Osyndaı taqyryppen Astanada ǵylymı forým ótti. Jas ǵalymdar alıansy (YRA – Young Researchers Alliance) Nazarbaev ýnıversıtetiniń qoldaýymen bıyl 4-ret uıymdastyryp jatqan aýqymdy jıynǵa jalpy sany 500-ge jýyq Qazaqstan men shetelden kelgen jas ǵalym, bılik, ǵylym men bıznes ókili qatysty. Olardyń qatarynda Senat spıkeri Máýlen Áshimbaev, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek jáne Parlament depýtattary bar.
Forýmda sóz alǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek quttyqtaý sóz sóılep, turaqty damý úshin ǵylym men ınnovasııanyń mańyzyn atap ótti. Buǵan qosa ol elimizde ashylyp jatqan sheteldik ýnıversıtetterdiń birqataryna toqtalyp, joǵary bilim, ýnıversıtettegi ǵylym sapasyna, bilim kóshi-qonyna áser etkenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, elimizde álemdegi eń úzdik, myqty ýnıversıtetterdiń fılıaldary ashyldy. Bul jumysqa kóp kúsh jumsaldy. Osydan soń mınıstr eldegi ekonomıka qandaı ǵylymǵa negizdelgenin aıtty.
«Biz qazir joǵary oqý oryndaryndaǵy jáne ǵylymı zertteý ýnıversıtetteriniń ǵalymdary men óndiris oryndarynyń ókilderi arasyndaǵy altyn kópir retinde hakaton uıymdastyryp júrmiz. Mundaı hakatondy ǵylymdaǵy ár salaǵa qatysty ótkizemiz. Bul jerdegi másele ońaı, ǵylym óndiristiń naqty qaı baǵytynda óziniń ónimdi jumys nátıjesin bere alatynyn osy arqyly anyqtap alýymyz kerek. Iаǵnı ǵalymdar óndiristiń qajettiligine qaraı jumys isteıdi, dál sol suranystaǵy jobalar qarjylandyrylady. Qazir biraz bıznes pen óndiris salasy hakatondarda tanystyrylǵan ǵylymı jumystarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr», dedi S.Nurbek.
Jas ǵalymdar alıansy Nazarbaev ýnıversıteti janyndaǵy «Áleýmettik damý qorynyń» tikeleı qoldaýymen aýqymdy jobalardy uıymdastyryp keledi. Jıynǵa qatysqan «Áleýmettik damý qorynyń» basqarma tóraǵasy Saıat Núsipov 6 jyldan beri jemisti jumys istep kele jatqan alıans forýmyna jáne aldaǵy damýyna sáttilik tiledi. Sonymen qatar otandyq ǵylymnyń damýynda alıanstyń róline toqtalyp ótti.
«Bul forým otandyq ǵylym úshin óte mańyzdy, sebebi alıans jyldan-jylǵa qýatty kúshke ıe bolyp, músheleri de kóbeıip keledi. Bul seriktes retinde bizdi shabyttandyrady. Osy jerde sizderge shaǵyn tarıhty bólise keteıin. Alıans 2018 jyly quryldy, bizdiń qor sol ýaqyttan beri jas ǵalymdar uıymyn qarjylyq, uıymdastyrýshylyq, ákimshilik turǵyda qoldap júr. О́ıtkeni alıans az ýaqyt ishinde úlken isterdi atqardy, kópjyldyq tarıhy bar uıymdardyń deńgeıinde ózin kórsete aldy. Osydan elimizde ǵylymǵa, jastarǵa demeýshilik kórsetýdiń qajet ekenin, nátıjesi aıtarlyqtaı bolatynyn kóre alamyz. Búginde alıans músheleri memlekettik, qoǵamdyq uıymdarda mańyzdy qyzmetterde otyr. Olardyń kópshiligi joǵary oqý oryndary men ǵylymı mekemelerdiń basshylyǵynda qyzmet etedi, birqatar múshesi Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylymı keńes sekildi bedeldi qoǵamdyq uıymdarda óz orny bar mamandarǵa, sarapshylarǵa aınaldy. Bul óz kezeginde ǵylymnyń, ǵalymdardyń mártebesin kóterýge aıtarlyqtaı yqpal etti», dedi S.Núsipov. Onyń oıynsha, elimizdegi zertteýshiler sheteldik áriptesterinen bir mysqal da kem emes, tek olarǵa álemdik arenada ózin, jobasy men jumysyn kórsete alatyndaı jaǵdaı, kómek kerek.
