiń kásipkerler de shyǵaryp júr. Biraq olardyń ónimderi reseılik nemese qytaılyq balama ónimdermen básekege túse almaıdy. Reseıde qajetti shıkizat ózderinde shyǵarylsa, bizdiń kásipkerler shıkizatty Qytaıdan alady. «Alys-jaqyn kórshilerimizdiń bárinde óz elinde shyǵarylatyn taýarlardyń ımporttan keletin balamasyna shekteý engizýdiń kóptegen tásili bar. Polıetılenderge túrli dempıng qoldanyp, sonymen bir mezgilde taýar óndirýshiler úshin kommýnaldyq tarıfke jeńildetilgen baǵa arqyly qoldaý kórsetýge bolady. Bizde munaı óńdeıtin zaýyttardyń janynda kúndelikti turmysta qoldanatyn taýar óndirýge múmkindik beretin shıkizat barshylyq. Árbir zaýyttyń janynan ondaǵan kásiporyn ashyp tastaýǵa múmkindik bar. Eger proteksıonıstik saıasatqa basymdyq bersek, ózimizge qajetti shıkizat ózimizde qalady», deıdi S.Jobaev.
S.Jobaev aıtyp ótkendeı, ınvestısııalyq klımat sheteldik ınvestorlarǵa da, otandyq ınvestorlarǵa da bir deńgeıde bolýy tıis. «Ulttyq ınvestorlar ishki naryqta, ekonomıkada qozǵaýshy kúshke aınalǵan kezde ekonomıkalyq patrıotızm qalyptasady», deıdi ol.
Al kelesi sarapshy, «Kelun-Kazpharm» kompanııasynyń atqarýshy dırektory, Mereı Slamuly shıkizat tapshylyǵy bıznestiń damýyna kedergi keltirip otyrǵanyn aıtady. 500 adamdy jumyspen qamtyp, 20 shaqty túrli dári óndiretin zaýyt basshysy farmasevtıka ındýstrııasy sońǵy bes-alty jylda ǵana memlekettik qoldaýdyń dámin seze bastaǵan. «Memlekettik qoldaý bıznestiń damýyna tek janama túrde ǵana áser etedi. Memleket bul rette eksport pen ımport arasyndaǵy baj salyǵynyń deńgeıin ishki naryqtyń múddesine qarap beıimdeıtin saıasatqa basymdyq berýimiz kerek. Bizde dári-dármek ónimderiniń «nany» – dári shıkizaty Qytaı men Úndistannan jetedi, tipti suıyq dárilerdi quıatyn flakon shıkizaty propılen de shetelden jetkiziledi. «Eger osy másele sheshilse, otandyq ónim túrleri sheteldik balamalaryna qaraǵanda kemi 20 paıyzǵa arzan bolady. Eger farm ındýstrııasy ǵylymmen ıntegrasııalansa, álemdik naryqtaǵy úlesimiz artady», deıdi Mereı Slamuly.
Sarapshynyń sózinshe, ekonomıkalyq patrıotızm bizde kenjelep damyp kele jatyr. Keıingi tolqynǵa ulttyq ónimdermen maqtaný úshin biraz sharýa atqarylýǵa tıis. Dál qazir otandyq ónim jeterlik, kásipkerler ónim óndirýdiń barlyq salasynda baǵyn synap júr. «KazTigerTape» JShS ishki naryqta skotch óndirisimen aınalysady, polıetılen qaldyqtaryn qaıta óńdep, kádege jaratady, ishki naryqta osy ónimderdiń 40 paıyz úlesi osylardyń qolynda, «Qazaqstan» shokoladyn óndiretin «Rahattyń» san túrli táttisi sheteldik ónimderden artyq bolmasa, kem emes. «Maslozavod №1» «Shedevr» maıy elimizde shyǵarylady. Jemis shárbattary men jemis-jıdek pıýresin óndiretin «SKbar» kompanııasynyń táttileri tek ózimizde emes, berisi Reseıde, arysy EO elderinde tanymal. «Tek tutynýshy meılinshe Qazaqstannan shyǵatyn ónimderge kóbirek qol sozsa bolǵany. Ekonomıkalyq damýdyń alǵashqy satysyndaǵy bıznes úshin halyqtyń qoldaýy kúsh beredi. Al bızneste bastapqy kezde sanǵa emes, sapaǵa basymdyq bergender utady» deıdi M.Slamuly.
Al kelesi sarapshy Mahambet Asabaev ekonomıkalyq patrıotızm kóp rette ishki naryqta óz ónimin shyǵarýmen aınalysatyn kásipkerdiń tabandylyǵyna baılanysty ekenin aıtady. Árbir kásipker ózi shyǵarǵan ónimge óz balasyndaı qaraǵan kezde ol halyqtyq qoldaýǵa ıe bolady.
«90-jyldardaǵy qoǵamdy qazirgi deńgeımen salystyrýǵa bolmaıdy. Qoǵam da, bıznes te ósti. 2000 jyldardyń basynda qurylys qolǵabyn shyǵarýǵa sheshim qabyldaǵan kezde ishki naryqtaǵy osy segment Qytaı men Reseı bıznesiniń úlesinde bolatyn. «Men naryqqa sapaly ónimdermen kirgim keldi. Elimizde qurylys materıaldary jasalatyn shıkizat óndirilmeıdi. Jipti Qytaıdan, qolǵaptyń jumys betine qoldanylatyn PVH qabatyn Reseıden ákelý kerek. Biraq sapasyna basymdyq berdik. Nátıjesinde, elde munaı segmentindegi iri sheteldik kompanııa bizdiń ónimderge tapsyrys bere bastady. Qazir naryqtaǵy úles te ósip keledi. Naryqtaǵy suranys tek sapaǵa ǵana basymdyq beretinin óz tájirıbemizden bilemiz», deıdi M.Asabaev.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, ekonomıkalyq patrıotızmniń nátıjesin taýar naryǵyndaǵy úlesimizge qarap tanýǵa bolady. Bul jaǵynan ázirge uıattymyz. «Ekonomıkalyq patrıotızm máselesi sońǵy onjyldyqtarda kún tártibinen túsken joq. Biraq memlekettik deńgeıdegi qoldaýlar popýlıstik baǵyttaǵy aksııa deńgeıinde ótti. Saýda jelilerindegi taýarlardyń úlesin otandyq taýar esebinen tolyqtyrýdy mindetteıtin shartty zańdy qoldanysqa engizetin kez keldi. Ol úshin Úkimet daıyn ónim shyǵarýmen aınalysatyn segmentke moıyn buryp, qandaı máselelermen betpe-bet qalyp otyrǵanyn kózben kórý kerek. Qazir bıznes taýar shıkizatyna ash. Qarashanyń basynda Úkimette munaı-gaz hımııasyn jetildirýge shıkizat tapshy ekeni, munaı-gaz hımııa salasynda asa qymbat birneshe joba júzege asyrylyp, gaz óńdeıtin zaýyttar iske qosylǵanyn, biraq shıkizattyń tapshylyǵynan tolyqqandy jumys isteı almaı otyrǵanyn aıtty. Elimiz munaı-gaz óndirýshi el bola otyra, odan tabys tabatyn álemdik kóleminiń nebári 0,1 paıyzdyq úlesine ǵana ıe ekeni belgili. «Shıkizat tapshylyǵy otandyq taýar óndirýmen aınalysatyn segmenttiń damýyn tejep otyr. Úkimet osy máseleni sheshse, qalǵan máseleni bıznes retteıdi», deıdi M. Asabaev.
ALMATY