Qordyń qoldaýymen alıans júzege asyrǵan jobalardyń biri – «Frip». Bul – Nazarbaev ýnıversıtetiniń bakalavrıat jáne magıstratýra stýdentteriniń ǵylymı zertteý jáne ınnovasııalyq áleýetin yntalandyrý baǵdarlamasy. Osy baǵdarlama aıasynda baıqaý ótkizilip, birinshi maýsymda on úsh stýdent óz ıdeıasyn júzege asyrý úshin 1 mıllıon teńgege deıin qarjylaı qoldaý aldy. Árbir ótinimdi doktor dárejesi bar nemese doktorantýrada oqýdyń qorytyndy kezeńderinde joǵary bilikti zertteýshi bolyp júrgen úsh táýelsiz sarapshy qaraıdy. Osy jobanyń alǵashqy jeńimpazdarynyń biri – kezindegi stýdent, qazirge bıolog, genetık, kásipker, PhD, CEO, Arlan Biotech (AQSh) negizin qalaýshy Bolat Sultanqulov. Ol forýmda «Ǵylymı jańalyqtarǵa bıznesti qalaı qurýǵa bolady?» atty taqyrypta aýdıtorııany uıytar baıandama jasap, óz zertteýin kásipke aıanaldyrýdyń joldary jóninde oı bólisti.
«Meniń qazirgi kásipke aınalǵan jobamnyń ıdeıasy alǵash osy alıans músheleriniń «WhatsApp» jelisindegi chatynda týǵan edi. Pandemııa kezi. Chat ózi sol ýaqyttaǵy Covid máselesiniń ǵylymı turǵyda sheshimin tabý maqsatynda ashylǵan bolatyn. Men soǵan kúshti bir oıymnyń bar ekenin, ony júzege asyrý úshin ne isteýge bolatynyn aıttym. Chattaǵy ǵalymdar alaqaılap qoldaı ketti, toptaǵy ǵalymdarmen keńesip, keıin shetelderdegi áriptesterge, áleýmettik jelilerge jazyp, oıymdy bólistim. Adamdar kómektese bastady. Árıne, eń aldymen «Áleýmettik damý qory» demep jiberdi. Osylaısha, kásipke jol ashyldy. Máselen, nege men eń birinshi adamdar dep turmyn. Sebebi kez kelgen bıznes tek kommýnıkasııa arqyly qalyptasady, damıdy. Siz ǵalym bolsańyz da, tek zerthanadan shyqpaı otyra bermeı, eldegi jáne álemdegi zerthanalarda jumys isteıtin áriptesterińizben aralasyp, taqyryptardy talqylap, tájirıbeńizdi bólisýińiz kerek», deıdi kásipker ǵalym.
B.Sultanqulovtyń pikirinshe, qoǵamda kóbi ınvestısııa qandaı da bir ıdeıany týdyratynyn aıtady. Shyn máninde, ıdeıa óte kóp. Ǵalym óziniń ǵylymı jumysynan kásip jasaý úshin áýeli ózin tárbıelegeni abzal. Damyǵan, órkenıetti elderde ǵylymı jobalardy qarjylandyrý júıesi bizdiń eldegige uqsamaıdy. Ǵalymdar óziniń kemshilikteri men qatelikteri, nátıjesiz zertteýlerinen esh qysylmaýy qajet, bul bolashaqta onyń qandaı da bir grant alýyna kedergisin keltirmeýi kerek. Shetelde bir ret grantty jeńe almaı qalǵan, bolmasa biraz jyldyq zertteýi nátıje ákelmegen ǵalymdy shettetpeıdi. Al bizdiń elde úzdikter uǵymy qalyptasyp qalǵan, ıaǵnı tek qatelespeıtinder ǵana oń qabyldanady, biraq bul keıde damýdy shekteıdi.
Forým aıasynda jasandy ıntellektini qoldaný, aýyl sharýashylyǵy ǵylymyndaǵy ınnovasııalar, bıomedısınadaǵy jetistikter, bilim ortasynyń transformasııasy jáne jas ǵalymdardy qoldaý sııaqty mańyzdy máselelerge arnalǵan taqyryptyq sessııalar ótti. Bul taqyryptar qatysýshylardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, ǵalymdar, bıznes, memlekettik qurylym ókilderi arasynda konstrýktıvti dıalog ornatýǵa negiz boldy. Eki kúnge sozylǵan jıynda Ispanııa, Saýd Arabııasy, Fınlıandııa jáne AQSh syndy elderdiń ókilderi sóz sóılep, «HM CINAC», «CSIC-UPM», «King Abdullah University of Science and Technology», «University of Oulu» jáne «Harvard Medical School» sııaqty jetekshi ǵylymı jáne bilim mekemelerin tanystyrdy. Forýmnyń basty nátıjeleriniń biri – jas ǵalymdardy qoldaý, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý jáne ǵylym men bıznes arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý boıynsha usynystar qamtylǵan qarardy ázirleý boldy.